Geeft het diepe heelal in 2023 meer geheimen prijs?

Welkom bij Space Cowboys en het is nummer 111. Ik zeg welkom tegen Thijs Roes die het eerste geluid maakt. Ja hallo Herbert Blankesteijn. Na mijzelf. En ik zeg hallo tegen Marieke Baan. Hoi. Dag. Daarmee zijn we compleet voor vandaag. Gelukkig nieuwjaar. Gelukkig 2023 inderdaad. Aan jullie en onze luisteraars. Natuurlijk. In iedereen. En wat gaan we doen? Thijs, wat is jouw leukste onderwerp? Nou, ik wil even vooruitblikken naar wat er dit jaar eigenlijk al staat te gebeuren in de ruimtevaart. En daar gaan we het allemaal over hebben. Het is gewoon voor de mooie ruimtejaar. Het was vorig jaar natuurlijk een heel groot ruimtejaar met de Maan, met James Webb die het ging doen en alles. En 2023 moet we even kijken wat het doet. Welke raket het wel en niet doet. Zeker weten. Marieke, wat is jouw mooie onderwerp? Nou, ik kijk erg uit dit jaar naar de lancering van twee Europese ruimtemissies waar Nederland ook erg bij betrokken is. De eerste is Deuce en de tweede is Juclid. Oké, spannend. En ik wil met jullie het hebben over een commet die in januari gaat verschijnen en februari en die mogelijk met het blote oog zichtbaar zal zijn. Altijd leuk en bijzonder. Heel gaaf. Voor we hebben er een tijdje geen gehad. We hebben er een tijdje geen gehad. Ik weet niet eens meer, want dat onthoud ik nooit zo verschrikkelijk goed, wat de laatste was. Weet een van jullie ook. Een paar jaar geleden, hoe heet hij ook alweer? Ja. Ik heb hem toen niet gezien. Toen heb jij hem wel gezien. Ik heb hem wel gezien. Ik heb hem toen zowel zavond als morgen eens een keer gezien. Hij maakt een hele mooie bocht om ons heen. Ik heb iZon in mijn hoofd, maar dat is één daarvoor, denk ik nog. Thijs is alweer aan het koekelen. Ja, natuurlijk ben ik even aan het koekelen. Dit komt goed. Komt goed. Dalek halen we hem erbij. Ja, maar ik wou... Precies, dus dat doe je straks maar. Maar jij wilde graag beginnen met Ja, James Webb. Ja, Marieke, jij hebt ook eens even gekeken naar wat James Webb allemaal gedaan heeft, want die heeft natuurlijk... Die is Kerst 2021 gelanceerd en heeft nu een vol jaar opzitten. Eigenlijk alle instrumenten zijn nu getest in een soort testmissie, om het zo maar te zeggen. Het duurt nog wel, als ik me niet vergis, nog een half jaar voordat daadwerkelijk de eerste ruwe data naar buiten komt, want alles is proprietary of het hoort allemaal bij de onderzoeksgroepen van wie het is. Dus vanaf 1 juli ongeveer... Kijk, ik kijk jou even aan, Marieke. Is het begonnen? Ja. En dus we hebben dan wel misschien de wetenschappelijke artikelen gezien of de mooie foto's die dan helemaal mooi bij elkaar gefotoshopt zijn, maar de data waar ze op hebben gebaseerd, die blijft een jaar onder de pet voor elke onderzoeksgroep. Ja, die eerste data van de eerste vier foto's die toen zijn vrijgegeven, die zijn nou wel openbaar, maar de rest... En de grozen niet. Dat is een tijd van een half jaar of zo. Ja, precies. Een jaar lang mag elke onderzoeksgroep erover beschikken. Nu is er recent een mooie dataset uitgekomen. Marieke, wat wilde jij over James Webb kwijt? Nou, ik heb even zitten terugkijken. Ik heb op onze website gekeken, astronomie.nl, en wij hebben alleen al zes persberichten over Webb gehad. Dus dat zijn alleen maar vier Nederlandse sterrenkunde instituten, die al zoveel nieuws hebben gegeneerd vanuit deze missie. En welke waren dat? Ja, en eigenlijk is alles aan bod gekomen van stervormingsgebieden. Die mooie foto van die Carina Nevel, exoplaneten, zonnestelsel, die prachtige foto's van Jupiter en Neptunus, die je vast wel herinneren. Neptunus met z'n ringen. Diepe heelal. Die eerste foto die toen in het Withuizen gelanceerd werd, of bekend gemaakt werd, op 10 of 9 juli was dat, geloof ik. Ik las een quote van de onderzoekster dat ze daarna drie dagen niet geslapen hebben, want eerst moest Biden die foto naar buiten brengen en dan mochten ze bij de data. Daarna hebben ze na drie dagen het eerste artikel naar buiten brengen. En het verheerde land natuurlijk. Sterrenstelsel op enorm grote roodverschuiving, minder dan 350 miljoen jaar naar de Oeknal. Dus ongelooflijk dat hij eigenlijk, wat Thijs net zei, in de test, in de testjaar al zoveel wetenschap heeft opgeleverd. En sommige mensen zeggen van dit is pas het begin, dus ik kijk ook weer erg uit wat er nog komt. Hij moet nog een tijd voor. Hij moet nog een tijd blijven. Hij moet nog een, ja, enorm. Hij zou voor tien jaar zijn, maar volgens mij is er genoeg brandstof voor twintig jaar. Ja, en omdat... We kunnen nog een tijdje vooruit. En omdat hij dus in een juiste baan terecht is gekomen, een hele efficiënte baan, wordt nu gedacht aan 25 jaar. Omdat je... Of misschien zelfs langer dan... Je zou brandstof nodig hebben dan anders misschien het geval was. Ja, precies. Hij was ontworpen voor het ene ding en het is allemaal zo perfect gegaan op die... Waar ging hij ook weer omhoog? Waar ging hij naar Arianne 5 omhoog? Ik weet het niet meer. Ja, hij ging uit de groep. Eerste kerstdag 2021. Precies. En een jaar later ongeveer, er is een hele mooie onderzoeksgroep aan de University of Arizona, ook natuurlijk allerlei andere onderzoeksgroepen bij betrokken. En mij viel op dat daar een heel handje Nederlanders oorspronkelijk leiden. Wij zijn betrokken, maar ik zag al in hun CV's dat ze ongeveer bij een studie al in het buitenland zijn gaan studeren en daarna nooit meer zijn teruggekomen. Ik zag, even kijken, hoe heette ze? Rogier Windhorst, kennen jullie die? Eigenlijk een hele bekende naam. Hij heeft een Wikipedia pagina. Ik zou zeggen... Misschien hoor ik hem te kennen, maar... Nou, ik denk dat die man, als dit onderzoek wat ik zo meteen ga doorvertellen, over gepraat als het doorgaat, wie weet hoe groot deze man wordt. Ja, ja, ja. En Rolf Jansen zit daar ook bij en Anton Koekenmoer. Ik zou bijna willen zeggen, onthoud die namen. Ze zijn bezig met de Pearls Missie en ze hebben vlak voor kerst, hebben ze de eerste dataset naar buiten gebracht en hun eerste bevindingen. Ja, dat gaat allemaal vrij diep, waar ik hier op dit moment geen antwoord op heb. Het artikel staat in de show note. Wat zij doen, dat vond ik zo vet eraan, is je kent wel de Hubble Deep Field. Hubble werd gericht op een stukje ruimte waar niks te zien was. Zette heel lang de sluiter open en warempel, je zag eindeloos sterrenstelsels ongeveer richting het begin van de tijd. Toen is dat vorig jaar met James Webb weer gedaan. Trouwens, Hubble heeft er een paar gemaakt en James Webb is er ook aan begonnen. En nu is deze onderzoeksgroep eigenlijk die naast elkaar aan het leggen. Die zijn eigenlijk bezig met het in kaart brengen van het dat wat niet in kaart gebracht is. Om op die manier eigenlijk dat de, ik zie hier Engelse termen staan, ik zal het even proberen in Nederland, het eerste moment van de tijd, het eerste licht dat verscheen, de alleroudste galaxies om te kijken, hoe kunnen we nou aan de hand van die Deep Fields nu eigenlijk iets zeggen over dat moment van eerst licht en daar dus ook betere vragen leren stellen over. Juist die lege plekken zijn natuurlijk het meest kansrijk om dit soort dingen te zien, omdat je, field of view, je blikveld niet wordt overstemd door sterren of nabijgelegde sterrenstelsels die dan licht in de weg zitten. En wat je op die webfoto ook zo mooi zag, dat waren die gelenste sterrenstelsels. Oh ja, die achtergrondstelsels die worden afgebogen door voorgrondstelsels. En daar richten zij zich dus ook op. Dus dat is het mooie ervan, dus door dat lensen kan je dus ervoor zorgen dat dat moeilijker licht nog dichterbij komt en nog beter uit te lezen is. En daar zitten ze dus naar te kijken. En NASA had nog even op hun blog gezet van allemaal quotes van hun, van hoe prachtig de beelden zijn en hoe goed ze het zelf ook vinden. Dus bijvoorbeeld Rogier Windhorst, die zei van