Vier mislukte raketlanceringen in één maand

Welkom bij Space Cowboys. Dit is aflevering 112. We zijn hier vandaag met Nick Poelstra. En Mark Heemskerk. Mijn naam is Luc van den Abeelen. We gaan even kijken naar wat ruimtevaart planeten en sterren allemaal te bieden hebben. Er is weer veel gebeurd afgelopen tijd. Gaan we een paar onderwerpen uitpikken. Nick, wat zijn de paar belangrijkste dingen die heb je lijstje op staan? De paar belangrijkste dingen die ik heb staan is dat er zijn afgelopen maand een viertal raketten mislukt. Ik wil het even met jullie even over hebben van wat is daar nou aan de hand. Maar positief nieuws. Europa, het vastland, heeft nu ook een eigen raket lanceerbasis. En tot slot nog een paar wat nieuws van Nederlandse bodem. Oké, altijd interessant. Altijd spannend. Ik zit nog een klein beetje in 2022 met mijn hoofd. De eerste week van het jaar was ik ziek. Dus ik dacht ik ga een kleine recap geven over wat wat zwaardere materie die we afgelopen jaar hebben gehad. Dat doe ik dan in vrij letterlijke zin. Want er zijn heel veel leuke nieuwe zwarte gaten nieuwtjes geweest in 2022 die we voor een deel hebben gemist. En voor een deel wel al een beetje hebben bespoken. Goede reactie. Hartstikke mooi. Ik praat even bij over die likkende soeus bij het internationale ruimtesstation. Dan nog iets over ruimtesations na ISS. En dan lijken er wat problemen met de Chinese Mars rover te zijn. Dat ook nog even kort belichten. Nou, laten we dan met het negatieve nieuws beginnen. Inderdaad vier mislukkingen in korte tijd. Wat is daar allemaal gebeurd? We hebben het vorige keer al even gehad over de VHC-lancering die mislukt was op Kourou. En daarvoor, een klein beetje eerder, op 14 december was het al de Chinese Chugoo 2 die mislukt was. En kort geleden, die is al redelijk groot in het nieuws geweest al, is de Virgin Orbit mislukking vanuit Engeland. Was groots aangepakt en die heeft ook de tweede trap niet gehaald. En tot slot de allereerste EBL Space Launch die zou gelanceerd worden vanuit Kodiak in Alaska. Die is ook mislukt. Die laatste is een heel nieuw type raket. Ja, die laatste was een hele nieuwe. Maar ook de Chinese raket, de Chugoo 2, dat zou de eerste methaan gefuelde, of zeg dat gebrandstofte raket geweest zijn die dus mislukt is. Virgin was de allereerste vanuit Europa die gelanceerd werd en de VHC was ook pas de tweede van dat type. Dus ja, zijn we te veel aan het innoveren of blijven raket lanceringen nou echt gewoon zo moeilijk? Het blijft mij wel verbazen. We zijn in principe natuurlijk op redelijk professioneel niveau al vanaf de jaren 40 bezig met raketmotoren op vloeibare brandstof. Die zijn toch tot nu toe het meeste gebruikt. En het gaat toch zo vaak mis. En overal bij de Start-Up. Ik heb geen idee. Er worden natuurlijk wel hele innovatieve dingen gedaan met bijvoorbeeld het printen van raketmotoren. Dat was inderdaad behoorlijk anders dan dat we het vroeger deden. Maar mijn hemel, er gaat toch wel heel vaak iets mis. Dat verbaast me wel. En je zei het vaak bij Start-Up. Nou, ik zou even net doorlezen wat zijn nou de redenen geweest. Uiteindelijk blijven eigenlijk drie van de vier bij de Start-Up van de tweede trap geweest te zijn. Dus niet de beroemde fireballs die we kennen van de platform waarbij het hele platform beschadigd wordt. Dat is overigens wel gebeurd bij de laatste, de EBL in Kodiak. Daar is ook het lanceerplatform beschadigd. Die is ongeveer rechtstandig weer teruggevallen. Die is echt weer op het platform weer teruggevallen. Mooi grote, als Tom Cornel zou zeggen uit het racewereld dat er zo'n tien geweest zijn in een explosie voor de raceliefhebbers. Maar de rest is allemaal in de tweede trap geweest. Er werd al groots naar buiten gebracht bijvoorbeeld door de Virgin Orbit van yes, we hebben een succesvolle lancering. En dan moeten die tweets dan toch weer teruggetrokken worden. Allemaal in dat de Chungu 2 was inderdaad een fuel leak in de tweede trap. VGC was ook een loss of pressure bij de Sapphire 40 motor ook in de tweede trap. Weet je eigenlijk wel wat we missen gaan bij de Virgin Orbit? Dat had ik niet echt meegekregen. Anders dan dat ze de hele tijd op de livestream zeiden van er is een anomalie opgetreden. We komen zo bij u terug en dan wacht ik een kwartier en dan... Dat was weer een bijzondere webcast. Dat vond ik ook. Waarschijnlijk, wat ik vanuit mijn eigen Orbit observatie doe is dat er waarschijnlijk een software glitch geweest is. Want alle negen motoren, de tweede trap heeft negen motoren en die sloten zich tegelijkertijd alle negen af. Dus of een software glitch of gewoon een safety procedure dat er inderdaad ook een pressurelack was. Daardoor is gewoon de brandstof toevoeging stopgeschakeld. En klaar. Ik ben geen raketengineer, maar dat lijkt inderdaad niet helemaal de bedoeling. Nee, kijk dat is inderdaad dan ook wel weer het verschil met zoals we het in de jaren 50, 60, 70 deden. Die software gaat een steeds grotere rol spelen. En hoe meer regels met codes je hebt, hoe groter de kans dat daar ergens eens een keertje iets fout zit. Het is wel heel erg jammer als je er in dit stadion van achter moet komen dat het tot niet helemaal goed zit. Wat betreft Virgin Orbit, die komen we nou toch wel een beetje in problemen. Wat mij een beetje tegen de borst stuitte was dat ze er eigenlijk zo pratt op gingen van ja we zijn opgestegen vanuit Europa. Eerste keer dat we iets vanuit Europa lanceren en we zijn toch op grote hoogte gekomen. En dan heb ik zoiets eigenlijk van, ja, ga weg. Dit is wat eigenlijk een operationeel systeem moet zijn. Het is gewoon een mislukte lancering. Je stelt klanten teleur. Het is gewoon hartstikke fout gegaan. Ja, want ze hadden al iets van de zeven lanceringen hiervoor gedaan waarvan zes gelukt volgens mij. Wat was het, de vijfde en waarvan? Er zijn zes starts geweest waarvan de tweede nu mislukte. Eerste mislukte ook. Dus ja, dan heb je toch in de tussentijd gewoon vier missies goed volbracht. Dan moet je er toch wel uit zijn. Nou ja, verder hebben ze best wat financiële problemen. Ze verkopen de lancering voor 12 miljoen per lancering en ze streven er naar zo'n zes per jaar te doen. Dan heb je niet een ongelooflijke revenue. Sterker nog, ze zijn in het begin, in 2020 zijn ze begonnen met de vluchten en vanuit het begin zijn ze helemaal door de Virgin Group gefinancierd. Toen zijn ze in 2021 naar de beurs gegaan, wilden 383 miljoen dollar ophalen. Dat lukte maar met 68 miljoen. Toen hebben ze bij een privé investeerden en een additionele 160 miljoen weten op te halen. Maar vorig jaar was het verlies 140 miljoen dollar. Ze hebben nog 70 in reserve. Branson, de grote man achter alles wat Virgin is, heeft er een keer 25 en nog een keertje 20 miljoen ingestopt. Maar wel met als ruil zeg maar de volledige assets van het bedrijf als onderpant. Ze hebben nu zo