Kattenvideo’s en eindejaarslijstjes ook in de ruimtevaart

Dit is een BNR Podcast. Welkom bij aflevering 136 van Space Cowboys. Deze keer met Mark Heemskerk. Hallo. Nick Poelstra. Hallo, goedemiddag. En ik ben Luc van den Abeelen. Nou, we gaan weer het een en ander doornemen. Wat hebben jullie als belangrijkste items van vandaag? Ik heb, naast meer of meer als een sneak peek, het toppunt van de menselijke creativiteit. Maar nu vanuit de ruimte. Wauw, dat klinkt heel artistiek. Klinkt heel fascinerend in de ruimte, als het zo overwoord. Ik heb eigenlijk meer ook een beetje wat kleine nieuwtjes. Onder andere toch nog even over Blue Origin. Voor mij als geologo kan ik het toch ook niet achterwege laten die IJslandse vulkaan die weer is gaan uitbarsten. En ja, ook nog een klein beetje over de baan. Oké, nou, ik heb het het een en ander op een hoopje gegooid. Zaken die dit jaar niet zijn gelukt. En een paar van de zaken die hopelijk volgend jaar wel gaan gaan lukken. Er zit ook wat overlap in. Maar nou, we gaan we gaan het allemaal doornemen. Nick, gaan we van start? Zal ik meteen maar met dat nieuwtje beginnen dan? Ja, precies. Want dat is, als ik aan jullie vraag, wat is het toppunt van de menselijke creativiteit op het internet? Wat zeggen jullie dan? Memes, kattenvideo's. We zien het nou, jongeman. Kattenvideo's inderdaad. Dat is toch wel een van de grootste dingen waar men tegenwoordig naar kijkt. En het is nu gelukt. Is niet een groot woord. Maar Sykie, die wordt hier wel bekend. We hebben hem wel vaker in de uitzending ook wel genoemd. Die heeft een kattenvideo terug naar aarde gestuurd. Vanaf 31 miljoen kilometer. On de weg naar zijn ding. En dan zeg je, wat is daar nou bijzonder aan? En goed aan. Het is met laserbeam, met lasercommunicatie gebeurd. En dat is nog niet eerder zo gedaan. En het leuke daarbij is, is dat zij, een filmpje is best wel wat datavideo's. En met lasers haal je veel hogere data throughput dan met radio. Dus hebben we voor elkaar gekregen om over 31 miljoen kilometer een data van 267 megabit per seconde voor elkaar te krijgen. En even ter vergelijking. De gemiddelde internet snelheid in Amerika is 219 megabit per seconde. En in Engeland is dat slechts 92 megabit per seconde. Dus vanuit deep space hebben wij nu een snellere internetverbinding dan de mensen op het vastland in Amerika en Engeland. Onder andere hebben. Dus dat is echt wel, het feit dat het een kattenvideo is, dat is leuk. Dat is humor vind ik zelf. Cosmic Cat. We hebben natuurlijk niet een kat die de memeers onder ons kennen. Dus de allereerste spacecat. Maar het gaat dus uiteindelijk gewoon om de technologie erachter. De lasercommunicatie vanuit deep space. En dit gaat gewoon voor toekomstige deep space missies. En ook voor ons leven op Mars, op de maan en noem het maar op. Dit is dan ook een test voor als we richting Mars en Jupiter, en weet ik voor wat, gaan of het nou bij mensen is of niet. Gaan we ook dit soort communicatie gebruiken? Ja, want we gaan op een gegeven moment naar zulke grote data hoeveelheden. En foto's worden mooier. Stel, we hebben binnenkort een community op Mars of op de maan. Je wil je video bellen, je wilt fotootjes sturen naar familie op aarde. En dan heb je gewoon dit soort technologie nodig. Daar heeft deze satelliet ook naar toe gestaald in California. Bij de grote telescoop daar hebben ze zo'n receiver ingebouwd. En dat was eigenlijk ook vooral een test om te laten zien dat die receiver het zou doen. Want een stukje verder gaat ook verder geen video's meer opnemen. Dus dat was gewoon maar meer echt laten zien van als wij een video uploaden aan boord, kunnen we die dan terugsturen. En dat blijkt. Nou is radio en lasercommunicatie niet mijn vak. Zit er ook een nadeel aan? Want ik kan me voorstellen dat met lasercommunicatie moet je echt direct in het zicht zitten. De zender en de ontvanger. Maar dat is bij radio niet denk ik vanuit de ruimte? Ja, nee klopt. Zender en radio heb je een veel groter zenperrijk. En dan maakt het niet zo heel veel uit waar je zit als je maar in een bereik in de goede richting zit. Bij laser heb je inderdaad dat je een paar gronddiameter hebt. En ik weet toevallig dat voor low earth orbit satellieten, en ik weet niet precies vanuit deze satelliet, is dat ongeveer 40 meter dat ze hebben. Dus je hebt 40 meter speling op de grond om op te richten. Want op zich wordt een laserstrouw, we denken natuurlijk altijd wel aan van die perfect parallele lichtgolfjes, maar dat dijt natuurlijk uiteindelijk ook nog steeds uit. Het is wel iets convergent inderdaad, zoals je dat noemt. Dus inderdaad, van een 1000 kilometer krijg je ongeveer een beam van 40 meter op de grond terecht. Een van de grote nadelen is dat je bijvoorbeeld geen wolken mag hebben. Zodra de wolken al voor de baan zitten, dan heb je ook wel een probleem. Want dit gaat dan niet via het Deep Space Network, dat dan in satellieten weer rondom een baan rondom de aarde zit, zodat je de wolkenlaag een beetje overslaat in dat opzicht? Dat zou nog wel kunnen. Je zou bijvoorbeeld een netwerk zoals het ISS kunnen ontvangen. Maar dan heb je ook weer snelbewegend en je snelheidsverschillen. Dus een vastpunt is wel fijner. Maar je zit met je raaksnelheid. Maar er zijn ook wel al wat satellieten, of relay satellieten in de baan om de aarde, die de berichten door kunnen geven en wel naar een plek kunnen gaan zonder wolken. Maar het blijft toch even zoeken. Maar daarintegen heb je dus wel dat het een veel grotere data snelheid heeft. En laser is niet af te luisteren. Dus je kan ook veel veiliger je data. Dat is natuurlijk ook wel meer jouw specialiteit wat dat betreft. Ja, zeker. Dus je kan natuurlijk nog met de quantum-mechanica in gaan, dan zou laser ergens nog wel af te luisteren. Ook daar zijn we al mee bezig om op quantum niveau te zorgen dat laser niet af te luisteren valt. Maar in de begin is het een stuk lastiger dan dat. Ik neem aan dat iedereen die laserpulsen binnenkrijgt. Want als je op 31 miljoen kilometer afstand staat, dan neem ik aan dat de raakvlakte groter dan de aarde is. Weet je wat we ook hebben met die retroreflectoren op de maan? Dus met een kleine laser op schijnt dat je daadwerkelijk vanaf de aarde kan meten of de mensen wel of niet op de maan zijn geweest. En weet ik van wat. De afstands tot de maan kan je er onder andere ook mee bepalen. Maar daarmee had ik ook begrepen dat de laser tegen tijd op de maan aankomt ongeveer net zo groot is als de maan al. Dat is maar 400.000 kilometer, iets minder, 380 of