ze zijn zo fenomenaal. Ik had er niet van durven dromen dat de data zo goed zou zijn. Het is zo gaaf, want ze kunnen dus op dit moment echt zo'n data onderzoek op heel veel samples gaan uitlopen oefenen. In plaats van als het ware één plaatje was, waar ze het een beetje moesten gokken op basis van kleine puntjes. En dat is zich enorm aan het ontwikkelen. Dus ik zou zeggen, hou ook vooral die in de gaten en kijk ook naar. Ze hebben alweer een compositie gemaakt van meerdere deepfields. Dus er is inmiddels alweer een grotere deepfield beschikbaar via hun onderzoek. Mooi. Ja, dus een prachtige missie. En zei het net al, het is eigenlijk het eerste jaar met alleen maar soort demonstratieonderzoek. De daadwerkelijk scherpe vragen en het diepere onderzoek moet bijna nog komen. Dus 2023 zal wel weer een heel mooi jaar worden voor James Webb. Natuurlijk. Denk ik. Klopt. Als hij het blijft doen. Oké. Zal ik vertellen over die komeet? Ja, vertel eens even over die komeet. Nou, onthouden naam. Daar wou ik eigenlijk mee beginnen. C slash 2022 E3 haakje openen ZTF haakje sluiten. Heeft hij nog geen nickname? Nee, heb ik niet kunnen vinden. Nee, en deze naam. Ik dacht eerst die haakjes, dat hoort er zeker niet bij. Maar toen las ik verder in het stuk op space.com. En precies die naam, al die slashes en haakjes en alles wat ik net zei, dat komt steeds weer terug. Dus dat is de naam van deze komeet. Nog één keer dan? C slash 2022 E3 haak openen ZTF haakje sluiten. Dat ZTF moet er echt bij? Ja. Oké. Staat er elke keer bij dat die naam, dat die komeet genoemd wordt. En is hij al zichtbaar? Nou, hij is op dit moment magnitude 10 of iets ergelijks. Hij is medio vorig jaar ontdekt. Daarvoor kenden we hem dus helemaal niet. En ik kan ook vertellen waarom we hem helemaal niet kennen. Hij blijkt namelijk een periode te hebben van schrik niet. 50.000 jaar. Dus als hij hier ooit eerder bij de aarde in de buurt is geweest en misschien is gezien, dan moet dat geweest zijn door desnoods neanderthalers. Want die hadden toen nog 10.000 jaar te goed om te leven. Die zijn pas 10.000 jaar later uitgestorven. Het was het steenentijdperk. Oh, ja. Eerder is die komeet tenzij onderweg in de tussentijd zijn baan veranderd dan zou het kunnen zijn dat hij misschien, naar bewijs van spreken, 100 jaar geleden hier is geweest. Een heel andere baan. Maar de huidige baan heeft een periode van 50.000 jaar. Als het niet veranderd is, dan is hij pas over 50.000 jaar weer hier. Misschien een grottekening ergens? Het zou zo maar kunnen. Nou, bewijs dan maar eens dat het deze komeet is en niet het andere. Ja, dat zou zo maar kunnen, ja. Ik dacht eigenlijk dat komeeten niet zo vaak te zien zijn. Neowise was trouwens de laatste. Dat in 2020 was die ene die jij wel gezien hebt. Die heb ik gezien. Die heb ik nog gefotografeerd zelfs. Heb jij veel herinneringen in je leven aan het zien van komeeten? Nou, mijn eerste komeetherinnering, dat is een komeet die had de naam van twee, geloof ik, Japanse ontdekkers. Ikeya Seki of Ikeya Saki, dat bij de varianten ben ik tegengekomen. Toen moet ik een jaar of 6, 7 zijn geweest. En toen ben ik door mijn ouders op een hele vroege ochtend, toen het nog donker was, uit bed geplukt, in een deken gewikkeld en meegenomen naar de Hilversumse hei, waar wij die hele komeet niet hebben gezien, want het was te bewolkt. Dus dat was jouw stenen tijd, zeg maar. Dat was mijn eerste komeetherzij. En dat heeft best wel lang geduurd voor. Maar de komeet West heb ik bijvoorbeeld gezien. Ja, toch wel. Ja, volgens mij wel. Dat was eentje met een hele imposante staart. Ik kon me daar namelijk geen herinneren, want sinds Helly Bob in 1997 is er dus, in ieder geval, de bron is chat-GPT en die moet je altijd met een korte zout nemen. IJsson was ook met het blote oog zichtbaar. Wanneer was dat? Ik denk een jaar of 8, 9 geleden misschien. Maar dat kunnen we ook wel even googelen. In het jaren 90 heb ik er één gezien, maar ik ben vergeten wat de naam daarvan was. Ja. 1999 of zo, denk ik. Maar goed, ik heb dus verschillende komeet intussen echt gezien met eigen ogen. Met eigen ogen? Ik vind het altijd weer heel erg... Ja, het blote oog. Ja, want daar gaat het om even. Want met het blote oog, daarom is het bijzonder. Want er zijn natuurlijk wel kometen te zien geweest, bijvoorbeeld in de buurt van de zon. Ik zag dat de komet IJsson dus inderdaad ook richting de zon was. Dus dan is het heel moeilijk om hem... Nou, goed, telescoopfoto's van een komeet, dat is valsspelen. Ja, precies. Maar vaak met je camera kun je hem, als je weet waar hij staat en je hebt een goede zoom-camera, dan kun je hem vaak ook nog wel pakken. Ja, want je camera is gevoeliger dan je eigen oog. Ja, niet richting de zon doen, als ze er ooit een beetje richting de zon doen. Nou, want overdagsluwen is het niet. Je ziet hem, je ziet de komeet sowieso alleen maar als de zon nog onder de horizon is. Ja, precies. Nou, nou houdt het op. Maar goed, over deze komeet. Hij bevindt zich nu in het binnenste deel van dat zonnestelsel, dus binnen de aardbaan. Hij heeft zijn dichtst nadering van de zon op 12 januari per helium. Hij heeft zijn dichtste nadering van de aarde op 1 en 2 februari per helium. En dan moeten we hem, dus dat zijn de beste dagen om te zien? Nee, want de beste dagen om te zien is als we een nieuwe maan hebben. En dat hebben we tussen die twee data in, toevallig, op 21 januari. Oké, kijk. Dat is het beste moment, zeker in Nederland met onze melkige hemelen. Dan wil je dat licht van de maan niet hebben. Ik zet het meteen even in mijn agenda. Doe dat. Maar ook rondom die data, het steekt niet op één nacht. Het gaat er vooral om dat het onbewolkt is. En als het op 21 januari bewolkt is, dan moet je hopen dat een nacht later of eerder dat het onbewolkt is en dat je kans hebt om de goede kant op te kijken. En de goede kant is dan, ja, dit heb ik vergeten op te zoeken. Ik weet niet of jij dat kunt doen tijdens, terwijl je toch aan het googelen bent, het sterrebeeld Camelopardalis. Weet jij het misschien, Marieke, wat dat in het Nederlands is? Kamel? Ik weet het niet. Nou ja, het is volgens mij wel aan de noordelijke hemel. Dus ik kon het even niet verzinnen. Nee, Camelopardaris heb ik wat dat betreft ook nog niet. Camelion? Ik dacht niet dat we sterrebeeld hadden, maar goed, de zuidelijke hemel. Oké, maar 21 januari dus. Wat kan ik verder nog vertellen? De periode van 50.000... Het heet de giraf. De giraf? Echt waar? Ja. Dan is dat toch niet aan de zuidelijke hemel dan? Aan de noordelijke hemel. Ik wist het niet. Ja, zwak te zien, noordelijke hemel. Ja, en genaamd na een... Peter Plankjes heeft hem de naam gegeven. De giraf. Hij ziet eruit als een giraf. Ik heb er ook nog nooit van gehoord. Je kan wel op dit moment trouwens prachtig Mars en Jupiter en Orion zien staan. En de maan, het was een feest de afgelopen dagen. Tentijd van ontdekking in maart 2022 had deze comet een magnitude 17,3. Dat moet ik misschien even toelichten, dat weet lang niet iedereen. Sterren worden ingedeeld naar magnitude. Dat is de helderheid. Magnitude 1, dat zijn ze ongeveer de helderste sterren die er zijn. Sirius. Sirius heeft nog magnitude 0 zelfs. Dat is voor zover ik weet een uitzondering. Omdat die zo fel is? Ja. Oké. Dat is een hele mooie keuze bijvoorbeeld. Zoiets. Ja en de sterren die je net nog kunt zien met de blote oog hebben magnitude 5. Maar goed die schaal kun je uitbreiden met wat dan meetbaar is. Er zijn dan formules voor. Marieke zit te knikken, die weet er ongeveer meer van dan ik. Maar dus hij had magnitude 17,3 toen hij ontdekt werd. In november was het magnitude 10 en niet nu. Maar de meest heldere magnitude die hij gaat halen is waarschijnlijk, het is altijd een beetje onzeker om te meten. Dat weet je nooit helemaal precies. Magnitude 6. Ja. Dus dat is waarschijnlijk net niet, net wel met de blote oog