ontzettend weinig manoeuvrerruimte meer. Dan is er nog een andere geldschieter geweest die nog met 250 miljoen dollar naar voren kwam. Maar dan moeten ze eerst weer 50 van terugbetalen voordat ze de 200 kunnen opnemen. Een hele ingewikkelde regeling. Maar intussen is hun aandeel dit jaar al 64 procent gedaald. Maar ondanks dat alles zeggen ze nou we willen toch nog drie lanceringen doen dit jaar. Dus of Virgin Orbit gaat overleven daar begin ik een beetje een hard hoofd in te krijgen. We zeggen dat. En een beetje snel een rekenst om 12 miljoen per lancering. Met drie lanceringen zit je op 36. Je gooit een bedrag van 200 miljoen. Dan kom je er nog niet op. Ik dacht ook eigenlijk dat het idee was van Virgin Orbit, juist omdat ze een vliegtuig gebruiken die eigenlijk een soort van raket op zijn buik draagt. Dat het idee was dat ze meerdere lanceringen per dag zelf zouden kunnen doen. Vliegtuig, die Cosmic Girl of zoiets. Ja inderdaad. De bouwbouwing 747. Ja die kunnen van elk. Ze zouden vanzelf vanaf Schiphol kunnen opstijgen. Je hebt geen transport plannen nodig meer. Je kan lokaal een raket bouwen en je stijgt op vanaf Schiphol, Parijs. Ja, waar je wel inderdaad. Je kan boven het weer gaan vliegen en nergens last van. Dus ja, in principe best een flexibele systeem. Nou is het concept eigenlijk niet origineel. Want in Amerika hebben ze een hele serie Pegasus raketten gelanceerd. Tegenwoordig is dat van Northrop Grumman geloof ik. Het zit ontzettend stil. Ze hebben een tijdje geleden gezegd van nee we stoppen de productie niet. Maar nou het is echt eens in zoveel jaar hebben ze een even een missie. En ja, die zijn toch allemaal behoorlijk succesvol verlopen. Dus ja, Virgin Orbit heeft iets nog niet helemaal onder de knie. Dat is duidelijk. Nou, we zullen zien wat het gaat opleveren. En ik weet niet, staan er voor dit jaar nieuwe types op de lijst om voor het eerst te gaan vliegen? Ik dacht dat Strato Launch misschien ook nog eind dit jaar iets van plan was. Die zijn heel veel bezig met testvluchten. Dat is een beetje hetzelfde soort van idee eigenlijk. Dus een raar vliegtuig. Dat is dan zo'n soort dubbel vliegtuig met twee van die rompen en daar overheen een mega leugel. En dat is volgens mij zelfs het grootste vliegende gevaar dat we op dit moment in de lucht kunnen houden. Ja precies, die zijn op het ogenblik bezig met het testen van een hypersoontest vliegtuigje. Ja, die hadden dus ook afgelopen week inderdaad een nieuwe test gedaan. En toen zijn ze vooral een beetje een duurvlucht gaan doen. Toen hebben ze iets van 6,5 uur hebben ze rondgevlogen. Dus dat ding blijft in ieder geval wel in de lucht. Ja, ja, ja, precies. En dan moet er binnenkort de Terran R gelanceerd worden. Volgens mij is dat inderdaad een Amerikaans ding dat helemaal uit een printer is komen rollen en die willen hele spannende nieuwe rekettechnologie in volgende iteraties gaan doen. Iedereen hoort het gewoon bij Spijs Koubos zodra dat gebeurd is. Marc, een onderwerpje van jou? Een onderwerpje van mij. Ik dacht er zijn best wel wat zwarte gaten dingen gebeurd eigenlijk in de afgelopen anderhalf jaar. Waaronder dus eigenlijk een van de dichtst bezijnde zwarte gaten die we tot nu toe ooit hebben gevonden. Die zitten relatief gezien bij ons in de buurt. Zitten ook echt binnen onze melkwegstelsel. Ik moet heel even kijken hoe ver die ook weer precies zat. Ik word toch altijd een beetje nerveus als zwarte gaten en dichtbij in één zin worden genoemd. Ja, even kijken. Ik ben nu even kwijt waar die nou is gebleven. Alles is gelukkig relatief op de kosmische schaal. Ja, dat wel. Nee, dus hij zat volgens mij op iets van 1500 lichtjaar afstand. Dus echt wel dichtbij. Maar ook weer niet zo gevaarlijk gek dichtbij. En ja, het is vooral altijd wel grappig of zo. Als er zoiets gebeurt. Vroeger had ik altijd het idee dat een zwart gat alleen in het centrum van een melkwegstelsel zou zitten. Dat ons zwarte gaten een melkwegstelsel gebeuren dat heet dus Sagittarius 1 asterisk a volgens mij. En dat is echt een enorm ding waar dus echt de hele melkweg omheen draait. Maar tegelijkertijd is dat ook weer niet de grootste. Dat is ook alweer een leuke. Die hebben we ook afgelopen jaar eigenlijk ontdekt. Natuurlijk worden die dingen, de ontdekkingen steeds vaker en steeds groter. Maar we hebben dus ook de grootste zwarte gat eigenlijk ooit gevonden. In ieder geval de snelst etende. Ze heeft een massa van een paar miljoen zonnen al. En die eet eigenlijk één aarde per seconde op qua extra massa. Oké. En de zwartschildsradius van dat ding dat is ongeveer zo groot als onze zonnestelsel. Dus uiteindelijk is die qua dichtheid gemiddeld genomen juist weer heel erg licht. Dat is eigenlijk wel grappig eigenlijk hoe groter het zwarte gat is hoe lager de gemiddelde dichtheid is. Want naarmate er meer massa in zit wordt dus die zwartschildsradius echt de plek eigenlijk waar het licht zo snel naar binnen valt dat het ook nooit meer naar buiten kan komen. Zelfs het licht verdwijnt daar dus achter. Dat is dus die zogenaamde radius die is uiteindelijk zo groot dat het ongeveer onze zonnestelsel omspant. Wauw. Dat is de event horizon ook wel bekend. Ja precies. Ja ja. Waar Cooper en Stellar net aan even achter heeft kunnen kijken. Ja. Ja maar dan dus eigenlijk zo groot als een zonnestelsel. En wat ik dan ook alweer heel erg grappig vond namelijk het vorige dichtstbij zijn de zwarte gat wat we hebben gevonden die leek eigenlijk nog dichterbij te staan. Die stond maar op iets van duizend lichtjaar afstand. Dat blijkt er helemaal geen zwart gat te zijn. Dat was in 2018-2019 was die gevonden. In 2020 is daar een paper over verschenen van hey spannend hier is een super dichtbij zwart gat in een drie sterre systeem waar het zwarte gat en een hele zware ster om elkaar heen zouden draaien heel dichtbij en dan een derde ster daar met een grote boog weer omheen zou orbitten eigenlijk als een soort van extra grote planeet. Een Jupiter die wel is aangestoken zeg maar. Ja. En dat blijkt dus uiteindelijk weer in 2022 is daar een heel artikel een heel gedoe eigenlijk over verschenen waardoor weer is gebleken dat het dus eigenlijk geen zwart gat was maar gewoon twee hele zware sterren die heel dicht bij elkaar zitten waarvan er eentje zogenaamd vampirisch is. Dus daarvan is de ene ster net iets groter dan de andere en die eet dus eigenlijk de andere ster deels op. Daardoor heeft hij wel zo'n rare soort van schijf gekregen. Dat was een van de redenen dat hij dus eigenlijk vergist is tot een zwart gat. Maar het is gewoon eigenlijk een hele maffig gemene ster die zijn buurster op eet. Ja en hoe zit dat met zwarte gaten? Lopen alleen objecten die die redelijk dicht in de buurt zijn risico of is de werking van van nou de dichtst bijzijnste zwarte gat is dat bijvoorbeeld in onzonnestelsel te merken? Nou eigenlijk niet echt dus