zo. Ik heb eigenlijk niet te zeggen hoe dat bij deze zit. Ik weet dus niet dat het alleen maar 101 seconden overgaan om de aarde te bereiken. En dus met een snelheid van 267 megabit per seconde. Aan de ene kant kan ik me goed voorstellen dat de laserbeam zo groot is als de aarde. Maar dan lijkt het me ook lastig om met die datasnelheid toch de data eruit te halen. Dus hoe ze dat in dit geval hebben opgelost, dat durf ik niet meer te zeggen. Nou ja, het betekent in ieder geval wel dat we straks high-res kattenfilmpjes vanaf de maan naar beneden kunnen halen. Als het onbewolkt is. Als het onbewolkt is dan kunnen we naar Taters kijken. Het filmpje was van Taters, dat is de kat die op een bank achter een laser gaat. Dus het is heel grappig. Hij gaat vier keer heen en weer. Dus hij gaat voor het gespeeld achteruit en dat nog twee keer. In de link in de show notes staat het filmpje. Er staat een grote distance test. Je ziet de baan van Psyche in de achtergrond van het filmpje. Dus er zit nog wat leuke data in. Dus ik heb het nodig vooral even te kijken naar het filmpje. Geweldig, mooi. Klinkt goed. Ik begin eerst nog even met een kleine update ten opzichte van de vorige aflevering. We hadden het er over dat de Lander op kerstavond zou vertrekken. Volgens mij een of twee dagen na de uitzending was er een wet dress rehearsal op 8 december. Toen bleek dat er toch nog iets niet klaar zat. Of dat aan Astrobotic lag. Dus de lander zelf. Of aan een van de tests van de Vulken. Dus niet de Falcon. Of het daar aan lag was mij dan weer niet helemaal duidelijk. Maar ik weet nu wel dat de lancering is uitgesteld tot minimaal 8 januari. En mogelijk nog wel een maand langer. Want dat is natuurlijk ook een beetje op het moment dat je richting de maan gaat. Je wilt fack na zonsopkomst eigenlijk landen. Dan moet je al gauw weer vier weken wachten. Dus hopelijk kunnen we dat begin volgend jaar inderdaad gaan zien. Ik kan me voorstellen dat er een hoop ULA-engineers stiekem heel blij zijn. Gewoonlijke kerstavond thuis. Dat is natuurlijk de vraag. Wat er allemaal mis is gegaan. Want voor zo'n geld zitten ze nu juist om kerstdag en out en nieuw door te halen. Om te zorgen dat het wel lukt voor 8 januari. Dus dat gaan we dan natuurlijk nog zien. En dan dacht ik ook even een kleine update te geven over die PIT-MS. Dus de Peregrine Ion Trap Mass Spectrometer. Wat dat ding nou precies ging doen leek vorige aflevering ook nog een klein beetje de vraag. Het specifieke wat ze eigenlijk met de hele landen willen gaan doen met Peregrine is... eigenlijk om te kijken naar onder andere de OH-groepen. Dus de hydroxides of waterhoudende groepen. Dat kan weer heel erg interessant zijn. Bijvoorbeeld voor bepaalde waterhoudende mineralen. Dat als we inderdaad ooit willen gaan leven op de maan als mens... dan hebben we uiteindelijk ook wat water nodig dat we lokaal kunnen source. Dan hebben we natuurlijk van die kleine watertraps. Of nee, klein. Dat is eigenlijk nog best groot. Een paar van die cold traps op de noordpool en de zuidpool van de maan... waar die craters eigenlijk van de zon afstaan. Dus waar het echt ijskoud is, letterlijk. Maar dus dit willen ze dan ook onder andere gaan kijken in bepaalde pockets of vesicules... binnen het gesteente, na beide landen dan natuurlijk. Maar ja, het blijft een lander. Dus uiteindelijk heb je wel maar één datapunt wat je kan nemen. Als het al goed gaat. Een van de eerste echte commercial lunar payload services... is die dus gaat vliegen. Ik ben erg benieuwd. Voorlopig natuurlijk gewoon vooral een demonstratiemissie. Lukt die landing überhaupt op het moment het plek die we willen? Zoveel van die Vulcanraketten heb ik nou ook nog niet gezien. Nee, dat is vrij beperkt nog. Ja, ik ben erg benieuwd wat daar uit gaat komen. En of we dan ook weer voorzichtige conclusies kunnen stellen over de leefbaarheid van de maan. Onder andere dus vanuit het waterperspectief. Maar ze gaan ook kijken naar... Kijk ik hem hier ergens open staan. Noble gases, dus edelgassen naar stikstof en natriumhoudende componenten. We hebben straks van alles nodig als Artemis een beetje wil gaan succes hebben. Dan moeten we wel spulletjes uit de grond gaan halen daar. Ja, zeker. Right. Nou, laten we eens kijken. Er zijn al een paar dingetjes te spraken gekomen die ik ook in dit overzicht ga meenemen. Wat allemaal niet lukte en is doorgeschoven. En andere dingen die volgend jaar hun première moeten gaan beleven. Grote teleurstelling van 2023 was het mislukken van Luna 25. Dat zou een eerste Russische maanlanding sinds de serie uit de jaren 70 zijn. Die waren grotendeels succesvol. Met een paar maankartjes die gingen verkennen en zelfs sample returns. Die sample return lukte net niet voor Apollo 11. Dat was eigenlijk wel de bedoeling van de Russen. Die serie van Lunas zou een vervolg krijgen met Luna 25. Maar helaas heeft er kennelijk een softwarefout in een hoogtemeter gezeten. Waardoor de sonde zoals de Russen het zo mooi formuleerde in botsing kwam met de maan. Hij is dus gewoon neergestort. Nou ja, er is een hele serie opvolgers gepland. Die zijn wel uitgesteld. En geld is natuurlijk wel een dingetje bij de Russen. Zo'n mislukte sonde zal niet helpen om lekker budgetten los te krijgen. Maar aan de andere kant wel prestige natuurlijk. Dan SpaceX. Die zijn toch heel erg succesvol. En toch zijn er een paar dingetjes niet gelukt die ze wel op een verlanglijstje hadden staan. Starship is nog steeds na twee vluchten niet in orbit terecht gekomen. Daar hadden ze wel een beetje op gehoomd. Intussen staan wel booster nummer 10 en Starship nummer 28 alweer klaar op de basis voor Static Fires. Misschien dat Starship 28 zelfs vandaag, en dat is dan 20 december, zijn test zou doormaken. Volgend jaar lijkt erop dat ze het tempo van die testvluchten enorm willen gaan verhogen. Ik denk dat we zo vier of vijf Starshipvluchten kunnen verwachten. En dan zou orbit toch wel eens een keertje haalbaar moeten zijn. Dat moet hopen van wel een keer. Twee keer vuurwerk is ook leuk om te zien. Uiteindelijk zitten we toch allemaal in deze business om het ook succesvol te zien. Ze komen letterlijk steeds een stapje hoger. Vorige was volgens mij 140 kilometer dat ze zijn gekomen. In die buurt inderdaad. Voorbij de Carmen-line is Starship gekomen. Dat telt al. Wat voor mij echt het spannende woord is, werking van het hitteschild. Gaan ze dat ding een keertje op korte termijn behouden terug laten keren. Want dat is uiteindelijk wel waarop het hele systeem gebaseerd is. Een ander