zichtbaar. Een verrekijker gaat helpen. Ja. En voor de toestand met een zoomlens natuurlijk ook. Moet ik dan dus een beetje denken aan de plejade? Een beetje zoiets? Nee want die zijn goed zichtbaar. Die zijn goed zichtbaar? Ja toch? Nee ik woon in de stad en dan. Dan is niks zichtbaar. Nou ja dan Jupiter en Mars en planeten zijn zichtbaar. Dat is raar hoor. Want dat verhaal van magnitude 5 is net nog zichtbaar. Dat geldt natuurlijk, nou ja een eeuw geleden toen ze deze schaal bedacht hebben, ik weet niet precies wanneer, maar toen waren er veel... Kees de Jager heeft het mij ooit zelf verteld. Dat hij als student ofzo was hij gewend heen en weer te fietsen tussen Den Haag en Utrecht. Die afstand legden die... Het verhaal ken jij ook? Ja dat hij op een fiets met houten wielen naar Den Haag... Die houten wielen was ik even vergeten. En hij heeft in die tijd al de lichtkoepels van Den Haag en Utrecht zien groeien en uiteindelijk zijn die naar elkaar toe gegroeid. Dan zitten we in de Randstad in één grote lichtkoepel en ik geef je op een briefje dat je in Nederland die sterren van magnitude 5 helemaal nooit meer ziet. Nee, nee daar waren ze heen. Ja dat soort plekken misschien net nog. Dus dat is helemaal veranderd. Ik ben toch elke keer weer te lucht. Dan zegt mijn vrouw, het is wel helder, moet je zien wat een sterren je ziet. En dan zeg ik nee je ziet helemaal geen sterren, dat zijn maar een handjevol sterren. Wat je tegenwoordig nog niet, zelfs als het volgens de meteorologen een redelijk heldere nacht is. Dus dat is eigenlijk heel treurig. Ja absoluut. In de stad zie je inderdaad helemaal niks. Heb je net een handjevol ding en net genoeg om te navigeren. Dat vind ik altijd leuk om te navigeren op de sterren. Gebeers voor Thijs. Maar de plejaden kun je wel zien hoor in de stad. Nou ja dan misschien in het park dan. Je auto mag natuurlijk twee voor de plejade, even met een natte vinger hoor. Wij hebben een boshuis tussen Deventer, Apeldoorn en Zutphen. En dat is ook een ontzettende lichtkoepel. Dat is heel zonde eigenlijk, want je zit tussen de steden in. En dan kon ik ze dus wel zien. Maar ja nou ja. De hemel zoals ik hem daar ken is voor mij, wauw wat zie ik een hoop sterren. En dat zijn er dus inderdaad niet zoveel. Ik kan niet anders zeggen. Dan moet je naar Frankrijk gaan of nog verder. En dan zeg je inderdaad van de plejaden zijn wel goed te zien. Ja nee dat is waar. Over het algemeen zijn de plejaden voor mij altijd net een beetje zo. Is het nou helder, is het nou niet helder? Weet je wel? Zo ver zijn we gekomen Thijs. Ja. En hebben amateur's die nieuwe commet, waarvan ik tename nog niet goed herinner. C slash 2021, de haak openen, ZTF aansluiten. Zijn er al opnames van gemaakt? Ongetwijfeld, maar ik heb ze niet bij de hand. Dat zal ongetwijfeld in de komende dagen. Als ik en Uwe dit hebben omgeroepen, zal dat gaan gebeuren. Maar dat is het verhaal. Cool. Who's next? Ik zie trouwens al plaatjes verschijnen van deze commet. Thijs is weer aan het googlen. Ze zijn er, ze zijn er. Ze zijn er, hij is er. De nieuwe plaatjes. Hij bestaat echt. Ik heb even een mooie missie die net de lucht in is gegaan vorige maand. En net zichzelf heeft uitgeklapt rond het nieuwe jaar. En die heet Swat. Ken je Swat? Dat is het minste naam die we kunnen onthouden. Ja precies, SWOT. Surface Water and Ocean Typography. Zo heet, dat is de naam van de missie. Vorige maand gelanceerd. En die gaat proberen eigenlijk al het water, bijna al het water, 90% van al het water op de aarde in kaart te brengen. Aardobservatie dus? Aardobservatie. Aardobservatie. We hebben het uitvouwen, daar is een video van verschenen volgens mij. Dat klopt. Dat was de aanleiding. Want we weten eigenlijk niet precies hoeveel water er waar is en vooral hoe diep het is. Het is een radar satelliet die gaat kijken hoe diep is het water allemaal overal. Om op die manier ook verdamping beter te begrijpen en daarmee klimaatonderzoek enorm te ondersteunen. En dat vond ik heel gaaf, want we zeiden allemaal tegen elkaar, er is eigenlijk niks gebeurd afgelopen weken. Maar nee, deze is zowel de lucht in gegaan als uitgeklapt, dat is belangrijk. Dus van JPL is die. Nou, kort nieuwtje. Hoi. Dank je wel. Marieke. Nou, ik wou het eigenlijk even over Juice hebben. Zegt dat jullie iets? Nee. Hoe schrijf ik dat? Juice. Zoals je het denkt te schrijven. C-E. Ja, sap. We hebben het wel eens gehad over deze missie toen hij... Hij moest nog lanceren, toch? Hij moest nog lanceren, ja. Juice staat voor... Ik heb het ergens opgeschreven. Jupiter, icy moons explorer. Juice, sap. En deze missie wordt in april gelanceerd vanaf Kourou. Volgens mij is het de laatste die op een Ariane 5 gaat. Hij is nog in Europa. Hij staat bij Toulouse. Hij is ook van Europa? Hij is ook van Europa. Het is een ESA-geleide missie. Er zijn nog een paar landen die meedoen. Japan en Israël. En ik kreeg van de week een mailtje van ESA dat er een pers-event is nog in Toulouse om hem te kunnen bekijken. Journalisten kunnen daarheen voordat hij verscheept wordt naar Kourou. En dat is wel interessant. Daar wordt een gedenkplaat onthuld die op de zon is geschroefd. En dat is een eerbetoon aan de Italiaanse astronoom Galileo Galilei. Jawel. Want die kennen we natuurlijk als de ontdekker van de vier grote manen van Jupiter. Laat Jules daar nou juist heen gaan. Dat komt allemaal mooi uit. Maar Icy? Hij wil naar Icy. Hij wil vooral naar Europa toe. Of? Nee. Oh, interessant. Wat hij gaat doen is... Sowieso, moet ik het meteen teleurstellen, hij is niet gebouwd om buitenaards leven te gaan vinden. Wat doet hij er dan? Waarom guren we nog niet richting Europa? Dat vind ik ook wel een beetje een opluchting. We gaan gewoon mooie plaatjes zien. Wat hij gaat doen is aan drie ijsmanen van Jupiter. De grootste, dat is Ganymedes. Dat is zijn voornamelijkste doel. Maar hij gaat ook kijken bij Callisto en Europa. En hij vliegt ook nog een keer langs Jauw. Maar vooral Ganymedes is zijn onderzoek doel. En de reden daarvoor is dat Europa natuurlijk de maan die de meeste kans heeft om misschien een vorm van leven te hebben in zijn ondergrond. De meeste eisen en ijsvulkanen geloof ik ook wel. Ja. Maar Europa staat een beetje dicht bij Jupiter. Dus daar zit veel straling door Jupiter. Dus dat is niet goed voor de instrumenten op zo'n missie. Dus we hebben gekozen om Ganymedes echt heel in kaart te gaan brengen. Daar gaan we het zo nog even over hebben. Kleine teaser. Ja, over die straling. Maar ga verder. Het duurt nog een hele tijd voordat hij daar is aangekomen. Hij gaat pas in 19... Sorry, 2000. Welkom, gelukkig nieuwjaar. Ik wijt het aan dat de R.S. virus. Hoeveel geld kost deze missie? Die kost, dat heb ik zelfs nog even opgezocht voor je. 800 miljoen euro. Dat is het goed. Pas in 19... Hoe zeg ik het weer? Pas in 2032. Je bent herstellende. Ter verheldering, je bent nog herstellende. Van de kerstgriep. Maar het is oké. In 2032 gaat hij rondjes draaien om Ganymedes. Dus dat duurt nog een hele tijd. En dan komen ook pas echt de mooie beelden en de echte science die eruit moet komen. Graffiti assist manoeuvres waarschijnlijk. Ja, hij gaat via Venus en de aarde en Mars geloof ik. Dus hij is een hele tijd onderweg. We hadden Michel even moeten hebben om die banen uit te leggen. Want volgens mij, over het algemeen, ik las over... Want we gaan het zo meteen hebben over... Juno. Die deden volgens mij vijf jaar over om dat te komen. Maar deze doet het dan dus bijna negen jaar over. 8 jaar. Maar hij maakt scheefluchten dus langs Venus zelfs en Mars en de aarde. En uiteindelijk komt hij bij die manen aan. Ik heb Michel nodig. Waar dat dan goed voor door is? Waarom heeft hij 3 jaar extra nodig? Omdat je als je heel veel... Je kunt met een manoeuvre, met een scheeflucht langs een hemel lichaam, kun je snelheid winnen. Stel je voor dat je achter Jupiter