natuurlijk ja als je echt de keiharde natuurkundigheid erachter gaat bestuderen is de afstand van de zwaartekracht is logisch zowat oneindig moeten zijn. Dus het idee van als je twee rijskorreltjes hebt die op een lichtjaar afstand van elkaar zet, uiteindelijk zullen ze elkaar toch aantrekken. Ja in die zin heeft het inderdaad wel invloed op ons maar tegelijkertijd heeft het ding ook gewoon een eindige massa. De massa is eindig en is op dit moment dus volgens mij was het iets van drie zonnemassa's. Ik ben helaas net even het artikel kwijt en het internet blijkt niet helemaal mee te werken. Later in de show notes. Maar goed dus ja dat is eigenlijk net zoveel invloed zal het op ons hebben als een normale ster die drie zonnemassa's heeft en daarmee dus eigenlijk niet merkbaar en is ook niet echt gevaarlijk. En ja onze zon die loopt ook eigenlijk geen risico om ooit een zwart gat te worden. Die is veel te licht en daarnaast zullen wij denk ik wel al lang weer van onze aarde af zijn tegen de tijd dat onze zon een supernova gaat worden. Sterren zijn tijdelijk die sterven opgegeven gebeurt het ook met zwarte gaten? Dat is een hele goede vraag waarschijnlijk wel want uiteindelijk lijkt het toch ook vanuit een zwarte gat iets te ontsnappen via zogenaamde Hawking radiation of Hawking straling en dat is eigenlijk een hele rare ongeorganiseerde mix van allerlei soorten stralingen. Vornamelijk rundgen en gamma. Waarvan we eigenlijk ja niet meer soort van kunnen achterhalen wat er in heeft gezeten. Dus helaas hebben we wel een soort van een ja een stoomjet achtige uitgang van sommige zwarte gaten. Niet alle zwarte gaten hebben dat overigens en ook niet de hele tijd. Het is vaak is het periodiek of in zogenaamde burst dat het eruit komt en daarmee verliest een zwart gat uiteindelijk over de loop van honderden miljarden miljarden jaren inderdaad waarschijnlijk genoeg massa dat ze ook zullen stoppen met bestaan en dus ook de zwarte gaten eindig zullen zijn. Maar dat is wel heel veel langer nog dan eigenlijk alle sterren die we waarschijnlijk zullen hebben. Dus ja een van de theorieën is ook dat over een paar honderden miljarden jaren zullen waarschijnlijk alle laatste sterren wel zo'n beetje uit zijn gestorven en houden we een relatief koud en kaal universum over op wat zwarte gaten na die af toe zullen mergeen. En dat gaat dan waarschijnlijk nog wel 10 tot de macht 40 jaar ongeveer tot 10 tot de macht 100 jaar zijn Google jaren duren voordat die allemaal weg zijn. Dus als je het zo bekijkt zitten we eigenlijk nog steeds een beetje in de eerste secondes van het universum op een verder alleen eenzaam zwarte gaten universum. Een kosmische lente inderdaad. Die winter vind ik niet heel erg aantrekkelijk. Nee maar goed het duurt gelukkig nog even. Ik ben zelf in ieder geval niet van plan om het mee te maken. Nee nee nee precies. Laten we dat niet proberen. Right nou dan gaan we eventjes naar wat dichter bij huis. In december waren er twee Russische consumenten bezig om een ruimte wandeling voor te bereiden toen er ineens een aangekoppelde seoes allerlei koelvloeistof in het rond begon te spuiten. Voor wat er nu bekend is is er een micrometeorit op het motorkompartiment van een seoes geslagen. Precies door de leiding van het externe koelsysteem wat daar op prompt helemaal is is leeggelopen. En ja dat heeft nog wat gevolgen. De temperatuur aan boord van het schip kan nu als we daar niks aan doen oplopen tot zo'n 40 graden en een hele hoge luchtvochtigheid. Dus de Russen hebben nu besloten van dit is niet zomaar geschikt om een bemanning terug naar huis te laten komen. We gaan het schip vervangen door een lege seoes. Dus de seoes MS-23 die klaar stond om ergens in maart de volgende bemanning naar het station te brengen. Die hebben ze drie weken naar voren gehaald gaat nu op 20 februari al de lucht in. Maar dan zonder bemanning. Helemaal leeg en zal dan twee dagen later aan het station koppelen. Nou wat de bemanning dan gaat doen is hun stoelen uit het beschadigde schip overbrengen naar dit schip. Dat heeft dan alles te maken met de landing. Je krijgt dan enorme g-krachten op je op je lichaam te verwerken en bij de Russen is het een gewoonte dat ze dan de bekleding van de stoel precies op je lichaam aanpassen. Dus die dingen worden worden getransporteerd. Nou een week of twee nadat dat nieuwe schip is gekoppeld gaat het oude exemplaar toch terug naar aarde. Want ze zeggen ja die constraint gaat eigenlijk alleen maar over de astronauten die zouden weleens overhit kunnen raken. Maar vracht en resultaten van experimenten kunnen ze gewoon terugbrengen. Dat wordt ook nog even spannend of dat allemaal goed gaat. Dat betekent dus wel dat de twee Russen en de ene Amerikaan die in september vorig jaar met de MS 22 zijn gelanceerd een half jaar langer moeten blijven. Dus ja die gaan eigenlijk onbedoeld een vlucht van een jaar maken en die worden dan pas in september afgelost als de MS 24 met de bemanning van de MS 23 gaat vliegen. Kunnen jullie het allemaal nog volgen? Nou het betekent natuurlijk wel dat er een beetje een griezelige situatie aan boord van het station is op het ogenblik. De CEUS transporteert astronauten naar het station maar in de tussentijd tot de landing is het eigenlijk een ontsnappingscapsule. Mocht er nu dus iets fout gaan aan boord van het station dan zouden ze dus met een redelijk onveilig schip weer terug moeten moeten keren. Nou daar hebben ze dan het volgende op gevonden. Een stoel uit de CEUS wordt gemonteerd in een van de Crew Dragons. Die zou dan met vijf mensen terugkeren. De CEUS met twee. Want daarvan zeggen ze van ja één man minder. Dat betekent dat het net wat minder heet zal worden in de capsule. Dat zullen ze inderdaad wel kunnen kunnen doorstaan. Nou is natuurlijk een allesbehalve wenselijke situatie want het is een hele hoop geïmproviseer. Bovendien is het zo dat met welk schip je vliegt ook bepaald welk ruimtepak je aanheb. En het Russisch ruimtepak kan je niet zomaar eventjes aansluiten op de systemen van de Crew Dragon. Hoe ze dat willen oplossen dat is mij eigenlijk nog niet eens duidelijk. Dat hebben ze niet over gehad. Dat zit niet in de stoel ingewerkt ook? Nee het is elk type ruimtevaartuigen dat zullen we straks dus blijven hebben met CEUS, met Crew Dragon, met Starliner. Allemaal verschillende ruimtepakken. Allemaal verschillende stekkerdjes, buizen, zuurstof en koelsystemen. Dus dat is allemaal niet uitwisselbaar. Dan is er zoveel gestandaliseerd in de ruimtevaart. Wij worden ook bij ons helemaal dood gegooid met de ECSS-standaard en de Galileo software standard. Allerlei standaarden en dan dat dan weer niet. Precies. Nou ja goed er zijn vanuit de jaren zevendig natuurlijk die ideeën geweest van laten we in ieder geval de koppelapparatuur een duidelijk maken dat een Russisch schip met een Amerikaans schip kan koppelen, een