dingetje wat ze net niet gaan halen. SpaceX had gehoopt 100 lanceringen te doen dit jaar. Dat gaat er net niet worden. In 92 zit ze nu volgens mij. Daar gaan we nog een paar volgen. Het is geen behaalde doelstelling. Maar als je even een stapje afstand neemt en kijkt. Dat betekent dat ze wel iedere vier dagen gemiddeld wel lanceringen doen. Dat is voor het eerst in de ruimtevaart geschiedenis. Dat heeft nog geen enkel bedrijf voor elkaar gekregen. Een andere raket die dit jaar zou gaan vliegen en het toch niet deed. Is Ariane 6 inmiddels al meer dan twee jaar vertraagd. Behoorlijk lastig voor ESA omdat Ariane 5 inmiddels niet meer beschikbaar is. Wat wel goed ging is een vuurtest van de eerste trap. Maar daarintegen was er vorige week een vuurtest van de tweede trap. Die geen zes minuten maar maar twee minuten duurde. Het is nog niet helemaal duidelijk wat daar mis is gegaan. Maar brengt wel de geplande lanceerdatum van volgend jaar. Ergens in juni of juli alweer in gevaar helaas. Dan, ander ding wat op de kalender stond. Polaris Dawn. Een missie met een SpaceX Dragon-capsule. Een privé missie gekocht door... En nu ben ik ineens. Isakman. Die een paar jaar geleden al de eerste all commercial crew missie deed. Dit wordt een bijzondere. Hij moet tot 1400 kilometer hoogte gaan vliegen. Dat hebben we sinds de Gemini-capsules van NASA niet meer gedaan. En de eerste commerciele IVE. De eerste ruimtewandeling moet gaan plaatsvinden. Daar heeft SpaceX een nieuw pak voor ontwikkeld. We hebben nog niks van gezien. Het blijft ook enorm spannend. Bomondin zou wel eens een soort repetitie kunnen zijn voor een servicing missie naar de Hubble. Waarin SpaceX ook geïnteresseerd is. Dus ook dat wordt een spannende. We blijven even bij de raketten. Vulcan. De net al genoemd. Een nieuwe raket die de Atlas en de Delta raketten van United Launch Alliance gaat vervangen. De Atlas moet nu in januari gaan vliegen. Is een traditionele raket. Maar het bergen van de motoren van de eerste trap staat wel op het lijstje. Dat is een andere manier van hergebruik. Je hoeft niet de hele eerste trap terug te brengen. Alleen de motoren. Het wordt interessant om te kijken of dat gaat lukken. Starliner. We hebben het al heel vaak over gehad. Een behoorlijk geplaagde capsule van Boeing. Eigenlijk de tegenhanger van Dragon. Het is van alles misgegaan bij de eerste onbemanne vlucht. Waardoor het niet gekoppeld kon worden met ISS. Vervolgens waren er problemen met het parachut systeem. Er bleek brandbaar materiaal in de capsule te zitten. Het staat nu voor april volgend jaar gepland. Om zijn eerste bemenstenvlucht te gaan maken. Het is op een commerciële contract met NASA ontwikkeld. Dragon gaat die absoluut niet meer inhalen. Die hebben al acht missies gedaan. Dat gaat Boeing niet meer doen. Dreamchaser. Een mini shuttle van Sierra Space. Is al heel lang in ontwikkeling. Gebaseerd op een Soviet ontwerp uit de jaren 60. Dat is een hele mooie capsule. Het ding gaat vracht vervoeren naar en van ISS. Daarmee complementeert het de Cargo Dragon en de Cygnus capsule. Het schip moet gelanceerd worden. Dat heeft de Tenacity meegekregen. Met de tweede Vulcan lancering. Het hele ding zit in de neuskegel. De kleine vleugeltjes zijn opgevouwen. Het is een hele mooie capsule. Het is een hele mooie capsule. Het hele ding zit in de neuskegel. De schip moet gelanceerd worden. De kleine vleugeltjes zijn opgevouwen. Er bestaat een tweede module. De Shooting Star. Het moet ondervangelijk kunnen vliegen. Het moet de basis zijn voor een nieuwe versie. vleugels, ze staan onder een hoek, dus ze zijn niet echt draagende vleugels, maar een soort fin aan de buitenkant. Maar dat stelt hem wel in staat om netjes op de landingsbaan op Kennedy Space Center terug te keren. Oké, echt als space shuttle idee. Ja, inderdaad, ze hebben het ook echt, the wings are back, new shuttle era en dat soort dingen. Dat heeft natuurlijk als een enorm voordeel dat je heel snel bij het ding kan zijn, heel snel je experimenten er weer uit kan halen. Dus dat heeft een groot voordeel. En dan hebben we New Glenn nog, daar komt Blue Origin weer onderhoek. Grote raket, 98 meter hoog, 7 meter diameter van de neuskegel, dus je kan daar lekker veel vracht in kwijt. Moet onder andere de Blue Moon Lander naar de maan brengen voor Artemis V. Ook een herbruikbaar systeem, eerste trap moet kunnen landen op pootjes. Dus anders dan SpaceX met Super Heavy doet. Ondanks heeft Blue Origin baas Jeff Bezos gezegd dat hij in 2024 de eerste missie verwacht. En hij wil in het algemeen Blue Origin sneller laten werken. Dat wordt wel hoog tijd, want dit is natuurlijk best een... We zijn al een tijdje aan het wachten op deze New Glenn. Ja, het is een heel ambitieuze raket. Tussen de tussentijd hebben we nog steeds niet echt iets gezien van deze New Glenn. Dat komt echt van fotografen die daar heel lang in de buurt rondhangen en er af en toe eens overheen vliegen. En in een hangar kunnen kijken als heel eventjes de deur openstaat. Dat is echt hetgene wat naar buiten is gekomen. Bezos zelf laat niks toe in de fabriek, helaas. De grote uitdaging is natuurlijk van een joekel van een herbruikbare raket, operationeel willen maken. Zonder dat je ooit nog maar een satellietje in de ruimte hebt gebracht. Dat is wel heel ambitieus. Maar we zullen zien of het volgend jaar gaat lukken. Er staan in ieder geval heel erg veel interessante dingen op de rol. Marke, jij had iets verre iets over Blue Origin. Ja, precies. Want dat was gisteren inderdaad dat Blue uiteindelijk toch weer een keer een test heeft gedaan. Of eigenlijk gewoon een vlucht heeft gedaan met hun New Shepherd. Dus de eigenlijk al bestaande raket. En dat is voor het eerst in bijna anderhalf jaar inderdaad weer dat het ding is gaan vliegen. Want de vorige keer is dat behoorlijk misgegaan. Toen is eigenlijk een deel van de raket bijna stuk gegaan ontploft in de lucht. Toen hebben ze hem van voren nog los weten te koppelen. Waardoor alle payload die er op zat gelukkig het ook weer veilig terug naar de aarde heeft gemaakt. Dat was toevallig eigenlijk een vlucht zonder mensen. Maar ze zijn natuurlijk al acht keer wel met mensen omhoog gegaan. En dat is toch wel een beetje eng om te bedenken. Dat uiteindelijk zit je natuurlijk gewoon nog steeds aan een groot vuurpijl vast op het moment dat je in zo'n raket stapt. Dus ja, dat is eigenlijk voor het eerst weer geweest in ruim 15 maanden inderdaad. En dat komt deels ook weer door de FEE. Die had als ijs gesteld dat ze eigenlijk hun hele