langsvliegt. Nou, in het systeem van Jupiter kom je met evenveel snelheid binnen als je eruit vliegt. Maar omdat Jupiter voor ons hier op aarde een eigen bepaalde snelheid heeft, kun je die optellen bij de snelheid waarmee je ruimtesonde wegvliegt van Jupiter. Dus als je de goede kant op achter Jupiter langsvliegt, dan win je snelheid. En als je in de verkeerde richting achter Jupiter langsvliegt, dan verlies je snel. Jupiter gaat zelf ook baantjes rond de zon. Het kan zo maar zijn dat 10 jaar geleden anders stond dan nu. Als je naar Jupiter gaat, ga je natuurlijk Jupiter niet gebruiken als zwaartekrachtsslinger. Want zo wordt het ook wel genoemd. Maar bijvoorbeeld de Voyagers en de Pioneers hebben Jupiter wel gebruikt als zwaartekrachtsslinger. Maar hij gaat natuurlijk ook allemaal flybys maken langs die maanden. Dus hij heeft gewoon heel veel energie nodig. Hij heeft heel veel nodig om de juiste lust te krijgen. Ja, hij hapt die meer. Maar goed, als je de tijd neemt, dan kun je ook heel veel van dit soort manoeuvres bij elkaar optellen. En afhankelijk van hoe de planeten in het zon zelfs staan ten tijde van de lansering, ga je kijken welke kan ik op dit moment gebruiken. Dus dan kan het Venus zijn, dat je eerst naar binnen gaat om Venus te gebruiken. Je zou bij wijze van spreken Mercurius nog kunnen gebruiken, maar dat is veel gevraagd. Dat levert er weinig op. Die zit niet in het schema. Die zit niet in het schema, dat dacht ik al. Maar Mars zij je geloof ik wel. Venus, Mars en Aardig. En hoe meer tijd je daarvoor neemt, hoe meer van dat soort manoeuvres je bij elkaar kunt optellen en hoe meer snelheid je kunt winnen, hoe minder bandstof je nodig hebt. Ja, precies. Weten jullie hoeveel maanden Jupiter heeft? Dat is volgens mij opgelopen tot 80 of daarom trend. Hoeveel er ontdekt zijn wordt het tegenwoordig. Waar 100. Ja, dat is de baas met niks. Deze vier die we genoemd hebben, dat zijn de Galileese maanden, dat zijn echt de grootste. Sterker nog, Hanimedes is zelfs groter dan Mercurius. Ah ja. Ja, klopt. Een klassieke vraag nog. En de vraag is natuurlijk ook, wat reken je nog tot een maan? Is Pluto een planeetjaar of nee? Is het een rotsblok waarvan je net kunt vaststellen dat het nog in een baan om Jupiter is? Noem je dat nog een maan? Volgens die definitie van de AU natuurlijk wel. Wat is de definitie? Dat is een bolvormig object dat zijn eigen baan schoongeeft. Bolvormig object. Oké, dus Phobos en Deimos stellen dan niet mee? Nee. Nee, wacht even, dat is een planeet, sorry. Ja, dat is een planeet. Ja, nee, wat defineert een maan? Is er een definitie van maan of niet? Dat is vast een satelliet die in een zwaartekracht verstrengeling met een planeet zit. Maar ja, het is sowieso geen zelfaccreditie, want dat is voor planeten. Maar wat een maan dan dan nog wel een natuurlijke satelliet zou je dan kunnen noemen. Met een permanente baan, dat zal ook wel een eis zijn. Maar hoe permanent die baan dan moet zijn? Jij bent alweer aan het googelen Thijs. Nou, ik vraag het jet die GPT even om te kijken of die iets met de zoekmachine komt. Maar die juice mission die wordt echt spannend. Het is ook de eerste keer dat een ruimtesonde in een baan rond een andere maan gaat rijden dan onze eigen maan. In plaats van flybys. Maar dat doet hij dus pas op het einde. Op het einde. Hij gaat eerst al om Jupiter. 2032. Dan pas. Maar hij gaat dus eerst ook nog langs Europa. En... Ja, hij gaat ook Jupiter zelf nog onderzoeken. Maar het duurt sowieso tot 2032 voor hij Jupiter bereikt en dus ook voor hij die maan bereikt. Ja. Menig te begrijpen. Klopt. Dus we moeten echt heel veel... Is het voor die tijd ook wel spannend? 2031 komt hij aan bij Jupiter en bij Gani Medes in 2034. Dus dat duurt nog 11 jaar. En gaan we voor die tijd nog interessante dingen zien? Ik bedoel maakt hij ook nog kiekjes van Venus en Mars? Of slaat hij er nog over? Daar heb ik niets over gevonden. Meestal wel. Maar dat lijkt me wel. Dat zal om even de instrumenten te testen toch? Een voorbeeld. Daar zijn er van de Voyages volgens mij ook nog plaatsen van de aarde. Maar het echt spannende komt in 2031. Ik weet ook niet precies of die instrumenten al uitgeklapt worden. Of dat pas gebeurd als er een locatie aangekomen is. Dat laatste zou best waarschijnlijk kunnen zijn. Even een snelle zoekactie defineert de maan echt op de breedste manier van het woord. Dus inderdaad de vraag is een beetje van hoe ver we op een gegeven moment dat kunnen begrenzen. Dus inderdaad alles wat om een planeet heen draait mag jij maan noemen. Dat heb jij nu net vastgesteld? Ja. Dat zegt in ieder geval de IAU. Oké. Dus dat maantje wat om die planetwiede van vorig jaar draaide, dat noemde we ook een maantje. Dat klopt inderdaad. Oké. Als ik even vergeet. Nou nee, dus een celestial body that orbits a planet. Nee, dus als we hebben gezegd iets is een planeet en daar draait iets omheen, een natuurlijke iets, dan is het een maan. Dus als je zegt het is een astrowide en daar draait het een... Ja, dat hebben we ook maan genoemd vorig jaar. Oké. Hier. Oh ja hier. Ja, dat is een autoriëteit. We zijn maar space cowboy. Ja precies, wij cowboyen maar wat. Nee, maar dat is interessant, want als Pluto geen planeet is dan zijn Garon en er zijn er nog een paar meer, geen maan. Dat krijg je dan. Dat krijg je dan. Zullen we even bij Jupiter blijven? Weer planeet kunnen er ook maan hebben. We blijven even bij Jupiter, want het ging over die sterke straling eventjes en daar is iets aan de hand. Precies, want we hebben Juno, die is overigens dus inderdaad in 2016 gelanceerd en is in 2021 bij Jupiter aangekomen en doet dingen die, dat lijkt verdacht veel op wat jouw juice gaat doen. Heeft flybys gehad van Europa en van Ganymedes, dat weet ik wel, eerder al he, dus vorig jaar al en het jaar daarvoor. Of in elk geval vorig jaar. Die echt de moeite waard zijn. Ik vond het heel leuk bijvoorbeeld om te lezen dat Ganymedes voor Juno alleen maar in kaart is gebracht door de Voyager, nota bene, en door Galileo in de jaren 90. Dus zo weinig wordt zo'n maan van Jupiter eigenlijk maar echt onder de loep genomen. En Juno heeft plaatjes kunnen maken van Ganymedes die echt niet eerder gemaakt waren, onder andere craters met doorsneders van 100 kilometer die eerder gewoon niet gezien waren. Ja, dat was eigenlijk veel te weinig in de buurt van Jupiter van hogere resolutie voordat Juno dat kan. En daar gaat juice mee door, met het in kaart brengen van het oppervlak en de samenstelling van die manen. Dus je kunt soms zeggen van ja maar daar zijn we toch al geweest. Ja nee maar ook als je er al geweest bent dan kun je heel veel nog niet gezien hebben omdat de keren dat je er wel was je net langs de verkeerde kant vloog of bepaalde delen niet hebt gezien of het was het licht was slecht of het was juist te veel licht of wat dan ook. En die ondergrondsoceane natuurlijk, dat is heel erg interessant. Dan heb je het over Europa denk ik. Ja. Nee ook al Ganymedes. Ganymedes heeft dat ook. Oké. Ganymedes heeft dat ook. Oh dat wist ik eigenlijk niet. Maar wat is er dus? En wat ik ook nog achter kwam in mijn research is dat die ruimtsonde is niet steriel. En als je op zoek gaat naar condities voor leef, water en andere biologische marken dan sturen wat niet zo'n plek kan besmetten met aardigste microbe of wat dan ook. Als je gaat landen. Als je gaat landen. Maar we gaan niet landen. Maar er kan natuurlijk iets gebeuren. Hij kan neerstorten. Waardoor die neerstorten. Ja of gecontroleerd moet worden. Neerstorten. En dat is dus behalve die straling dat hij niet rond Europa gaat draaien is dit ook een reden dat hij Ganymedes pakt. Want Ganymedes kost is veel dikker als hij daar op landt of op neerstort. En dan is het risico dat er besmetting plaatsvindt vrijwel nul. Terwijl Europa die heeft een dunere koorst en meer risico dat eventueel aardsbesmetting op die