Europees ding met een Chinees ding. Als je nu naar de Chinese ruimteschepen en onderdelen van het ruimtschip kijk, hebben die inderdaad allemaal iets wat ontzettend lijkt op dat internationaal overeengekomen systeem. Maar toch wordt er gezegd van nee een Chinese ruimtschip kan niet met het Amerikaanse deel van de ruimtschip koppelen. Dus wat dat betreft zou je zeggen hoogtijd om hier is flink over na te denken en dus wat wat slim te gaan doen. Je ziet het het is echt nu voor het eerst dat een ruimtevaartuig gekoppeld aan het station beschadigd raakt. Maar het kan dus gebeuren. En ja het lijkt me handig als je daarop voorbereid bent en je niet voor onangenaamde verrassingen komt te staan. Dus nou ook bij dit verhaal een woord vervolgd. Nou dan gaan we nog wat dichter naar huis toe. We zijn net boven de aarde en in Rusland geweest. We gaan nu naar Zweden toe. Dus naar zelfs onze eigen Europese Unie. Nou ja dan kan je afvragen of het ISS verlies toch 400 kilometer hoogte is dit dichterbij. Maar goed andere discussie. Maar daar is nu onze eigen eindelijk Europese mainland dus Europese vasteland lanceerbasis geopend. Dat is vorige week gebeurd door de Zweedse koning volgens mij. De Europese president Ursula von der Leyen en wat wat wat wat hoogte metood van de Zweedse space organisatie. Dat is in Kiruna gebeurd. Kiruna ook laatst in een mooie nieuws vanwege alle vanwege de aardmetalen die daar gevonden zijn. Daar zei alles over Witte Mark. Maar dat is onder de grond en we zijn nu naar boven aan het kijken. Maar dat is en Kodiak is niet nieuw. Sinds 1966 wordt het gebruikt voor zogeheten sounding rockets. Altho raket lanceringen waarbij de piloten of de satelliet of de experiment niet in een baan om de aarde terug komt maar langzaam weer valt. Er zijn ook heel veel ballon lanceringen geweest vanaf Kodiak. Maar het is nu ook dus gereed gemaakt voor... Ik denk dat je Kiruna bedoelt. Kodiak is Alaska. Kodiak is Alaska. Lekker ook. Kieruna met S-range space center. En daar zijn nu drie zogeheten pads klaargemaakt voor orbitale lanceringen. Eentje voor micro launchers waarbij 300 kilogram in een zogeheten sun synchronous orbit terecht kunnen komen. Eentje wat groter die tot 1200 kilo in sun synchronous terecht kunnen komen. En nog een extra pad waarbij ze kunnen experimenteren met reusable raketonderheden. Dus ala SpaceX. Om ze de dingen weer te kunnen landen. Enig probleem is alleen nu nog ze hebben nog geen customers. Nee, oké. Dus alles is in gereedheid en in hun persberichten kwamen een tweetal customers naar voren die reeksnel op korte termijn daar een lancering zouden doen. En die hebben vrij snel daarna gezegd nee hoor. We gaan misschien een paar hop testjes doen daar. Dus voor de reusable. Suborbitaal. Maar eigenlijk nog geen echte lancering. Maar het is wel mooi omdat we nu naast Kuro, dus in Frans Guiana nu ook eindelijk echt een lanceerbaas hebben hier op Europese mainland. En dan wel alleen maar voor polaire banen. Ja, want dat zit op de polecirkel toch? Ja, dat zit ongeveer op de polecirkel inderdaad. Precies. Maar ik dacht ook dat, dat lijkt mij een beetje, dat je ook de raket ernaartoe moet kunnen vervoeren. En ik had het idee dat het meestal aan de hand van boten ging. En ik heb zojuist even gegoogled om mijn vermoeden te bevestigen. Maar volgens mij ligt Kiruna en Estrange überhaupt niet echt aan de kust. Nee, het ligt echt midden in Zweden. Echt al midden in Lapland moet ik zeggen. Maar het is wel, het is een, doordat zoals je net al zei, er is net weer grote metalen daar gevonden, belangrijke metalen in de grond. En Kiruna is echt een mijnstad. Dus ondanks dat het grondstation daar al was, is voornamelijk Kiruna bekend vanwege zijn mijnstad. En daar omheen, dus om al dat erts te kunnen verplaatsen, is daar de infrastructuur. Dus om al dat erts daarvan te kunnen transporteren. Dus het zijn wel meerdere treinsporen die daarheen komen. De wegen ernaartoe zijn extra breed. Dus in dat zicht is het goed te doen. En het worden natuurlijk sowieso niet reuzeachtige raketten die daarnaartoe gaan. Nee, klopt. Ze zullen geen vegas en velkens worden, maar meer, ja, wat kleinere maatjes. Ja, goed Europa is druk bezig. Ik geloof dat er alleen in Duitsland al aan vier raketten wordt gewerkt. Europa is druk bezig. Dus goed te horen dat het plekje er in ieder geval al vast is. Volgens mij las ik ook dat de Shetland eilanden, dus Noord-Noord-Noord, Engeland en Schotland, daar gaan ze nu ook een orbital lancering doen. Dat heb ik ergens opgeschreven. Maar vindt dat nog maar even terug. Ja, we staan op bieren. Ik weet dat de Schotland inderdaad druk bezig zijn. Er is ook een ander bedrijf in Schotland dat nu aan het kijken is of zij een soort van mobiele sounding rocket launch platform achter dingen kunnen maken. Skyrora heet dat. Die heb ik dan in IJsland ben ik ze een paar keer tegengekomen. Want ze hebben dus in het noorden van IJsland ook dat soort tests hebben gedaan. Daarmee kunnen rendieren onder andere de stuip op het lijf hebben gejaagd natuurlijk door de raketten af te schieten. Maar nee, dus wat dat betreft is de UK wel druk bezig daarin. Ja, dat is inderdaad de Saxafort Spaceport op de Shetland eilanden, dus inderdaad in het noorden van Schotland. En er gaat daar nu een beetje strijd voor van wat is dan de eerste Europese, echte Europa, dus niet Kuro, orbitale lancering zijn. Ja, nou, het zou nog wel eventjes een paar jaartjes kunnen duren, denk ik. Want, nou ja, je zegt net de klanten zijn er niet, maar eigenlijk zijn de raketten er dus ook nog niet. Nee, die van Saxafort, dat was meteen wel een leuke, leuk, een beetje steek in de rug. Dat inderdaad een van de klanten die werden geannounced als, nou, dit is de klant voor de Kiruna, die zegt nee, wij gaan lanceren vanaf Saxafort. En dat zou al het einde van dit jaar moeten zijn. Nou ja, goed, laat me het positief bekijken. Dit soort concurrentie, dat zweept alleen de activiteiten maar op. Zorg er ook voor dat er iets meer raketten daadwerkelijk orbit bereiken? Ja, die kinderschoenen horen er natuurlijk ook nog weer bij. Het zou fijn zijn als ze zich niet bij de vier vroegen die we aan het begin van deze uitzending besproken hebben. Nee, laten we dat niet doen, inderdaad. Nou, dan geef ik eventjes een klein voorzetje aan Mark. Dan doe ik even wat Chinees wat met Mars te maken heeft en jij hebt nog weer meer over Mars te vertellen over de olifijnen en andere spannende zaken. Precies. China heeft in mei 2021 met de Tianwen missie een rover, een karretje op Mars gezet, genaamd Zhurong. En die is in diepe slaap en dat blijft hier voorlopig lijkt het. Sinds mei 2022 zijn de omstandigheden zodanig op Mars dat het ding eventjes niet kan functioneren. Dat was verwacht. Stormen, lager zonderstand, dus ja, dan laden de zonnepanelen en de batterij gewoon niet op. Maar afgelopen kerst zaten