motor die dus de vorige keer stuk ging. Daar was eigenlijk een deel van die kegel die was zoals ik het begreep een soort van oververhit geraakt. Want het is toch wel een beetje een ding lijkt waar je rekening mee moet houden met een raketmotor. Iets van een paar duizend graden wordt waar je bijna op rekening. Ja precies. Dus uiteindelijk hebben ze inderdaad heel braaf gewoon die motor opnieuw gedesigned. En vervolgens hebben ze daar dus eigenlijk gisteren weer een nieuwe vlucht meegemaakt. Toch weer inderdaad net boven de Carman Line ook. Dus 106 kilometer hebben ze gered. En vervolgens zijn dan nu 33, waarvan ongeveer 30 van de 36 experimenten die de vorige keer erop zaten. Zijn daarmee ook vrijgelaten en ongeveer tien minuutjes later. Het zijn natuurlijk hele korte space hopjes noemen we het zelf vaak. Gewoon weer veilig geland in de boestein. En dat is dan direct ook weer de laatste vlucht die Blue dit jaar zal maken. Maar het idee wat je inderdaad al zei is om inderdaad vaker en sneller te vliegen. En dat zal toch ook wel nodig moeten zijn. Ja Blue Origin zit toch ook qua geld eigenlijk wat dat betreft niet heel erg lekker volgens mij. Nee ze hebben natuurlijk niet het voordeel van SpaceX dat zij aan de lopende band satellieten lanceren. Precies. En daar heel veel inkomen aan ontlenen. Ja en een deel ook van de vluchten die ze tot nu toe wel hebben gemaakt. Ook bij mensen de vluchten. En dat waren voornamelijk ook een beetje van die PR vluchten noem ik het dan. Ja altijd gasten uitgenodigd. Precies gasten uitgenodigd en dan zoveel mogelijk een splash ermee maken in het mediasircuit. Om dan te laten zien inderdaad van ja we kunnen mensen commercieel de ruimte inbrengen. Maar ja of dat inderdaad genoeg gaat zijn op de lange termijn dat gaan we zien. Het scheelt in ieder geval dat Jeffrey zelf volgens mij in ieder geval eigenlijk wat vermogen nog heeft achter de hand. Dat mocht het nodig zijn dat hij desnoods zelf nog wat raketten kan houden. Maar ja het blijft ook wel een beetje deze Nieuw Shepherd die dus nu aan het vliegen is, is de enige raket die zij hebben. En dat geeft toch ook wel een beetje aan hoe kwetsbaar je dan natuurlijk bent als raketbedrijf. Als je dat inderdaad commercieel wilt gaan doen en je hebt maar één raket dan... Ja precies. Aan de andere kant ze hebben natuurlijk eigenlijk onbedoeld ontzettend reclame voor zichzelf gemaakt. Want dat ontsnappingssysteem dat werkte perfect. En de capsule is totaal onbeschadigd teruggekomen. Alle experimenten destijds die hebben het ook weer gewoon gered. Ja wat dat betreft als het een vlucht met astronauten geweest zou zijn. Ja zou ze niet zo hoog zijn gekomen. Zouden niet het certificaat gekregen van astronaut. Maar waarschijnlijk waren ze wel gewoon onbeschadigd en veilig geland. Precies en dat is ergens dan ook wel weer een goed iets om te weten dat mocht je jezelf aan zo'n leefgevaarlijke vuurpel gaan vastbinden. Dat systeem werkt in ieder geval nog wel veilig naar beneden kan komen. Ja precies. Weten we wanneer de volgende bemens de lucht in gaat? Daar hebben ze nog geen details over vrijgegeven. Ze zeggen minimaal twee lanseringen in Q1 te willen gaan doen. Maar geen exacte data geven. Ook geen payloads gegeven. En dus ook niet of het mensen zijn of gewoon experimenten. Nee ze doen dat iedere keer. Minder dan een week van tevoren wordt het pas bekend gemaakt. Ja wat dat betreft doet Virgin Collectic het heel anders. Die kondigt het wel aan. Ze hebben nu inderdaad voor ergens in het eerste kwartaal van 2024 gaat er weer een spaceship met astronauten omhoog. En dit keer dan met vier betalende astronauten. Gekker is alleen wel dat zij hebben aangekondigd dat ze er nog twee of drie doen volgend jaar. En dan zetten we de boel op pauze. Want Virgin is bezig met een verbeterde versie van het ruimtevliegtuig te ontwikkelen. Maar die komt pas in 2026. Wat doen ze dan daar tussenin? Ik denk ontzettend hopen dat ze gaan overleven. Want een aantal weken geleden is er ook bekend gemaakt door Richard Branson. Dat hij in ieder geval niet meer geld in Virgin gaat stoppen als investering. Als in Virgin Galactic. Ja precies. Dat is best een opvallende want hij heeft er heel veel van zijn eigen geld in gestoken. Volgens mij tot twee keer toe het bedrijf een beetje gered door zo'n extra injectie. En om dan te zeggen we stoppen met geld verdienen totdat we nieuwschip hebben gebouwd. Wat toch ook een flinke klauw met geld moet worden. Dat neem ik aan van wel. Het is een opmerkelijke stand van zaken. Het gaat me niet persoonlijk aan. Maar ik ben er niet gerust op dat het gaat overleven. Daarnaast het grote verschil met wat Blue Origin doet met de New Shepard. Het is een ritje van 10 minuten. Maar je zit wel boven die magische Carmen-lijn. Je mag je overal de wereld astronaut noemen. En de vliegtuigjes van Virgin Galactic ridden dat niet. Die komen tot 80 en soms dat niet eens. Ik heb wel begrepen dat je met Virgin een langere gewichtloosheidperiode had. Nee, je bent wel een heel langer bezig. Als je even mee zit zit je twee uur in dat vliegtuigje. Maar daar ben je het grootste deel van bezig naar 20 km te vliegen. De tijd zal het leren welk systeem het meest succesvol gaat blijken. En ook het meest commerciële klanten gaat opleven. Tot nu toe hebben ze allebei acht be-mensen vluchten gedaan. Dat zou best eens kunnen. Misschien is Virgin al een of twee meer. Virgin heeft afgelopen half jaar iedere maand een vlucht gedaan. Dat tempo zat er ineens heel goed in. Ook daarover zal in 2024 meer duidelijk gaan worden. Oké Nick, wat is jouw volgende onderwerp? Als er toch in het rijtje lijstjes zitten. Bij de meeste eindejaarsdingen is er een overzichtje van hen die ons ontvallen zijn. Dit is eigenlijk wel een nieuwtje van een maand geleden. Maar ik wilde het toch even op terug pakken. Ik liep vorige maand in Bremen op de SpaceTec Expo. Sidenote, leuke beurs gratis. Elk jaar in november in Bremen. Leuke stad. Bremen praktisch onderhoek. Goede tip om daar eens een keer heen te gaan als je alles SpaceTec bedrijven bij elkaar wilt zien in Europa. Maar daar kwam ook het verdrietige nieuws dat de Delphi C3 weer opgebrand is in de atmosfeer. En hen zeg je van een studentenstatelietje, wat is daar nou het grote nieuws van? Maar het is wel voor mij, maar ook voor Nederland een heel klein statelietje geweest met een grote impact. Als ik even terugkijk naar mezelf persoonlijk. De stateliet is in 2008 gelanceerd door Delft. Dat was wel in de beginperiode van de CubeSat. De CubeSat standaard, dus