planeten of maanden recht kan komen. Oké, helder. Juno dus was in december bezig aan zijn 47e flyby van Jupiter. Ja absoluut. Dus dat duwde de hele tijd. Verder ook geen probleem. Hij had ook Europa gehad. Bijvoorbeeld hier in de uitzending. Ja goed, 67e flyby van Jupiter. En nu kwam hij blijkbaar toch ietsje heftiger in straling. Jij noemde het al dan bij eerder van de 46 flybys. En toen had hij opeens geheugenverlies. Geheugenverlies. Ze konden er niet meer bij. Ze konden er niet meer bij. Achteraf blijkt dat dat geheugenverlies niet totaal is. Het gaat weer de goede kant op. Maar dat geheugen kon dus afhankelijk niet meer uitgelezen worden. Ze hebben op afstand de computer van Juno moeten reboeten. Ja gewoon een rebootje. Moet soms, vindt hij lekker. Stekken eruit en terug erin. Have you tried switching it off and on again? Dat hebben ze dus inderdaad gedaan. Op 17 december ging hij in safe mode om even te kijken of ze hem voorzichtig weer aan de praat konden krijgen. Het begint nu er langzaam wat op te lijken dat de wetenschappelijke data die aan boord zijn inderdaad nog toegankelijk zijn. En die betreffen dan de meest recente flyby van EO. En daar ging het ook mis hè. Dus tijdens die flyby met EO is het waarschijnlijk mis gegaan. Ik dacht dat het flyby van Jupiter zelf was, want dan ga je door die stralingsgordels. Hij kwam uit die flyby was volgens mij het idee. Hij is er dus door een bamp heen gegaan. Interruptions are currently believed to have been caused when Juno flew through the intense radiation of a portion of Jupiter's magnetosphere. Hij schijnt bampie te zijn. Ze snappen die binnenkant van Jupiter nog steeds niet helemaal. Juno heeft daar wel iets over naar buiten gebracht in de afgelopen jaren. Dus vroeger dacht men het is een soort aarde waar een enorme atmosfeer omheen zit. Nu lijkt het waarschijnlijk een heel erg zwaar object te groeten van drie a4-aders te zijn waar omheen waterstof onder heel hoog druk zit. En dan heb ik ook alvorens geleerd metallische... Metallisch waterstof. Metallisch waterstof. Waterstof die zich gedraagt als een metaal. En veel groter. En daarbovenop zit dan eigenlijk die atmosfeer die wij nu zien. En dus nu bleek ook al dankzij dit hikje dat ze eigenlijk niet... Ze snappen dat het magnetisch veld nog steeds niet goed genoeg. Dus dat was ook een beetje... Het was dus sterker eigenlijk. Dat was eigenlijk even datapuntje. Goh, het is nog sterker dan we dachten. Dat was het op sommige plekken. Alle reden om dat nog eens te gaan onderdelen. Precies en dat gaat Junos dus ook doen. Want ga niet mee, dat is het enige maand in het zonderzonderstelsel... ...die een eigen magnetisch veld heeft. Ah, was dat het. Ja. Ik zie intussen trouwens ook dat ik net verkeerde gegevens heb opgehoest. Juno is gelanceerd in augustus 2011. En is 2016 aangekomen bij UPC. En draait daar sindsdien rondjes. En heeft dus inderdaad al heel wat waarneming gedaan. Overigens, hij is zelfs officieel klaar met zijn primary mission. In juli is dat afgelopen. Maar gaat vrolijk door, zoals dat wel vaker gebeurt. Aangezien er nog genoeg brandstof is en zo. Op dit moment voorzien tot 2025. Een deel van de tijd tot 2031 dat we met use te maken krijgen... ...gaat hij vast nog overbruggen. Tot zover Juno en zijn geheugenverliezen. En Jupiter. Ja, zullen we heel even naar Mars. Leuk. Mars is leuk. Mars is altijd leuk. Ik zat namelijk altijd even leuk om te kijken, even in te checken bij Perseverance. Hoe gaat dat eigenlijk bij Perseverance? Ja. En ook omdat op dit moment druk gewerkt wordt aan een sample return mission. Die moet ergens de komende jaren de lucht in. En ook omdat er een Mars met ExoMars is. Mars Missie is niet doorgegaan. Dus eventjes terug spoelen. ExoMars is een missie die naar sporen van buitenaarsleven moet gaan zoeken op Mars. Ging in 2018 wat het vertraagt. Toen werd het 2020 vertraagd dankzij corona. Toen werd het 2022... Oekraïne. Oekraïne, want het is een samenwerking met Roskosmos. Dus de Russen waren erbij betrokken. Waren, want toen heeft Europa zich teruggetrokken. Vorig jaar. En nu doet Europa het dus alleen. En waarschijnlijk halen ze dus 2024 ook niet. En gaat die dus 2028 pas de lucht in. Dus dat duurt nog wel eventjes. Dan heb je nog Insight. Dat is ook even een belangrijk nieuwtje. Dat hebben we ook uitgebreid besproken al hier. Insight een aardbevingsmissie. Geen rover, gewoon een soort pizzadoos. Pizza-bobbel die op Mars zit. Die houdt ermee op, want zijn zonnepanelen zitten onder het stof. We hebben een dramatische tweet gestuurd. Van ik neem bij deze afscheid. We hebben vorig jaar afscheid. Dat is wel heel leuk hoor. Vlak voor de kerst. Even tussendoor, ik vind dat mooi dat Twitter op deze manier ruimtesondes eigenlijk een eigen stem geeft. Een menselijk... Ja, precies. Er zit natuurlijk iemand achter. Achter een toetsenbord, dat snap ik ook wel. Maar dat je op Twitter kunt lezen. Mijn batterijen gaan ermee ophouden. Dit is waarschijnlijk mijn laatste foto. Bedankt en tot ziens. Dat vind ik mooi. Met die Rosetta-missie werkte dat echt fantastisch. We zaten met z'n allen bijna te huilen op Twitter toen. Ja, toen heb je hem langzaam z'n oogjes dicht. Ja, jeetje. En Insight wat dat betreft heeft nog best wel wat gave dingen. De sterkste aardbeving die was gemeten was even uit mijn hoofd hoor. Ik zie het nou niet staan. Ongeveer iets van 4,7 op de schaal van Richter. Wat vrij zwak is voor aardbegrippen. En daar de grootste die ze kenden. En daarmee was dan de voorzichtige conclusie dat vulkanisme misschien nog wel eens aanwezig zou kunnen zijn. Of weer opnieuw zou kunnen gaan ontstaan. Dat vulkanisme niet is uitgesloten in de nabije toekomst op Mars. Dat was nogal een gave. Insight is dus ook weg. En dan denk je, kom maar op met al die nieuwe Mars-missies. Maar vorig jaar, elke twee jaar is er een goed moment om naar Mars te gaan. Is er dus geen één vertrokken eind vorig jaar. En nu is het dus wachten tot 2024 tot de volgende gaat. Dus vandaar even deze heel lange aanloop even inchecken bij Perseverance. Want die staat daar en die doet het hartstikke goed. Bijvoorbeeld dat helikoptertje dat die bij zich had, Ingenuity. Die zou vijf vluchten doen in ongeveer een tijdspanner van een maand ofzo. En die heeft er dus nu al 38 vluchten op zitten. Zo goed zelfs dat ze zitten na te denken of ze niet de toekomstige missies moeten aanpassen om een drone helikoptertje mee te sturen die dan samples kan ophalen. Dus Perseverance heeft overal gaten geboord. Heeft samples genomen in Jezero Crater. Dus dat is eigenlijk een gebied waarvan we denken, dachten dat het wel een soort meer moest zijn ofzo. Dus je ziet er prachtig van boven een soort rivier eigenlijk uitkomen in wat dan al dat meer zou moeten zijn. Daar is Perseverance doorheen aan het rijden. Maakt een soort sample, stopt die in een kokertje en die kokertjes legt die zo naast zich neer. En die liggen daar nu zo overal. En die zou je dus met een helikoptertje kunnen laten ophalen of waar nu nou wordt gewerkt met een robotje ofzo. Dat weten we over een paar jaar pas. En wat blijkt nou uit het verzamelnde materiaal? Het kan namelijk wel een klein beetje getest worden. Het moet echt hier naar aarde komen om heel goed getest te worden. Maar er zijn al wat instrumenten waarbij ze een klein beetje kunnen kijken wat er in zit. En het begint er langzaam op te lijken dat het zo maar zou kunnen dat daar helemaal geen echt vloeibaar water was. Dat het helemaal geen meer was. En dat als het al iets is geweest, dat het misschien een soort ijsachtige sludge is geweest die daar op een kort moment van de berg afgekomen is. Een modderpool. Een modderpool ofzo. En ook... Okanisch materiaal misschien? Nee, waarschijnlijk. Ja, geen idee want die instrumenten zijn nog te lastig. Ze zagen bijvoorbeeld olifijn. Ik weet niet of jullie olifijn kennen. Ja, dat is het materiaal