de Chinezen rustig te wachten op een teken van leven. Op dat moment hadden ze dat zo ongeveer verwacht en dat is niet gekomen. Het is nog steeds stil. Nou, dit woord, en dat vind ik dan ook wel heel erg grappig, door allerlei amateur's in de gaten gehouden. Die kunnen kennelijk een beetje afluisteren wat die satellieten doen, wat de grondstations doen en of er wel of geen contact wordt gemaakt. Anvankelijk werd er gezegd van er is geen contact meer met het moederschip van de in de baan op Mars zit en ook niet met de rover. De Chinezen hebben nu alleen maar losgelaten dat het moederschip, de Tianwen, goed functioneert en hebben verder helemaal niets gezegd over de rover. Ontzettend jammer, want best wel een indrukwekkend ding. Eigenlijk goed vergelijkbaar met de Amerikaanse robotverkenners die daar staan. Zij hadden nog het leuke geintje uitgehaald dat er een bijzondere selfie is gemaakt van de ding. En dan niet op een stokje, maar gewoon een camera op het Mars oppervlak laten vallen. Is toen een stukje naar achteren gereden en het geheel prachtig in beeld gebracht. Maar of het dus nog meer van Jérôme gaan horen, dat lijkt nu toch een beetje twijfelachtig te worden. Zoals gezegd die stofstormen, dat hebben we ook met al die Amerikaanse zondes gezien, dat dwalt natuurlijk neer op de zonnepanelen en dat is een keertje afgelopen dan. Daar hebben de Chinezen dan wel een slimmigheidje op gevonden. De zonnepanelen van die rover kunnen een beetje als vleugels omhoog worden gezet zodat ze schuin staan zodat het stof eraf kan rollen. We hopen dat het nog zo ver gaat komen dat ze dat kunnen demonstreren. Maar Chinezen zijn niet vaak erg schuitig met informatie dus wat dit betreft moeten we even verder afwachten. Helaas. Nou, wat zou die Zorong allemaal kunnen gaan vinden aan interessante zaken op Mars? Ja, een hele hoop. Maar één van de dingetjes waaronder Thijs Roes het vorige aflevering over had was de olivijnen. Toen ik de aflevering die avond zelf thuishoor, dacht ik hey triggers, dat zijn natuurlijk mineralen. Een van de voorzichtige conclusies die hij daar probeerde te maken ook is dat de aanwezigheid van olivijnen suggereert dat er misschien niet zo veel CO2 ooit in de atmosfeer van Mars is geweest als dat we ooit hebben gedacht. Daar hebben ze inderdaad ook onderzoek aan gedaan. Onder andere de afgelopen jaren inderdaad naar aanleiding van de data die terug is gekomen van de XRF van Perseverance. Dus de X-ray fluorescence. Dat is eigenlijk een soort van rundgun die je eigenlijk op mineralen straalt. En vervolgens activeer je daar dan een deel van de elektronen mee die vallen terug. Daarmee wordt dus weer licht gefluoriseerd. En aan de hand van de golflengtes van die fluorescentie kan je dus bekijken wat de elementaire chemische compositie van die dingen is. En een van de dingen die ze dus vrij veel terugvonden, wat we eerder niet per se heel veel nog in de buurt van je zero hebben gevonden, dus de plek waar Perseverance staat, zijn dus inderdaad die olivijnen. En toen was dus inderdaad een beetje de vraag hoeveel olivijnen hebben we nu daadwerkelijk? En zouden die olivijnen niet inderdaad met de CO2 uit de Mars atmosfeer moeten zijn gereageerd in de afgelopen paar miljard jaar? Om dan onder andere ijzerkarbonat, sidriet, magnesiumkarbonat, dolomiet te gaan vormen. Wat dus eigenlijk ervoor zou zorgen dat we dus heel veel CO2 al uit de atmosfeer moeten hebben opgenomen. En nu is het inderdaad waar dat we relatief veel van dat soort karbonaten vinden. Ook als je kijkt naar hele grote multispectraal plaatjes vanaf orbiter van het Mars-oppervlakte, dan zie je inderdaad wel dat we dit soort karbonaten hebben. Maar niet per se hoe we al die karbonaten natuurlijk heel lang alle CO2 uit de lucht moeten hebben opgenomen. En zeker omdat we natuurlijk een paar van die mega vulkanen hebben op Mars, zou dat ook nog een hele leuke input eigenlijk van die CO2 en water eigenlijk ook kunnen zijn. Veel vulkanen stoten onder andere ook water uit, waardoor we waarschijnlijk nog steeds wel genoeg over zouden moeten hebben gehad om toch vloeibaar water ooit op Mars te moeten hebben gehad. En we zien daar natuurlijk ook nog steeds sporen van, voor een deel in dus gehidrateerde mineralen. Ja. Dus onder andere zouten, maar ook sommige karbonaten die kunnen ook gehidrateerd zijn. En we hebben ook nog klein mineralen gevonden. Dat vind ik dan eigenlijk zelf heel veel interessanter. Ja voor een normaal mens zegt het misschien niet heel erg veel. Ik denk dat ik er wel iets bij kan voorstellen. Ik wacht gespannt af wat je nu gaat zeggen. Dus klein mineralen die hebben eigenlijk water nodig om te vormen. En onder andere het yarosid dat we hebben gevonden. Dat is volgens mij een ijzerkalium sulfaat en dan dus gehidrateerd. Die kan eigenlijk in ieder geval op aarde alleen onder water gevormd worden. Dat suggereert zelfs dat er daadwerkelijk een vloeibare laag water moet zijn geweest waarin dat moet zijn gepresipiteerd. En dat het niet dus alleen een soort van een paar losse waterdeeltjes die ergens magisch in de atmosfeer van Mars hebben gezeven. Die we nu bijna niet meer terug kunnen vinden. Nee. En dat zien we natuurlijk ook nog steeds terug aan de hand van de de polkappen van Mars. Die bestaan ook voor een groot deel natuurlijk gewoon uit waterijs. Met een dun laagje CO2ijs eigenlijk dat er dan weer bovenop ligt. Ja precies. Nou goed het verbaast mij dat die discussie iedere keer zo heen en weer gaat van welstroomend water geen stromend water. Er zijn allemaal van die beroemde foto's waarop je met een beetje goede wil rivierdelta's herkent. Er wordt gezegd van ja dit is de rand van een meer want dat kunnen we zien aan de gelaagdheid aan de randen. En ja deze twee dingen lijken nou toch behoorlijk met elkaar in tegenstelling. Ja precies. De hoofdvraag blijft natuurlijk een beetje als we ooit zoveel water hebben gehad op Mars waar is het dan gebleven. En een redelijk deel zou inderdaad kunnen vervliegen. Juist omdat Mars zo'n lage zwaartekracht heeft en een relatief dun atmosfeer. Water is ook best wel licht. Het is lichter dan CO2 bijvoorbeeld. Dus het zal inderdaad als het niet goed mengt bovenin de atmosfeer gaan zitten en dan zal het inderdaad ook weer eerder mee worden genomen door bijvoorbeeld zonnewind. Maar ja uiteindelijk is het nog een beetje de vraag of we kunnen verklaren dat er inderdaad zoveel water is weggevlogen van Mars. En dus een van de dingen die de speersfeerens nu lijkt een beetje te hebben kunnen zien is dat er dus inderdaad wel gehidrateren mineralen waren die vervolgens door vulkanische activiteit eigenlijk weer deels zijn afgebroken. Dat kan dus suggeren dat of het water dus iets dieper onder de grond is komen te zitten en daar dus misschien nog steeds pockets heeft van waarschijnlijk bevroren maar misschien zelfs nog vloeibar water of dat