de 10x10x10 cm, is in 1999 in Stanford bedacht. Als je 8 jaar later al een hele stateliet met studenten kan lanceren, dan blijft het een mooi ding. Hij zou het maar 3 maanden doen. Hij heeft het vervolgens ruim 15 jaar overleefd. Dat is heel netjes. Ik heb het al eens gezegd, maar ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ik heb het niet gezegd. Ze zijn naar het проб speeding van Kirby. Het 많mu carrotsincalàtica. Het wordt bijna goten, mijn eerste dienstpunt was 2 weer neighbors. De gastkijkers hadden afgehaald, maar het was niet de eerste keer. Het end Евros weer, flagt wreckшие vracht blah blah perceived neendeel in�로, maar dit Cold Ranch of Darkness dat daardoor wel naar voren is gekomen. Ja. Nou, ik denk dus ook groot de Nederlandse ruimtevaartindustrie had niet zo groot geweest zonder deze satellieten. Wat heeft hij precies gedaan? Hij had toen een tijd een nieuwe type zonnecel die werd getest en twee sensoren waarmee de stand ten opzichte van de zon bepaald kon worden. Dus op CubeSat niveau was dat best wel standbepaling, dat kunnen we wel. Maar op dat niveau, op die kleine, die kleinheid, hoe zeg je dat? Was dat toen redelijk uniek? En nu heb je bedrijfjes als Hyperion en Isis die dat aan de lopende band op die schaal maken. Maar ook ja, dat is dat weer. Afgelopen paar jaren was het groot meer niet veel meer dan bliebblieb. Ja. Maar wel. Kijk eens, we kunnen het. Maar nogmaals, het was dus, het klein is gedaan, maar wel, nou ja, er werden ruim 60 studenten aan direct aan gewerkt. Nou, inmiddels volgens mij heeft Isispace ruim 150 man in dienst. Als het niet veel meer is. Dus echt wel een impuls geweest voor de moderne Nederlandse ruimtevaart. Ja. Staan er opvolgers op stapel? Nou, Delphi PQ is dus in vorig jaar gelanceerd. Maar het zal me niet verbazen als dat nog weer bij gaat komen. Nou, en dan mag die weer 85.000 rondjes onder aarde gaan maken. Zelfs wel heeft hij er gemaakt. Hij is op mijn laatste laatste op 14 november om 5 uur ongeveer 5 uur smiddags is hij terug verbrand in aarde met alles te maken met de hoge zonneactiviteit die we op dit moment hebben. Daar ging het tot laatst heel erg hard. Ja, ja, inderdaad. Nou, mooi. Goed om vertegenwoordigers van Nederland in een baan om de aarde te hebben. Ja, nee, zeker. Het is, ik wil het toch eventjes nogmaals heel klein, maar ik wil het toch eventjes even aanstippen. Helemaal terecht. Ik dacht even dat je het over Frank Borman zou hebben. De Apollo 8 astronaut die medeverantwoordelijk is voor die foto van Earthrise. Die is ook ergens 7, 8 november of zo dit jaar overleden. Ja, daar blijven we toch ook steeds minder helden. Daarvoor is ook Ken Mattingly overleden. Niet zo, misschien nog wat minder bekende astronaut, maar. Was hij niet alleen een reserve astronaut? Nee, hij heeft uiteindelijk, even kijken. Ja, hij is wel naar de baan gevlogen. Apollo 16, inderdaad. Precies, Apollo 16. Maar eigenlijk is hij op de achtergrond het meest beroemd geworden door zijn bijdrage in Apollo 13. Komt in de film ook erg uitgebreid naar voren. Hij was de astronaut die eigenlijk zou vliegen op Apollo 13. Artsen hielden hem toen aan de grond, want hij zou wel eens de mazelen kunnen krijgen. Dat is uiteindelijk nooit gebeurd. Maar zijn bijdrage aan Apollo 13 is niet mis geweest. Hij heeft echt dagenlang in de simulator gehangen om te kijken hoe die met minimale energie toch een veilige reentry van de landingskopsule kunnen doen. Als je dat in de film ook ziet, ze hebben ongeveer het vermogen van een broodrooster. Daarmee moesten allerlei systemen worden bestuurd. Er zat geen marsje in en het heeft een hele tijd geduurd eerdat het protocol van het in de juiste volgorde aanzetten van alle apparatuur, dat heeft hij eindeloos gerepeteerd. Uiteindelijk is het gelukt, want de drie astronauten zijn veilig terechtgekomen in de oceaan in de buurt van Hawaii. Zijn bijdrage in de ruimtevaart is niet gering in ieder geval. Inderdaad, dezelfde week overleden. Het zijn inmiddels allemaal mannen van rond de 90, dus het gaat een keertje ophouden. Ja, precies. Als we het lijstje volmaken voor 2023. We hebben ook nog Walter Cunningham. Hij is al op 3 januari, maar goed, wel dit jaar. Hij was de piloot op Apollo 7. De eerste bemensde missie van het Apollo project. Ook een zeer beladen missie, omdat het programma zou beginnen met Apollo 1, maar die crew is om het leven gekomen tijdens een repetitie op de grond, toen een branduitbrak in de capsule. Het bleek dat het luikproceduur, omdat de openen veel te ingewikkeld was, bovendien was het een luik wat naar binnenopende. Als je een brand hebt en de hele capsule staat onder druk, dan krijg je dat dus ook niet open. Toen is het eigenlijk het hele ontwerp aangepast, behoorlijk veel veranderd. Inderdaad, Cunningham was piloot op de eerste testvlucht van die bemensde Apollo. Ik zie ook dat hij, hij was de reservebemanning voor die Apollo 1. Zijn ze ook nog daar goed weggekomen om het even plat te zeggen? Precies. Maar dat ze dat, nee, die hebben ze ook dit jaar helaas verloren. Ja. Toen zijn er nog vier maanden moonwalkers, mensen die op de maan hebben gewoond. Of gewoond. Ze hebben ook gewoond. Maar toch? Ja, ze zijn geland, maar volgens mij hebben ze daar ook een nachtje geslapen allemaal. Ja, ja, ja, inderdaad. Ja, toch een beetje gewoond. Ja, precies. Het opmerkelijk is dat Buzz Aldrin er nog steeds is. 93. 93, maar heel actief op Twitter en laat zich overal zien en vraagt afrijzelijke bedragen voor handtekeningen. Dus die maakt er nog steeds goed gebruik van. Ja, en ik had inderdaad begrepen dat gemiddeld genomen naar de maan gaan goed is voor je verwachte levensduur. Omdat eigenlijk alle Apollo astronauten die richting de maan, rondom de maan of op de maan zijn geweest, gemiddeld genomen langer leven dan de andere Amerikanen. Ja, inderdaad. Dus ja, maar of dat nou echt komt omdat de maan zo gezond is of dat dat komt omdat de mannen die ze daarheen hebben gestuurd relatief gezond en fit waren. Dat zou ook kunnen. Dat laat ik dan nog even in het midden. Het zou leuk zijn als daar zo'n onderzoek aan werd gewijd. Ja, ik zou mij graag beschikbaar voor dit onderzoek. Oké, om ergens naar de maan te gaan en vervolgens proefkunijn te zijn. Ja, precies. En dan te kijken hoe lang ik het nog volhou. Ja, dan ben je niet de enige. Nee, nee, want eigenlijk daarop inhakend inderdaad. Er zijn dus wat nieuwe berichten ook weer binnengekomen vanuit onder andere India. Die wil dus zijn eigen maan station ook eigenlijk gaan bouwen. En daarvan is