waarmee ze hier op aarde de CO2 willen absorberen. Ja, precies. Dus het is een materiaal en als je het aan de luchtploot stelt dan gebruikt het CO2 om een nieuw materiaal aan te maken. En op die manier kan je dan misschien klimaatverandering oplossen. Zolang je maar... Ufijncarbonaat. Ja. Dat zit ik ter plekke hoor. Dat zal dan. Het moet alleen diep uit... Het leeft daarom dus ook alleen maar... Of leeft. Het zit daarom ook alleen maar onder de aardkorst. Want als het aan de luchtploot stelt dan is het dat dus niet meer. Dus je moet dus op aarde is de vraag een beetje. Dan kan je met weinig energie het omhoog halen zodat je daarmee CO2 kan opslaan. En op Mars is dus het verhaal. Ja, als daar olifijn wordt aangetroffen dan is het dus ook... Heeft het dus niet gereageerd met water. Als daar langdurig water heeft gestaan dan zou het op een gegeven moment wel zijn gaan reageren. En dat is dus niet zo. Dus het feit dat... Want dat reageert ook met water. Ja, daar zit... Ja, ik weet niet precies hoe het werkt. Er zit ook zuurstof in. Verweert in ieder geval meer dan wanneer het aan de blote lucht... In plaats van nu, ze vinden er heel veel van. Dus het is helemaal nergens aan de luchtploot gesteld. Hoe dat dan precies allemaal zit? Hoe dat werkt? Geen idee, maar daarvoor hebben we dus ook die samples nodig. Maar er is nog geen aanwijzing van dat het nou heel duidelijk wel water was waar Perseverance in rondrijdt. Dus op dit moment wordt de druk gewerkt aan die sample return mission. Die ook dus pas in 2028 dan waarschijnlijk de lucht in gaat. En voordat we dan die samples weer hier hebben, zitten we nog wel eventjes te wachten. Liggen er tussen zes plankies. Nou ja, ik ga nog even mee. Maar... Ja, ik vind het... Het is jammer dat het dus op die manier nog eindeloos duurt. We moeten wel iets hebben om over te kletsen hier natuurlijk. Nou, maak je geen zorgen. Oké, mooi zo. En ik vind het dan toch leuk elke keer om even terug te gaan naar die missions. Zoals we nu met Gino hebben gedaan en Perseverance. Ik vind het gewoon zo, na een aantal jaren van toch een beetje aftasten, komen er langzaam wel de eerste soort van datapuntjes uit omhoog, waar je in ieder geval iets kan zeggen. Dus het is... Maar daar hebben we toch niet over te klagen met die Mars missions? Nou, je hoopt bij Mars... Terrein wat ze verkennen en... Bij Mars is wel een beetje bij alle missions... Hier moet Inge Loes binnenkort maar eventjes flink over komen vertellen, maar... Inge Loes ten Kate. Ja, Inge Loes ten Kate. Wat bij veel Mars missions toch een beetje aan de hand is, is dat hoe meer we inzoomen op Mars, hoe... Ik moet het goed zeggen. Vooral op de eerste momenten werd er wild gespeculeerd over hoeveel leven er wel niet op Mars zou kunnen zijn, en de eerste foto's die terugkwamen was dood. Daarna is er wel weer van, ja, er was misschien water, ja, er was misschien dit, ja, er was... Maar het grote soort van... Ja, er was water. Als het duidelijk was, ja, het was een meer, daar kwam het er vanaf, en deze samples, nou, het gaat wat worden. Zit je toch anders nu dan... Ja, het lijkt toch tegenovergesteld, het lijkt een hand. We moeten niet altijd negatief zijn, maar dan ga ik het toch zeggen, straks is het allemaal wishful thinking geneest. Het blijft elke keer meer dat, van nou, oké, wishful thinking zorgt voor al die missions, maar de data die terugkomt is nog elke keer niet echt dat je nou denkt, nou, dat geeft nou... Maar Krijgs wetenschap is toch echt van de lange adem. Baby steps. I know. I know. Baby steps. Bovendien, het gaat er niet om dat wat wij willen, dat dat de werkelijkheid is, maar dat wij erachter komen wat de werkelijkheid is. Zeker, dat is het. Dank je wel, Herbert, voor deze... Dat hoort. Graag gedaan. Dat is ook zo. Dus in ieder geval, Perseverance doet het nog steeds, gaat wel gewoon door, en de Ingenuity-missie, de helikopter, die zorgt waarschijnlijk voor toekomstig succes. Laat ik even op positief. En dat is heel erg leuk en bijzonder, hè. Ja. Want als je al zegt dat het ding maar vijf vluchten zou maken en nu in de dertig al... Hij blijft maar doorgaan. Ze zei, de grappen binnen JPL schijnen te zijn dat ze eigenlijk dus die helikopter Perseverance hadden moeten noemen, want hij blijft maar doorgaan. En hij heeft nog geen last gehad van erger stofstormen of wat dan ook. Dat is eigenlijk ook een vraag van als Insight dus inderdaad ermee ophoudt daarom. Ja, zo'n helikopter, die blaast zichzelf elke vlucht weer schoon. Weet je wel, hè. Ja. En er zijn leuke gifjes van, echt filmpjes dat je hem ziet rond... Echt geen stofje blijft liggen op die centrifuge die die propeller is. Ze zouden hem even langs Insight moeten sturen om hem gewoon eraf te blazen. Dat zou ze moeten doen. Pfff. Heel goed. Dat was het wat jou... Voor nu wel. Dan kijken we straks nog even naar een maanmissie die hieraan komt. Ja. Marieke, heb jij nog wat? Nou ja, we hebben nog een tweede lancering van een ESA-missie dit jaar. En dat is de Euclid. Medium Class Missie, geselecteerd in 2012. Euclid als in Euclides. Euclides, de Griekse... ...iskundige. ...iskundige uit Alexandria. En daar is hij inderdaad naar vernoemd. Zou hij niet ook met de Russen meegaan? Ja, hij zou met de Russen meegaan vorig jaar met het Sojuus. Maar dat ging dus vanwege Oekraïne ook niet door. Inmiddels wordt er druk gespeculeerd dat hij met een Falcon omhoog gaat. ESA heeft inmiddels bevestigd dat hij in het derde kwartaal gaat. Vanaf... ...dat zal wel Kennedy Space zijn dan, hè. Als het Falcon 9 van Space is, dan is een kans. Maar... Ja. ...Randon Burke. Dat weet ik dus niet. Maar in de wandelgangen en op Amerikaanse websites... ...staat gewoon te lezen dat dat inderdaad zo is. Ik denk dat er nog een handtekening of zo gezet moet worden... ...en dat dat binnenkort bekend gemaakt wordt. Ook het lanceerwindow van een maand... ...dat wordt geloof ik begin februari gecommuniceerd. Dus daar zijn ze nu ook aan het over overleggen. En ik heb ook al de datum gehoord van 1 juli. Maar nogmaals onbevestigd. Ja. Wat gaat hij doen, Euclid? Nou, het wordt niet zo spectaculair als Webb, visueel. Ook niet zo spectaculair als Deuce en wat Juno doet. Ja. Maar hij gaat wel hele grote vragen hopelijk beantwoorden. Oké. Binnen de cosmologie. Het is een optische, naarbij, infrarotelescoop. Hij gaat net zoals Gaia en Webb naar Lagrange Point 2. Ja. Dus dat is zo'n plek, 1,5 miljoen kilometer van de aarde... ...dat hij met de aarde mee in de baan om de zon gaat draaien. Voorbij de baan. Ja, achter de baan. En wat hij gaat doen is een 3D-kaart maken van het donkereel al. We gaan niet heel erg diep in op dat donkereel al. Want dat is... Daar hebben we nog een half uur extra voor nodig. Ik denk dat we dat beter niet kunnen doen. Maar hij gaat dus op jacht naar donkere materie en donkere energie. Precies die dingen waarvan eigenlijk niemand weet wat het is. Maar wel heel belangrijk zijn in hoe de cosmos in elkaar zit. En hoe het al versneld uitdijt. En waar bestaat die donkere materie uit? Want 5 procent van alle materie in het al al kennen wij. Dat is tastbare materie zoals we die kennen. De rest is donkere energie, donkere materie. En het bestaande van wordt afgeleid uit de bewegingen. De beweging van de serre telsels en zo. Ja. En de versnelde energie. Doen nemen we aan aan de wet van de zwartekracht. Dus moet er zoveel massa ergens zijn die zorgt voor die bewegingen. Ja. Maar we zien die massa niet. Die is niet te zien. En we noemen het donkere materie. Ja. En het bestaat in ieder geval niet uit elektronen, protonen en neutronen. Maar uit iets exotisch als wimps of wat dan ook. Dat is heel raadslachtig. Dat is allemaal heel raadslachtig. Omdat alles wat wij zien wel degelijk uit protonen enzovoorts. Maar ik wil nog even daarbij toevoegen dat het misschien ook gewoon helemaal niet bestaat. Dus er is een crisis in