dat er gewoon voor heeft gezorgd dat er dus weer andere samenstellingen zijn waardoor we eigenlijk niet meer de directe mineralen een soort van kunnen terugvinden. Precies de sporen zijn uitgewisd daarmee eigenlijk. Ja precies en dat kan dus inderdaad ook weer door die grote vulkanen komen die onder andere voor natuurlijk ook weer bepaalde zuren eigenlijk in de lucht kunnen hebben. Ja oké. Ja het is nog steeds een doorgaand raad hoe eigenlijk wat er nu precies allemaal wel of niet op mars is gebeurd. Ja en ja ik zie het graag nog meer tegemoet natuurlijk. Er staan al nieuwe nieuwe robots zondes op stapel die specifiek hiernaar gaan gaan zoeken? Nou er is nog steeds een plan en daarvan weet ik nog steeds niet helemaal hoe zeker het nu is wat dan een samenwerking vanuit ESA en JAXA zou zijn waarin we misschien inderdaad een lava tube ook zouden gaan bezoeken op mars. Oké. En dan nou ik ben sowieso een groot fan van lava tubes, dat is volgens mij niet al te groot geheim meer. Dus op aarde ook al heel leuk? Ja op aarde is dat al leuk, op de maan is het denk ik eigenlijk nog gaver zelfs dan op mars. Maar ja. Waarom? Op de maan zijn ze zoveel groter. Ah oké. Ja ja ja. En dan ben ik voornamelijk gewoon benieuwd naar wat voor een textuur we daarin kunnen vinden. Dus op aarde hebben we soms door in de lava tubes door onthassing vanaf onder of dat de lava eigenlijk nog druipt in een soort van natte tube. Dus de buis die is eerst gevormd vervolgens is er lava doorheen gaan stromen en dat is heel erg nat en vloeibar en dat spettert soms letterlijk omhoog tot het plafond dat begint langzaam naar beneden te druipen en dan tegelijkertijd eigenlijk te stollen en hard te worden. Ja. Waardoor je soort van mini lava buisjes mini tubes vanaf het plafond hebt hangen in een veel grotere lava tube. Ja en als zoiets ook op de maan zou kunnen bestaan dan weet ik niet precies hoe dat zit met de lagere zwaardekracht maar dan zullen die ook enorm veel groter zijn. En op aarde heb ik zo gezien van ja soms wel 30 centimeter lang. Echt lange rietjes zeg maar. Ja ja. En dan ben ik wel benieuwd inderdaad hoe zou dat eruit zien op de maan. Ja. En ja misschien vinden we daar dus ook nog wel water in. Juist omdat dat zo'n stabiele omgeving is. De temperatuur die schommelt niet. Het is koud genoeg inderdaad water in is te vormen. En ja dat zou hetzelfde zou misschien ook wel op mars kunnen gelden. Als er inderdaad ooit plasjes water hebben gestaan dan heb je kans dat die misschien ook nog wel plasjes hebben gevormd in zo'n lava tube. Ja precies. En gewoon daar in situ zijn we vroren. En ja daar komen we eigenlijk ook weer niet achter tot het er in gaat. Kennen we al zijn nou wel al lava tubes op mars bekend. Ja. Hebben die al gezien? Ja zeker. En dat doen we dan voornamelijk aan de hand van de skylights spotten. Dus eigenlijk de openings naar de opgevlakte. En op het moment dat we dan zien dat. Je kan natuurlijk een beetje zo'n gat in kijken. Sommige van die gaten zijn bijna 100 meter diep. Dus je kan afhankelijk van de diepte soms best wel ver erin kijken. Als je dan gewoon zo'n rijtje van die gaten eigenlijk achter elkaar ziet en volgens ook ziet dat in ieder gat kan je zowel naar links als naar rechts kijken richting de volgende gaten. Dan weet je wat er aan de hand is. Dat dat inderdaad zo'n raar pyroduct vulcano sedimentaire hoe je het ook wilt noemen. Een achtige afzetting is geweest als een lava tube. Nou goed zo. Voldoende materiaal voorkomende missies lijkt me. We moeten wachten op Exo Mars maar die is natuurlijk weer uitgesteld vanwege de gevoeligheid. Die gaat ook niet een lava tube nog in. Nee. Nou ja misschien kan die aan de randje kijken. Je weet maar nol. Zo iets. Ja op zich is dus relatief dicht in de buurt van perseverance zijn er ook lava tubes gevonden. Het noordoosten van Cyrtis. Dat is net ten zuidwesten eigenlijk van de Jezerokrater. Dat is volgens mij iets van 180 kilometer ver weg van waar perseverance nu staat. Dus natuurlijk verder dan dat het ding ooit zou kunnen rijden in zijn leven. Maar tegelijkertijd is dat eigenlijk wel heel erg dichtbij. Als je bedenkt dat Mars nu ongeveer 200 miljoen kilometer ver weg staat. Ja precies. Dat is een heel klein stukje. Ik ben echt wel voor om een Ingenuity gewoon langs aan die kant op te sturen. Dat ding blijft het ook langer doen. Dat is voor iedere keer denken. Inderdaad niet geschoten is altijd minst. Misschien ja. Helaas ga ik daar net niet helemaal op. Nee jammer. Right. Nou dan gaan we even terug naar de ruimtesations in een baan om de aarde. Op het ogenblik zijn dat er twee. We hebben International Space Station en Changgong. Wat tot nu toe geheel Chinees is. Alhoewel nou daar gaan we dit jaar waarschijnlijk ook nog wel over praten. Ook Europese samenwerking wel gaat gebeuren. Maar ISS gaat op een dag met pensioen. Op het ogenblik staat 2030 daarvoor op de kalender. En ja ik wil heel even doornemen van wat gaat daar daarna gebeuren? Waar gaan onze astronauten dan allemaal naartoe vliegen? Nou wat we al wel eerder uitgebreid hebben besproken is Actium. Amerikaanse bedrijf wat eerst modules aan ISS wil koppelen. Dan wat ervaring opdoen. De zaken uitbreiden en vervolgens loshalen. Zodat dat station verder kan blijven vliegen. Ook nadat ISS ergens in zee is gestort. Daarna wordt het waarschijnlijk het meeste in de aardappen gaat komen de Gateway. Niet geheel onomstreden maar dat moet de tussenpost worden voor als wij weer met mensen naar de maan gaan. Ook dat we met internationaal geheel Amerika, Canada, Japan, Europa werken daar in samen. Wordt inderdaad een soort verzameld post om bemanne landingen op de maan te kunnen doen. Bemensd he? Nee precies. Goed dat je me corrigeert. Naast haar heeft inderdaad die ene zin van the first woman and the first person of color. Ik heb zo'n vermoeden dat ze dat in een persoon gaan combineren. Maar dat is weer een heel ander verhaal. Gateway is dus op flinke afstand. Dat is echt een ent vliegen. Het uitzicht op de aarde en de maan moet daar geweldig zijn. Maar het wordt geen heel erg comfortabel station. Het eerste onderdeel van Gateway moet in 2024 omhoog gaan. Een onderdeel daarvan wordt dan een leefmodule voor drie astronauten. Dat is maar liefst acht kuubikumeter groot. Daar hebben ze op de een of andere manier dan toch nog drie kabinetjes in weten te krijgen. Maar de meest schokkende statistiek is voor mij dat de interne afmetingen 1,2 bij 1,2 meter is. Dus als je je wil strekken dan moet je horizontaal in het geheel gaan want anders dan zit je klem tussen de wanden. Dus dat wordt best nog een dingetje. Dit wordt totaal anders dan het leven wat ze op ISS gewend zijn. Grote modules waar je inderdaad af en toe je best moet doen om niet midden in de lucht te hangen en niks meer te kunnen aanraken. Een geweldige cupola zit erin met fantastisch uitzicht. Dat gaat