dus het idee dat die in 2047, en ze zijn echt per jaar al hele stapstenen aan het uitschrijven en mijlpalen die ze willen halen. En daarmee lijkt het toch al een stukje meer uitgedacht. Toch naar ruim 20, bijna 25 jaar de toekomst in. Waarin zij dus in 2047 een semi-permanent bemenst ruimtesstation op de maan willen gaan bouwen. Met onder andere dan al in 2040 de eerste astronauten, de Indiaanse astronauten die vanuit Isro ook worden gevlogen naar de maan. Misschien gaan er eerder ook al astronauten met een van de commerciële dingen. Tot nu toe moet ik zeggen dat India toch zo goedkope missies in elkaar weet te zetten dat ze misschien bijna goedkoper hun eigen rakets, module en landing in elkaar kunnen zetten dan dat ongeveer wordt om één astronaut ticket te kopen naar de maanoppervlak. Je ziet wat Chandrayaan III, dus de lander van India eerder dit jaar al met al heeft gekost was dat toch een erg goede zet moet ik zeggen. En alles doet het de laatste tijd bij de Wendy Ingliers. Het lijkt iedere keer inderdaad iedereen weer een beetje te verbazen. Dus vlak na dat ze dus die Chandrayaan III hebben getest hebben ze ook de Gaganyaan getest. Wat eigenlijk de mensen module eigenlijk wordt. En zijn ze nu bezig met een kleine rover samen met Japan, de Lupex rover heet dat ding, voor de Chandrayaan IV missie. En Chandrayaan IV zou ook weer samples terug moeten gaan brengen vanaf de maan. En daarmee zouden ze volgens mij het vijfde land zijn dat dat succesvol doet, of vijfde instantie eigenlijk. Om samples vanaf de maan terug te brengen. En dat is toch wel weer een indrukwekkende nieuwe stap. En dat kijk ik erg naar uit. Tegelijkertijd heb je ook het, even kijken hoe heet dat nou? Ik heb hem ook nog in een tablet staan, het International Lunar Research Station, de IORS. Opgezet door China, maar al vrij snel in samenwerking met Roscosmos. Dus met de Russen CNSA en Roscosmos. En die willen eigenlijk nog een heel stuk sneller, willen zij daar al richting de maan gaan. Dus ze zijn nu in de komende twee jaar nog bezig met de reconnaissance fase. Dus waarin ze echt willen gaan ontdekken, waar willen ze gaan landen. En dat waarschijnlijk nog steeds in de buurt van de Zuidpool. Maar waar dat dan precies op de Zuidpool is, dat is mij in ieder geval nog niet verteld. En dan zijn ze nu ook juist bezig met het zoeken van partners. En om dan nog even bij jou ook terug te komen met het lijstje van wat er allemaal in 2023 is gebeurd. Er zijn nogal wat partners ook aangesloten. Waaronder dan Zuid-Afrika, Belarussi, of Wit-Rustland, Egypte. En afgelopen IAC in Baku, ook Azerbaijan, heeft zich daarbij officieel aangesloten. En dan hebben ze dus op dit moment negen partners met wie zij dus samen dit hele ruimstation willen gaan bouwen. En verder zijn ze ook nog steeds op zoek naar meer teams. Waarvan onder andere dan Europese landen nog een beetje twijflachtig in ieder geval mijn ogen zijn overgekomen. Of zij wel of niet ook nog bij dit ruimstation willen gaan gaan horen. Aan de ene kant, de tijdlijn is een stukje korter. Dus als wij als Nederland willen zeggen, wij willen zo snel mogelijk een Nederlander op de maan. Nogmaals, ik stel mij graag... De pitch is duidelijk. Als jullie meeluisteren. Maar aan de andere kant is natuurlijk dan ook wel weer een beetje de vraag, ook vanuit de politiek weer. Zijn dat nou echt de landen waar wij ons graag bij willen aansluiten? Ja, want China, Rusland, Venezuela, Pakistan en de UAE. Dus de Verenigde Arabische Emiraten die staan nu ook op het lijstje. Ja, dat valt over ieder land wel iets te vertellen, want niet zo lekker ligt in het westen. Ja, precies. Dus dat... Maar goed, aan de andere kant, tot waar laat je dat tegenhouden. Aan de andere kant, misschien zijn dit soort internaarsnaalend samenwerkingen ook juist weer goed. Ja, precies. Om een common ground te vinden. Een common lunar ground, zou ik zeggen. Ja, aan boord van ISS gaat het prima tussen Amerikanen en Russen. Ja, zover ik weet in ieder geval nog wel. Ja. En voor dat maanstation hebben ze ook echt wel specifieke scientific objectives eerder dit jaar gepubliceerd. Waaronder dus de topografie en de geomorfologie, wat ik natuurlijk hartstikke interessant vind als geonerd. Maar ze willen dus ook echt veel gaan kijken naar de chemistry. En daar zijn de Chinezen sowieso al vrij goed mee bezig. Ook met de Chang'e 5 hebben ze toch wel het eerste plantje daadwerkelijk laten groeien op de maan in maanzand. Ja. Dat was natuurlijk onder een stop. En dat plantje is vrij snel na het ontkiemen wel weer dood gegaan. Ja, maar toch. Tot stapjes genoeg. Maar ja, al met al hebben ze het wel gedaan. En als ik Mark Watney moet geloven van de Martian. Zodra je ergens een plantje zaait en hij ontkiemt, dan heb je het gekoloniseerd. Ja. En in dat opzicht hebben de Chinezen misschien toch als eerste de maan gekoloniseerd. Oei, oké. Ook dat is een hot topic. Ja. Daar kunnen we denk ik ook nog een goede discussie over houden. Dat moeten we volgend jaar maar eens gaan doen. Maar goed, daarmee is dus inderdaad het plan om ergens tussen 2026 en 2035 dan dat maanstation te gaan zetten. En 2027 mogelijk al de eerste mensen naar de maan te gaan sturen. Om dan vervolgens vanaf 2036 daar eigenlijk semi-permanent ook te gaan zitten. Dus toch weer 11 jaar eerder nog dan India op India zichzelf, zeg maar. Ja. En ja. Mijn fles wijn die ik verwet staat op de Chinezen. Ik denk dat die als eerste met astronauten op de maan gaan wandelen. Nog voor de Amerikanen weer? Ja, dat denk ik wel. Ja, want ik zie de... Artemis gaat niet zo lekker, hè? Artemis gaat... Nou ja, ik denk dat de Constraint echt de lander van SpaceX gaat worden. Ik denk dat dat nog een hele kluif hoort. En zeker als je ziet, de verhalen van de laatste tijd zijn dus dat er tussen de 16 en 20 lanseringen van Starship nodig zijn om vier astronauten naar de maan te brengen. Ja. Om dan eigenlijk uiteindelijk maar iets langer te blijven. Want die gaan nog steeds weer terug richting de aarde voordat de Lunar Knight inkikt. Volgens mij was het idee ergens 9 à 10 dagen dat ze er blijven. Ja. Want ja, toch misschien net aan twee à drie keer zo lang is als de gemiddelde Apollo Missies. Ja, precies. En dat hebben we ruim 50 jaar geleden al. En voor die tijd moeten we dus nog eventjes de techniek van bijtanken in de ruimte onder het kniekrijk, want dat hebben we nog nooit gedaan. Ja. Dus, nou, ligt nog een helpwerk daar. Ja. Ik heb nog één klein dingetje om ook aan jouw lijst toe te voegen van eerder, van de raketten die wel