cosmologie. Die is, ik weet niet of jullie de crisis in cosmologie hebben gehoord. Dus veel. Ik ben ook weer even leek. Allemaal geïnteresseerd leek. Wat ik ervan begrepen heb. Edwin Hubble heeft ooit de Hubble-constanten gedefineerd. Op basis daarvan is er veel cosmologie gebouwd. En heel veel observatie. Maar nu heb je het over de donkere energie. Ja, donkere energie. Ja, precies. Hubble-constanten. Hoe verder weg een sterre telsel is, hoe harder het van ons vandaan de weegt. Precies. En nu is eigenlijk de waardes van die constant, wat die constant nou precies is. Daar is men nog steeds niet helemaal over eens. En als ik het altijd goed begrijp is, donkere materie en energie vooral. Hangen daar helemaal aan vast. Dus er is ook nog steeds de optie dat het allemaal onzin is. En eigenlijk allemaal nog steeds een misrekening is. Die wilde ik alleen maar even verwijfd hebben. Het mooie is, er is nog niet een beter model. Nee, nee, nee. Dus we moeten het hier voorlopig nog even doen. Maar dat is met donkere energie en donkere materie. Wij willen het als mensen elke keer graag in een hokje stoppen. Dus noemen we donkere materie en donkere energie. Maar het is altijd heel goed om erbij te vertellen dat het dus echt... Het is meer onwetendheid dat we proberen te defineren dan dat we daadwerkelijk inderdaad... Dus je zegt van het bestaat niet uit protonen, neutronen en een en een. Maar misschien bestaat het dus ook helemaal überhaupt niet. Dat wil ik alleen maar even... Want als ik zeg, we leiden uit de wet van de zwaartekracht af dat die donkere materie er moet zijn. Dan kun je natuurlijk ook zeggen, misschien werkt die wet van de zwaartekracht daar of toen... Of op die schaal wel anders dan wij denken. Prachtige theorie die ik daar vorige maand nog over hoorde. Een van de oplossingen voor de crisis in cosmologie. Dat gewoon alles wat wij noemen, wat wij quantum-mechanica noemen, dat het hetzelfde is als zwaartekracht. En dat zwaartekracht het resultaat zou kunnen zijn van quantum-mechanica. Quantum-mechanica snappen we niet. Maar en zwaartekracht zou slechts een afgeleide zijn van... Iets wat wij niet snappen. Van iets wat wij niet snappen. Het resultaat zijn van... Ook een prachtige... Nou, Euclid gaat echt antwoorden geven op deze vragen. Awesome! Een miljardenschelsel... In welk jaar kom je hier voor? Euclid gaat waarnemen op maximaal 10 miljard lichte jaar afstand. Wauw. Komt neer op een derde van hemel. En het is een mega-operatie. Ik geloof dat er in het consortium 1500 mensen zitten. Waarvan... Van wie? Meer dan 900 onderzoekers. En dat zijn niet alleen astronomen, maar ook cosmologen, theoretisch fysici, deeltjes fysici. Meer dan 200 labs en instituten zijn er ook bij betrokken. Nederland speelt ook weer een grote rol. Niet alleen natuurlijk vanwege ESA, omdat het Europese Missie is. Maar ook heel veel astronomen in Leiden en Groningen zijn hierbij betrokken. En in Groningen wordt ook gewerkt aan een heel groot datacentrum binnen de Target samenwerking. Want al die data moet natuurlijk verwerkt worden. Dus er is een grote Nederlandse component ook hier aan. Het is natuurlijk Lowfar ook al. Bij Lowfar is volgens mij ook al een van de grote innovaties de verwerking van de data. Ja zeker, maar Lowfar is een software telescoop. Euclid is een gewone telescoop. Ja, nee, precies, precies. Maar dus ik wou even zeggen, van Groningen begint zich op die manier dan is het prachtig te ontwikkelen als een data-verzamelplek. Wat gaaf. Waar ik heel benieuwd naar ben is, als hij dus naar Euclid dit jaar omhoog, dus dat is de idee, als hij naar donkere materie gaat kijken, donkere energie, waar gaat hij dan naar kijken? Zetterstelsels. En wat dan? Zetterstelsels. Afstande. Afstande en snelheden. Dan heb je bewegingen en die kun je dan vervolgens. Afstande en snelheden, ja, oké, snap ik. En dan gaan we even stoppen om te kijken wat er aan donkere materie zou kunnen zijn. Hoe snel alles beweegt eigenlijk misschien zo. Ja, trotverschuiving, zeg maar hoe de hele kosmische structuur opgebouwd is. En jij had als meest recente, wanneer we weten dat hij omhoog gaat, jij dacht juli, ik zie je namelijk ook ergens nog december staan. Q3. Over een paar weken wordt het window bekend gemaakt van maand. En 1 juli wordt in de wandelkamer genoemd. En dat heb ik ook op een van die blogs gelezen. Ah super. Dus dat gaat rond. Spannend. Maar officieel, er is niks nog bevestigd. Ook niet dat hij met een Falcon 9 gaat. Nee, oké. Maar die gaat wel waarneming doen vanuit dat lagrange. Al 2, ja. Ja, ja, ja. Dus moet hij dan ook weer zo gekoeld zijn. Is dat dan de reden dat het ook weer op L2 moet? Ja, infrarood. Ja, infrarood he. Het is ook een infrarood. Ja, zeker. We hebben flinke wat infrarood opeens. Voorheen was er eigenlijk een tekort aan infrarood. Er was een prachtige aard. Ja, er is een hele mooie missie. Er was een infrarood telescoop in een vliegtuig. Sofia. Sofia, ja precies. Maar die vliegt niet meer. En die is dus gestopt. Dat is ook recent uitgekomen. Want James Webb telescoop komt uit. Nou, dan heb je dat dus niet meer nodig. Maar daar is dus een infrarood telescoop die dus in een vliegtuig werd geladen. En dan vanuit het vliegtuig infrarood observaties. En daar zijn ze nu mee gestopt. Want James Webb hangt in de lucht. Ook dat nieuwtje uit 2022 nog even meegenomen in Space Cod. En mocht jullie nu geïnteresseerd zijn geraakt in donkere materie, dan kan ik je een boek aanbevelen van Groot Gilling. De olifant in het universum. Zeer leesbaar. En dat is echt het complete verhaal van de eerste ideeën van Jan Noordt, zeg maar, tot... Prima. Bij deze. En tot nu. Even verder, want ik heb nog wat en jij hebt nog wat Thijs. Ik heb iets kleins, ja. Ik heb ook iets redelijk kleins. Wat ik interessant vind om te noemen, dat is dat in twee publicaties, die worden gekwoot op space-news.com, wordt gewaarschuwd voor de milieueffecten van neerkomende satellieten. We hebben het hier vaak over het aantal satellieten dat gigantisch uit de klauwen loopt. Op dit moment zijn er ruim 5000 actieve satellieten. Dat aantal kan in de komende jaren toenemen tot ver boven de 50.000. Absoluut, ja, dankzij al internet. Satellieten hebben een beperkte levensduur en ze gaan niet allemaal naar een hoger parkeerbaan. De standaardmethode is toch, ook als er niks misgaat, dat ze aan het eind van hun leven worden afgedankt en terugvallen naar de aarde. En opbranden. En opbranden. En dat wordt meestal gepresenteerd, al voorgesteld als, nou ja, als ze opbranden dan is het allemaal toch nog goed afgelopen, dan vallen ze in elk geval op niemand zijn hoofd. Maar zo simpel is het natuurlijk ook weer niet, want een satelliet zit vol met stofjes, er zit aluminium bij, daar zit verf bij, daar zitten kunstharsen bij, er zitten allerlei metalen bij natuurlijk. En weinig van die stoffen is bekend wat ze precies doen. Er is één ding wel bekend, als een satelliet terugvalt, dan gaat die gloeien en dan krijg je een plasma-wolk daar omheen en daarin ontstaan NOX-gassen, dus stikstofoxide. Die hebben niet het effect dat stikstofoxide in de weilanden in Nederland hebben, maar ze hebben wel een ander effect, ze zijn niet zo verschrikkelijk goed voor de ozonlaag. Oké. Deze twee studies, één in het tijdschrift Earth's Future en het andere, even kijken of ik dat zo snel kom, ik kom straks wel tegen, maar in twee wetenschappelijke tijdschriften in ieder geval, die waarschuwen daarvoor. Nature Geoscience is het andere. Hier moeten we toch even beter naar kijken. We moeten in kaart brengen en dat moeten de naties doen die satellieten lanceren. Wat er precies aan stoffen worden losgelaten. Tijd lanceringen zelf, maar ook bij het weer opbranden van satellieten. En of dat dan een punt van zorg moet zijn, gezien de hoeveelheden. En het laatste, dat mag jij, dat is iets waar ik nog wel een vraagteken mee zet, want we hebben