waarschijnlijk ook veel bescheidener pas in de tweede leefmodule die nog later wordt toegevoegd aan Gateway. Dus het is behoorlijk spartaans. Ik denk dat de astronauten die daarnaartoe gaan zoiets hebben van nou laten we nu maar heel snel naar de maan vliegen want dit wordt geen lolletje. Nou ja zoals ik al zei het is een beetje een bediscussieerd plan omdat velen zeggen van ja als we nou straks met starships gaan landen op de maan waar hebben we die tussenstop dan voor nodig. Dat is inderdaad een goede. Maar was daar niet ook een kleine vereisde voor dat de starship zichzelf konden bijtanken op het moment dat ze op de maan komen? Ja dat is sowieso wat alle starships zullen moeten gaan kunnen. Vooral als starship ooit naar Mars moet gaan gaan vliegen dan zijn er een aantal lanceringen nodig om eerst alleen maar brandstof over te pompen. Ja precies maar een starship in orbit bijtanken van de aarde wat volgens mij inderdaad heel ons plan was om vervolgens naar Mars te gaan. Dat kan ik op zich nog wel voor me zien dat gewoon meer raketten er achteraan sturen die allemaal 10 procent of zo van de brandstof over hebben dat over kunnen hevelen en dan vervolgens weer terug naar de aarde. Maar op het maanopervlak was volgens mij het idee dat de starship daar als die zou gaan landen ook lokaal wat brandstof bij zou moeten kunnen tanken aan de hand van van het water eis dat ze hebben op de maan en dan vervolgens terugkeren. Ja nou dat is inderdaad iets wat niet bij de eerste vlucht al zou gaan gebeuren want dan heb je een flinke infrastructuur op het oppervlak nodig. Op zich heb je het natuurlijk niet mega veel nodig. Heel veel meer dan een schepje en een batterij heb je eigenlijk niet nodig om vanuit het water eis dat we dan hebben waterstof en zuurstof te krijgen maar wil je het goed op slaan wil je het veilig op slaan dan bezorg dat het niet daar ook een raket in zijn tweede trap gaat ontploffen ofzo. Ik ben al even een eentje verder inderdaad. Denk ik wel. Ja zeker. Nou we zullen zien gateway is niet zo heel erg ver meer over een paar jaar moet dat werkelijkheid gaan worden dus dan nou gaan we de ervaring allemaal allemaal meekrijgen. Ander project van het Amerikaanse Voyager Space is Starlab en die heeft sinds kort een Europese partner namelijk Airbus en dat is best best opmerkelijk dat dit Amerikaanse initiatief nu echt een Europese en internationaal tintje gaat krijgen. Airbus gaat design support en expertise leveren onder hoofdannemer Airbus zijn natuurlijk diverse modules ontwikkelde space labs Columbus wat aan space station vast zit dus dat ja daar weten ze echt wel wat vanaf. Grappig is alleen wel dat de hoofdmodule waar astronauten zullen werken zo'n opblaasbaar of in ieder geval een uitvaalbaar geheel is dat wordt niet een harde shell maar wel iets met een heel groot volume dus wat dat betreft denk ik dat astronauten misschien liever naar Starlab dan naar gateway zouden gaan want je kan daar in ieder geval wel goed je benen strekken zou ik maar zeggen. Daarnaast is er dan Orbital Reef van Shero Space en Blue Origin ook die maakt van diezelfde deployable modules gebruik die zouden laat 25 begin 26 in eerste onderdeel moeten gaan lanceren. Dat moet een omvangrijk commercieel station worden nog voor 2030 operationeel is dus dan zouden ze netjes ISS kunnen aflossen en ook potentieel gaan ze daar meerdere exemplaren van bouwen. Shero Space heeft echt weer iets van ja we gaan gespecialiseerde stations doen niet alles wat af en toe on orbit best elkaar dwars kan zitten dat gaan we halen we gewoon uit elkaar we maken meerdere stations. Interessante dat station zou verzorgd worden door Dream Chaser daar hebben we het een paar afleveringen geleden ook over over gehad. Ze hebben nu ook bekend gemaakt dat Dream Chaser niet één toestel is maar een hele familie. Ze werken nog steeds aan een bemannde versie maar dat wordt niet op basis van het ontwerp wat dit jaar voor het eerst moet gaan gaan vliegen als vrachtvaartuig naar ISS. Het bemannde, het bemensten sorry schip zou zo'n 40 procent groter worden en er is dan ook nog een daarvan afgeleide versie die voor national security wordt gebruikt. Nou daar zullen we dus nooit heel erg veel van van te zien krijgen maar in ieder geval is Shero Space ja daar zitten kennelijk ook een paar shuttle liefhebbers die toch dingen met vleugeltjes weer op een landingsbaan zien landen. Dus wat dat betreft nou ja ruimstations genoeg mijn kritiek is altijd geweest van ja is die is die markt voor klanten daar inderdaad zijn er genoeg mensen en instituties en onderzoekers die daar veel geld voor voor hebben om daar betaald aan boord te gaan dus nou spannende initiatieven in ieder geval. We gaan het zien. Dat is meteen eigenlijk wel een mooi bruggetje naar de national security want er is één partij die het in alle mislukkingen van afgelopen maand wel lukt en dat is onze oude vertrouwen SpaceX die zijn druk bezig die hebben naast nou die hebben toevallig vandaag nog een lancering gedaan waarbij je er nog weer een nieuwe gps satelliet omhoog gaan is nou gps valt onder de Amerikaanse Defensie dus ook voor national security en ook in gisteren is er een prachtige weet je voor wie het nog niet gezien heeft kijk er alsjeblieft terug welken heavy gelanceerd met sunset is dat naast dat welken heb je altijd vind ik altijd gewoon een mooi ding zeker als die als de twee boosters weer simultaan tegelijkertijd landen dat is gewoon een prachtig op mijn beeld maar ook daar is een een militaire Amerikaanse militaire data relay missie meegelanceerd dus ook daar weten we net niet net niet veel van het is een soort semi geclassificeerd dat het zijn dan wat zare uitzendingen van van SpaceX want het is inderdaad na acht minuten van ja in opdracht van onze cliente beëindigen hier beëindigen we hier de podcast of de de video verslaggeving en ik krijg nooit maar goed aan de andere kant de beelden van de lancering en van de landing van de boosters zijn om te smullen zijn heel veel fotografen die zeggen dit is de mooiste lancering die ik ooit heb gezien dus die was echt die was in ieder geval heel erg mooi en dan om bij SpaceX te blijven en eigenlijk een beetje de door te gaan naar de naast eigen landje in Nederland en zo kan aangekondigd hebben ook wat Nederlands nieuws net iets eerder op 3 januari is er ook nog meer ook een falcon 9 gelanceerd en dat is inmiddels eigenlijk al niet niet eens bijzonder meer en er gaan er zoveel de rug in maar aan boord van deze falcon 9 waren er stonden echt als een ride share staan dat betekent dat er gewoon heel veel klanten aan boord van die raket zitten en 38 satellieten daarvan waren van onze eigen isis space isis uit uit delft en inmiddels bekend als cubeset bouwer en daar waren 38 van aan boord en isis heeft nu sinds 2009 618 satellieten gelanceerd die zijn dat heb ik ook even niet bijgehouden nee ik stond