en niet zijn gegaan. Ik had hem nog niet gehoord. De Terran 1. Ik weet niet of je hem nog kent van Relativity Space. Ja, precies. Die zag er eerst uit als een hypergestroomlijnde kleine versie van Starship. Maar is inmiddels gedevalueerd tot een gewone raket eigenlijk. Ja, precies. Dus de Terran 1, dat is het eerste raketje, die hebben ze officieel nu afgeschreven eigenlijk vanuit Relativity Space. En zijn nu bezig met het vervolg daarvan. Die heet dan de Terran R. Ik weet niet precies waar de R voor staat, volgens mij. Reusable. Dat zou kunnen. Maar het idee inderdaad ook al van de Terran 1 was om een reusable raket te maken. En het speciale was dan eigenlijk dat die voor meer dan 90 procent ook met 3D geprinten componenten is gemaakt. En uiteindelijk hebben ze daar één lancering maar van gedaan, vlak na mijn verjaardag, afgelopen maart 23. En die was niet gelukt. Die is wel voorbij Max-Q gekomen, dus voorbij het kritieke moment voor veel raketten. Is ook in de ruimte gekomen, maar is nooit in Orbitz terecht gekomen. Want de tweede trap heeft het ergens opgegeven. En vervolgens heeft Relativity dus gezegd van we gaan niet meer door met het voortzetten van deze. En toen zijn ze richting de Terran R gegaan. Maar die duurt nog wat langer. Maar er is nu het idee dat de eerste vlucht ergens in 2026 is. Dus tegen die tijd zitten de Chinezen ongeveer al op de maan. Ja precies. Als ik het zo moet geloven. Als we Michel zijn voorspellingsformule hierop loslaten, wordt het nog wel een paar jaar later. Ja, eind jaren dertig. Ja inderdaad. Oei. Lastig. Het scheelt natuurlijk dat het een relatief kleine raket is. Relatief dan met natuurlijk een boog naar Relativity Space. Dus hij is 82 meter hoog en 5,5 meter in diameter. Twee traps raket. En rolt uit een printer. Dat is dan toch wel weer. Ja, niet helemaal natuurlijk. De delen zijn 3D print en die moet je dan toch nog wel even in elkaar zetten. Maar ja uiteindelijk als je inderdaad echt naar een heel makkelijk schaalbare en reusable raketindustrie wilt gaan. Dan zou zoiets waar je eigenlijk op ieder continent een grote printer neer zet en een lanceerbasis. Zou zoiets misschien wel een goede toekomststap zijn. Terug naar de airfix bouwdozen van vroeger. Ja, dat moeten ze alleen nog wel even weten te lanceren en in orbit te krijgen. Ja, dat is altijd een interessant detail. Daar lijkt het vaker mis te gaan. Ik ben geen engineer, maar het lijkt me dat het moeilijk is. Nick, heb jij nog iets? Ja, zeker. Onlangs is er een mooi artikel in het Financieel Dagblad terechtgekomen over de Nederlandse ruimtevaartindustrie. Dat is eigenlijk ook wel een beetje een terugkoppeling naar mijn eerderen. Dat zegt, de commerciële ruimtevaart groeit, maar bedrijven vrezen een trage lancering. Ik vond hem ook erg leuk. Maar het is eigenlijk echt wel weer een oproep vanuit de hele Nederlandse branche om toch de investeringen in de ruimtevaart omhoog te houden. Eentje die ik en ik denk wij allemaal van harte ondersteunen. Want we hebben wel vaker hier een gaten in deze podcast. Dat de inleg in een ESA die is toch wel ver ondermaatst in opzichte van wat je vanuit ons GDP zou verwachten onder het gemiddelde binnen Europa. Dat is wel heel jammer natuurlijk. Ja, en het is nu echt wel voor het eerst in een mooi groot artikel aangekaard wat we daardoor wel echt wel dreig te verliezen. Zoals bijvoorbeeld die lezencommunicatie die ik eerder noemde met de kattenvideo. Daar was Nederland gewoon echt wel een van de voorvechters voor. Wij hebben gewoon die optische kennis. Hebben wij een huis? En ook met bedrijven als de FSO, waaronder de TNO en VDL groep in zitten. Nu kwam het redelijk snel met modellen. Maar je ziet nu ook dat landen om ons heen ons aan het inhalen zijn. Puur dat zij dat budget veel hoger hebben. Ik heb een kaartje gezien waarbij in verschillende kleuren blauw de investeringen in de hele ruimtevaartsector werden aangegeven. Waarbij hoe lichter blauw het was hoe meer investeringen er was. Je ziet gewoon dat Nederland een donkerblauwe stip is in een zee van lichtblauw om ons heen. Duitsland, Frankrijk, maar ook landen als Portugal en Italië die ons voorbij aan het stippen zijn. Dat is misschien ook wel leuker voor Mark om het een en ander in te haken. Dat zie je vooral terug ook in investeringen in startups. Zoals net zegt, vanuit de TU Delft ontstaan echt meerdere startups. Waarvan Isis toen een tijd eentje was. Mark heeft ook een IC Space dat nu een leuke startup is. Wat nu aangekaard wordt is de Valley of Death. De periode. Dat klinkt heel spannend. Dat is de periode voor een startup waarin wel de investeringen nodig zijn. Je moet je mensen aannemen. Je moet ontwikkelingen doen. Maar voordat je dat geld kan ophalen met je product of je kennis. Om die Valley of Death te overbruggen, dat wordt in Nederland steeds lastiger. Ik heb geen startup. Ik moet zeggen dat IC Space niet officieel gevestigd is in Nederland. Wij zitten dan bij het Business Incubation Center in Prague. Ik herken het probleem als startup. Dat je de investeringen nodig hebt om de investeerders binnen te krijgen. Dat is een probleem dat hier in Nederland voornamelijk ook wel hoorbaar is. Ik zit dan ook nog wel binnen de AsaBic familiegroepen. Ik kom toch nog met enige regelmaat in Nederland. Ook al woon ik er niet meer. Daarmee merk je dat de investeringen meer nodig zijn. Ik weet niet zeker of we hier een van de luisteraars kunnen overhalen. Om te zorgen dat Nederland meer kan investeren. Tegelijkertijd hebben we ook de grootste Asa-faciliteit van Europa. Hier in Nederland zitten in Noordwijk. Dat is alleen maar omdat de bodem daar goed geschikt was. Om triltafels op te bouwen. Dus geen enkele andere reden. Nee. Er valt genoeg geld te vertalen. Het is op dit moment, zelfs is het een beetje bescheiden. De ruimtevaartsector is goed voor, qua productiewaarde, 1,9 miljard euro. Door alle kansen die er nu in liggen groeit het ook. Tussen 2014 en 2018 zagen ze een werkgelegenheid van 20%. De laatste cijfers zijn nog niet bekend. De verwachting is dat de afgelopen vier, vijf jaar nog steeds zo hoog is. Of niet hoger. Het blijft nu helemaal achter. Dat is ook weer niet waar. Afgelopen jaar hebben we de Artemis-akkoorden ondertekend. Ook Defensie ondersteunt nu het nut van de ruimtevaart. Die hebben onlangs een grote contract getekend met Airbus. Om intelligence te vergaderen. De beelden die Airbus maakt met de satellieten. Om die voor de Defensiedoeleinden te gebruiken. Dat is nog wel een leuke voor volgend jaar. Daar gaan we zeker