op dit moment 5000 satellieten, straks hebben we er 50.000. Als je nou een satelliet ongeveer vergelijkt met een auto. Weet je, op het aardoppervlak hebben we niet 5000 of 50.000 auto's, maar we hebben miljoenen auto's en die geven hun milieuproblemen, maar ik ben er nog niet meteen van overtuigd dat 5000 of 50.000 satellieten een knellend milieuproblemen veroorzaakt, maar je mag het ook niet uitsluiten. Wat er nu wordt gekeken vind ik goed. Ja precies, dat is het toch. Het is een scherpe, het goede vraag om te stellen. Hopelijk is het antwoord een vat om mee, maar als je inderdaad begint aan het opbouwen van 10.000 nieuwe en je weet inderdaad niet wat erin zit, en er zullen vast iets van standaarden zijn. Is een goede vraag. Ja, is de goede vraag. Met die ooslonaag. Om één ding even hier in de groep te gooien, die stikstofoxide. Het interessante daarvan is dat ze een rol hebben als catalysator bij het afbreken van de ooslonaag. Dat betekent dus dat één molecoel stikstofoxide een hele hoop oosonmoleculen kan helpen afbreken. Het is een chemische reactie waar NOX ingaat en ook weer uitkomt om de volgende reactie op gang te helpen. Dus dat is wel een beetje gevaarlijk. Die catalysator kan heel veel schade doen voordat die eindelijk door een gelukkig fotoon uit elkaar wordt geslagen of wegspoeld naar een andere deel van de atmosfeer of wat dan ook. Er zou echt streepen trekken van een effect trekken door waar die worden neergelaten. Ja, nou. Dus dat zijn interessante vragen die je stelt. Interessante vragen, ja. Het klinkt een beetje, toen ik het de eerste keer hoorde dacht ik, ja, gewoon een spijkers op laag water zoeken, om het zo maar te zeggen. Maar als er zoveel omhoog gaan en je weet niet wat er opeens in zit, als het nou opeens blijkt dat 50.000 nieuwe OneWeb-satellieten een of andere CFK-achtige gasten, ik noem het niet. Over 10 jaar zijn het 50.000, over 20 jaar misschien 500.000. Ze komen allemaal vroeg of laat toch weer naar beneden. Ooit wel, hè. Laat de metingen aan de Oosonlaag ook al veranderingen zien? Nee, met de Oosonlaag gaat het betrekkelijk goed op dit moment. Ik denk dat dat eigenlijk het enige wat ik heb gezegd, dat ik het eigenlijk wel in een andere locatie heb gezegd, is dat er een convoerentie geweest, een of andere verdrag, dat alle naties van de wereld zo'n beetje hebben ondertekend. Ja, een echt. Ja, precies. Ik ben even kwijt welk dat ook weer geweest is. Maar waarna het gat in de Oosonlaag eigenlijk onder controle is gekomen. Maar die controle willen we natuurlijk niet verliezen. Dus daar redelijke vragen om te stellen, goed onderzoek om te doen. En ja, nog wat Thijs? Ja, ik ben thuis in de Oosonlaag. Ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. En ik ben thuis in de Oosonlaag. Het is achtergelaten, nooit meer terug geweest. Als je daar al eens maar een zonnepaneel en een batterij hebt, Ik noem maar iets, dan is dat toch al behoorlijk waardevol. Als dat daar echt staat. Heeft het al zin om daar naar terug te gaan. En dan denken meteen mensen, oh ja, dan moet een robotje van A naar B kunnen rijden. Er moet infrastructuur komen. Er moeten meerdere soorten partijen mee kunnen doen. Dan alleen degenen die het tot nu toe allemaal gedaan hebben. Het moet ook met minder dan SLS kunnen. Ik heb een hele gekke vraag. Ja, tuurlijk. Ik heb de naam van de mission nog niet genoemd. Doe dat dan even. M1. Mijn vraag is, is er eigenlijk al een game waar je een functionerende maanbasis kunt opzetten? A, SimCity. Alles, nee. Nee, maar er zijn wel... Als zij zegt, dat zonnepaneel, daar moet je natuurlijk mee beginnen. Energievoorziening. Maar je wilt water hebben en je wilt ergens je vuil kunnen neerleggen. En er moet iemand zijn die de baas is, of in elk geval die het organiseert. Ja, er zijn games die zich wel op de maan afspelen. En er zijn spelletjes die je op het maanopvlak zo genaamd moet doen. Op allerlei mogelijk manieren. Maar niet zoals jij hem nu omschrijft. Dus dat zou... Het werkt op maanbasis. Ja, ja, ja, precies. Heel leuk zijn. Je hebt natuurlijk wel een Kerbal Space Program en zo dat je erheen moet vliegen. En dat je er vanaf moet komen. Maar niet dat je er daadwerkelijk bent en hoe je er mee moet gaan. Neem het er harder zou ik maar zeggen. Er komt een demonstratiemission aan. Sterker nog, die is al vertrokken. Maar heeft een hele rare baan. Is vorige maand vertrokken. En moet, als het goed is... Ik heb hier dus verschillende dingen over gelezen. Maar dan... De ene site zegt januari en de andere zegt april. Dus ik ga even uit van april. Die leek mij het meest betrouwbare. Dan komt hij daar aan in de Atlas Krater. En laat daar een rovertje los van de Verenigde Arabische Emiraten. Dus die doen daarmee. En een klein robotje van Yaksa. En die is er ook. En die is er ook. En een klein robotje van Yaksa. De Japanse ruimtefijtorganisatie. En er komen nog een paar andere peloten mee. Dat is alleen maar hun demonstratiemissie. En dan willen ze daarmee laten zien. Kijk ons ontwerp werkt als lander. En als deployer. Er zijn in elk geval al auto's op de maan. Ja precies, de auto's komen er aan. En dan in de komende jaren komen er meer. Dus eigenlijk wel tof. Dus in april hou even in de gaten. Is het toch een missie op het oppervlakte van de maan. In plaats van alleen maar eromheen. Maar het is wel tijd voor wat regelgeving. Precies, verkeersregels. Het wordt wel langzaam ja. Strafgeleide snelheid. Ja. Parkeer verboden. Nou ja. No parking. Ze werken samen met NASA om bijvoorbeeld samples beschikbaar te maken. Dat is wel geestig. Er ontstaat daar langzaam een soort logistiek. Maar wie de voorgang heeft, geen idee. Nee, dat is geen idee. Maar om in de meter voor te blijven, het stoplicht staat op groen voor maanmissies. Mooi, zijn we er doorheen? Ja, nou ik wil dan even genoemd hebben dat er ook nog een Xuntian dit jaar omhoog schijnt te gaan. Dat is een Hubble-achtige telescoop van de Chinezen. Maar omdat die van China is, horen we er niks over, weten we er niks van. Chrism. Gaat X-ray spectroscopie. In Nederland kan je dat ook wel. Maar dat is een hele andere optie. Dat is een hele andere optie. Maar dat is een hele andere optie. Dat is een hele andere optie. Dat is een hele andere optie. Dat is een hele andere optie. Danny Pellails. Er gaat eenolveelitanje op de份 en doctrine ondertussen,방at Rouvan dan dropschip van de Rondoldus. Whammamhu. En wat willen ze gaan doen op Venus? Ze willen de atmosfeer daar checken, dus om Venus heen. Vanaf een baan. En dan heb ik alles voor 2023 gehad. En dan heb ik nog een prachtige voor 2028. Voor een volgende Space Cowboys. Oké, Marieke had nog wat. Ik heb een heel opbeurrend bericht. Even een aanleiding van vorige keer. Toen ging het over die hele donkere dagen voor kerst. En hoe dat nou zit met die tijdsverenigingen en de stand van de aardas. In de show notes linkjes naar Wikipedia, waar dat prima wordt uitgelegd. Maar ik wil alleen maar even zeggen dat het goede nieuws is. Dat er altijd licht is aan het eind van het tunnel. En dat we vandaag, na vandaag. Vandaag is 4 januari. Ga verder. Het wordt in de middag al een aantal weken later donker. Vanaf morgen wordt het ook ochtends eerder licht. Zo, awesome. Dat is heel fijn. Er is inderdaad licht aan het eind van het tunnel. Er is licht aan het eind van deze donkere dagen. Heel mooi. Ik dank jullie allebei hartelijk. Marieke Baan en Thijs Roes. En Herbert Wankerstein. En de luisteraar die ons ook kan volgen op Space Cowboys pod op Twitter. En er is tegenwoordig ook een Amsterdam. Er is ook een Amsterdam. Ook gewoon Space Cowboys pod. En als het goed is, verschijnt er allebei ongeveer hetzelfde. Dus wie weg wil bij Twitter, die kan terecht op Amsterdam. En wie niet weg wil op Twitter, kan daar ook gewoon blijven. Allemaal bedankt. En tot de volgende Space Cowboys. Tot de volgende keer. Over twee weken. Dag allemaal.