er ook eigenlijk wel verbaasd van te kijken dat er 618 dat zijn er zijn er flink wat inmiddels ja dus dat dat gaat gaat daar de hele goede kant op dan hebben we het wel al voor die die micro sets dus een beetje ik noem het altijd melkpakken of een paar melkpakken aan elkaar vast die zijn ja typisch standaard cube voor een cubesets 10 bij 10 bij 10 centimeter ja klopt 1 u is een naad is een naad 10 bij 10 bij 10 en een beetje gemiddeld satelliet tegenwoordig is een 12 u en dat houdt erin dat ze dat ze 20 bij 20 bij 30 zijn dat zijn vier melkpakken aan elkaar vast dat is je satelliet aan boord ook even leuk om kort te noemen aan boord van diezelfde raket maar dan helaas niet van een isis space dat ook een lancering vanuit hoe zeggen we een van de universiteiten waar ik even de naam van kwijt ben continuaties die was de de space solar power project gelanceerd waarmee het is een demonstrator maar daarvan willen ze eigenlijk gaan kijken van he kunnen wij als we in de ruimte zitten dus boven de boven atmosfeer kunnen wij daar die solar power niet bundelen vangen en in een bundel naar de aarde toe sturen zodat we gewoon een geconcentreerde zonne energie kunnen hebben daar ben ik heel benieuwd naar wat daarvan lopen verschillende initiatieven ook veel grootschaliger dan deze heel interessant en we hadden het net al eventjes over de over de airbus natuurlijk had je ook en die die binden nu ook krachten dus ze zijn lekker bezig met met partnerships we nu met het vdl vdl grote bekende nederlands bedrijf uit eindhoven zijn heel groot in allerlei grote technische ontwerpen maar dus blijven ook in de ruimtevaart en die binden de krachten rondom laser communicatie laser communicatie hebben we al een paar keer al over gehad in de uitzendingen waarbij er veel al wat nu wordt gecommuniceerd niet niet over radio wat wat bekendvers maar eigenlijk gewoon met met pulsen licht en daardoor kan er gewoon veel meer veel sneller data verspreid worden tot al een gigabit per seconde en die gaan met z'n twee gaan ze heel veel terminals maken voor voor vliegtuigen zodat vliegtuigen niet meer in de in de buurt moeten zijn van verkeers door om te kunnen communiceren maar ik weet gewoon met een en redelijk snel gewoon via de satellieten met de middel van laser kunnen ze kunnen communiceren terug en dus ook achter de horizon achter de horizon ja mooie mooie toepassing ja zeker ik heb me even opgezocht het is het space solar power project van van kaltech dat was iets groter dan de andere dingen ik zie me ook was zes voet bij zes voet dus dat is een 80 en 80 dat was de meeste of dat was de grootste missie uit deze raket nou heb je het inderdaad al wel een volwassen satelliet eigenlijk ja ja precies en ik ben ik ben ik ben ik ben zelf altijd een grote advocaat van voor de voor de Leëanse ruimtevaartindustrie en alle partijen bij ons die die zoeken meer zoeken eigenlijk meer meer werkgevers dus luister je nou naar deze podcast en zeg je van die ruimtevaartindustrie dat is gewoon is een mega interessante mega interessante tak er zijn er een paar kleine eventjes binnenkort die de loogste aan te bezoeken waar je gratis voor aan kan melden daarvan is een is de de ruimtevaart nieuwjaarsreceptie in de space expo in de in noordwijk die vind plaats op 2 februari daar kan je voor de wordt georganiseerd door de en als space campus is te samen met met space net space net de branche organisatie voor de ruimtevaart nou daar komt het is mooi uiteraard mooi in de space expo waar je de columbus module onder andere kan zien nou dat en daar komen eigenlijk alle alle alle grote ruimtevaart partijen komen daar wel eigenlijk over langs en het is gewoon leuk om mensen uit ruimtevaartinstituut te kunnen spreken dat je er wel van aanvoer de link die in de show-outs komt daarnaast wil je iets ja weet iets minder met de hardware wezen dan kan ook in de it terecht van de ruimtevaart en dat kan bij Cj uit Rotterdam en die hebben op 25 januari een groot netwerk recruitment event in de oude schipeltoren op schip oké dus dat vind je leuk om die oude schipeltoren is een keer in de omgeving in ieder geval dan kan je daar ook kan je ook voor aanmelden ook daar komt de link in de show notes ja en dat is veel meer ruimtevaart it ja dat is ook in ook in Nederland zijn we zijn we hard onderweg om nog groter te worden en nu nog onze eigen spaceport en dat was er zo bij helemaal compleet was natuurlijk een tijdje terug de verhalen dat spaceport kudus zou maar de dienst ja precies met het links ruimte vliegtuigje ja ja helaas is de fabrikant failliet gegaan dus daarmee het hele project het en onder ja wie weet als je nog ergens wat geld over hebt volgens mij is het ding was bijna af en hij staat ergens te koop dus nou zoeken nog een spaceport voor kopen ja precies het is niet leuk ja precies mark had jij nog onderwerpen ik had iets iets kleins maar ik denk dat de Inge Loes en katen daar volgende aflevering een stuk meer over gaat over dan een teaser er is dus vrij recent op de te sind meteoriet zijn er ook organische imprints gevonden dus te sind voor degene die het niet kennen is een meteoriet die vlakbij te sind volgens mij in marokko is ingeslagen in 2011 en die komt van mars die is gewoon een stukje mars dat is losgeslagen ooit en nu hebben ze daar dus allemaal onderzoek op gedaan en nu hebben ze dus onder andere wat organische moleculen daarop maar goed ja Inge Loes te katen weet hij er veel meer over dus dat laat ik lekker aan ha ja voor de voor de volgende keer helemaal mooi nou dan ja we hebben speeks natuurlijk al heel vaak genoemd maar als we ilon musk mogen geloven gaat het nu toch bijna echt gebeuren zullen we tussen aanhalingstekens maar zeggen booster nummer 7 van de falcon super heavy en starship nummer 24 zijn op elkaar gezet in bocacica er is een eerste test gedaan met wat brandstof tanken en nou ja ja goed we moeten het met een kilo zout nemen maar ilon musk heeft gezegd dat in februari dan toch die eerste lancering zou kunnen gaan gaan plaatsvinden nou dan moet nog eventjes zien want ze hebben nog één klein detailje af te werken en dat is het testen van de raket met zijn 33 motoren die zijn nog nooit allemaal tegelijk in werking geweest dus dat ze dus eerst moeten doen dus ja ik denk ergens ergens dit voorjaar zal het gaan gebeuren maar dat betekent niet dat het niet interessant is om het om het te volgen op youtube vind je diverse streams die 24 uur per dag gericht zijn op alle activiteiten daar op bocacica dus interessant om te bekijken nou dan denk ik dat we er doorheen zijn nick polstra mark heemskerk ontzettend bedankt voor jullie deelname mijn naam is luke van de nabelen over twee weken is er een nieuwe space cowboys en volgens ondertussen op twitter space cowboys pot en ik geloof dat we met diezelfde handle ook op mastadon zitten ja houd ons in de gaten en graag tot de volgende keer