op terugkomen. Het lijkt erop dat nu meerdere ministeries, maar ook 7 onder het ECDK, economische zaken, Defensie bij elkaar gaan komen zitten. Om een lange termijn ruimtevaart agenda op te zetten. Samen met de NSO en SpaceNet. Als alles goed gaat wordt die eind januari aan Mickey Adriaanse, de nu nog demissionair minister van Economische Zaken, wordt dat lange termijnplan aangekondigd. En zo in de hoop een lange termijnplanning te maken met overkoepelend aan de ministeries. Dat merkt hij ook wel laatst tijd. ECDK en INW doen hun eigen investeringen. Maar platen niet met elkaar. Dat is lastig. Je moet het wel coördineren. En zeker met ruimtevaart zit je natuurlijk ook echt over de ministeries heen. Het heeft gewoon zoveel raakvlakken. Zoals wij toevallig eerder allebei bij de EZero dag hier in Amsterdam al waren. Educatie is ook cruciaal. Zowel waarom de ruimtevaart nodig is voor de huidige en jongere generaties. Nog jonger dan wij in dat opzicht. Maar tegelijkertijd ook juist voor de toekomstperspectief. Want er zijn, zoals we weten, Estec is een hele grote faciliteit. Maar het is zeker niet de enige ruimtespeler hier in Nederland zoals we allemaal heel goed weten. Dus we hebben daar inderdaad nu al, maar dat wordt in de toekomst alleen maar meer en meer en meer banen in. En ook mensen in nodig natuurlijk. Dus dat lijkt mij een goed idee. In ieder geval een goed initiatief dat dat meer coördinatie gaat krijgen. Ja zeker. Dat de nieuwe regering, je hebt nu het groeifonds, wat nu echt wel een miljardenpot is voor de investeringen in toekomstige verdienmodellen. Daar was de PVV eigenlijk één van de grootste tegenstanders in. Dus dat ontwikkelgeld is wel echt hard nodig. Nogmaals voor al die startups, maar ook gewoon voor de grote bedrijven nu. En daarnaast is ook nog wel echt een verandering in regelgeving nodig. Zoals bijvoorbeeld de waterkwaliteit in Nederland. Dat kan je prima met satellieten kunnen meten. Maar de huidige regelgeving zegt dat dat door een gerenommeerd laboratorium ergens in Nederland moet gemeten worden. Dus echt met samples. En mensen moeten naar de slootjes en naar de vijfertjes toe. Als die regelgeving kan veranderen om gewoon satellietaart te gebruiken. Dan ben je een stuk verder. Dan ben je een stuk verder en een stuk koper uit waarschijnlijk. En tegelijkertijd een aanjager voor de Nederlandse economie. Mooi. Oké, Mark. Had jij nog een onderwerp? Eigenlijk niet. Nee, dat was het al een beetje. Ik heb nog een iets ouder onderwerp. Wat meer als een klein dingetje is. Wat ik toevallig in mijn eigen onderzoek vrij recent ben tegengekomen. Dat zou van oktober dit jaar. Volgens mij hebben we hem nog niet aangestipt. Dat is een kaartje van het zogenaamde Swim-programma. Of Swim-project vanuit NASA. Dat staat voor Subsurface Water Ice Mapping. Dat gaat over een kaart van Mars. Waar wel en niet water te vinden is. Dan gaat het natuurlijk voornamelijk om water ijs. En die hebben zij nu in oktober vrijgegeven. Toevallig in een van mijn onderzoeken kwam ik daar laatst achter. En ik dacht dat vind ik toch nog wel leuk. Als we dan de tijd hebben om dat even te benoemen. Ja, zeker. En daarin hebben ze eigenlijk gewoon verschillende dingen opengezet. Als je te hoog zit op het marsoppervlak. Dan sublimeert ook het water ijs aan het opvlakte te snel. Dus juist op iets dieper gelegen gebieden. Dat is eigenlijk een kilometer onder zeeniveau. Zo ver er een zeeniveau natuurlijk is op mars. Er zijn nog steeds plekken met ijs te vinden. Dat gaat waarschijnlijk wel bekend. Ik denk dat we voornamelijk rond de Polen zijn. Maar ook iets zuidelijker zitten nog steeds wat grote impactkraters. Waarin wij eigenlijk in de ondergrond hebben kunnen kijken. We hebben een beetje zo'n doorsnede zien. En dan zien we op sommige plekken inderdaad toch ook dat er door die impactors ijs wordt blootgelegd. En op sommige plekken, volgens mij hebben ze op dit moment ongeveer twintig plekken aangewezen. Waar we zien dat er meer dan 150 meter aan ondergronds ijs zit. Wat dan of kleine stukjes daadwerkelijk ijs, water ijs zijn. Naaldijs voornamelijk. Of dat het inderdaad in van die weer gehydrateerde mineralen zit. Dat is verder misschien niet heel relevant. Of ergens goed te linken aan een van de andere onderwerpen. Waar ik dacht als afsluiter van het jaar, zeker als planetoloog. Vind ik dat toch nog wel leuk om even te zoeken. Ik zal zorgen dat hij ook in de show notes komt te staan. Het is een mooi kaartje. En ja, kan je ook een beetje focussen op de topografie van Mars. Mocht je daar nog niet bekend mee zijn. Leuk. Nick, jij nog iets? Je zei natuurlijk net dat jij je geld zet op de Chinezen voor eerst op de maan. En toevallig kom ik vandaag nog weer een artikeltje tegen. Dat de Chinezen nu ook met hun spaceplane, de Shenlong, jou wel bekend denk ik. Dat betekent Divine Dragon. Die lijkt zes mysterieuze objecten in een baan om de aarde gebracht te hebben. Die worden ook door amateurastronomen gekendmerkt als objecten A, B, C, D en F. Meer is er niet over bekend. En we weten dat drie van die objecten ook daadwerkelijk data uitzenden. Of in ieder geval iets van een signaal. Waarvan twee lijken puur een carrier uit te zenden. Dus dat is een signaal zonder dat daar data aan vast zit. Maar één is ook echt wel data uitzenden. Kattenkampjes of? Ja, misschien. Dat weten we niet. Maar dat is wel... Ook de timing is wel apart. Want de Amerikaanse, de Boeing, de X-37, die staat gepland op 28 december om met de Falcon Heavy nogal mogelijk te gaan. Dus de Amerikanen denken over dat er een soort is van haha. Wij zijn weer eerder. Ons vliegtuigje vliegt eerder. Ja, precies. Het is een klein nieuwtje, maar wel weer eentje om in de gaten te houden. Wat vliegt daar nou alweer? Dat zijn wel objecten daadwerkelijk in orbit ook. Ja, dus die objecten A, B en F zijn allemaal in orbit op dit moment. Waarvan twee in een elliptical orbit zijn. En die object A, die echt data aan het transformeren is, die zit in een meer circulaire orbit. Dus het is ook wel weer een oproep om voor een vergrote space situational awareness. Wat vliegt er nou eigenlijk allemaal boven ons hoofd en wie zendt wat uit? Dit is er ook weer eentje om in de gaten te houden wat er mee gaat gebeuren volgend jaar. Uitstekend, daar zijn we nog doorheen. Tot zover Space Cowboys 136. Bedankt Mark Heemskerk en Nick Poelstra. Bedankt voor het luisteren en volg ons ook op social media namens ons en alle andere Space Cowboys. Hele fijne feestdagen en tot volgend jaar. Tot volgend jaar. Doei doei.