Ook raketten moeten worden getest alvorens te vliegen

Een historisch dag is het. Nou dag, week. Ja, SLS heeft het gedaan. Ik was echt... Er zijn zoveel historische dingen aan het gebeuren. Ik was even benieuwd. SLS heeft een soort test gedaan. Ik heb motoren aanzien staan. En à la Elon Musk zeggen ze, het ging wel eens wat mis, maar het ging heel erg goed. Dat wel. Dat giet alleen wel een beetje door hier en daar vind ik. Als Bridenstijner dat dan toch weer over heeft. Ja, geweldig en goed. En daarnaast dan zelfs nog de commentatoren die de PR verzorgen zeggen van nou in de volgende stap is dat SLS will be shipped to the Kennedy Space Center. Naar de maan. Pardon, hier worden een paar stappen gemist. Vandaag hebben we het uitgebreid over in de aflevering. Welke aflevering zitten wij? 61 volgens de meester van Centertelling. Dankjewel Herbert. Ik vraag een hertelling. Oh nee, dat hebben we achter de rug gemaakt. Dit is Space Cowboys. Dit is Space Cowboys, ja precies. En ook Biden wordt elk moment geïnaugreerd. We hebben niet echt ergens op een televisie staan of zo. Wel 8-4, maar er staan alleen maar plaatjes op. Van een andere podcast. Goed, die andere meneer is Thijs Roes. Herbert Blankesteijn. Die jullie net eerst hoorden praten. En dan hebben we nog Luc van den Abeelen. Yes, ook er weer bij gelukkig. Vandaag. Dat is de line-up deze keer. Ja, en we gaan het vandaag hebben over heel veel testen. Testen die zijn geweest van zowel Virgin Orbit als SpaceX ook. SpaceX en SLS. Ik heb een aardigheidje over ijs als bouwmateriaal voor ruimterobots. Ijs als bouwmateriaal voor ruimterobots. En jij Luc? Ik ga het ook over raketten hebben. En daarnaast ook nog, laten we even wat dieper ingaan over wat voor mij toch wel een hoogtepunt van dit jaar gaat worden. Het Chinese Ruimtsation. Dat moet opgebouwd gaan worden. Nou, daar is het een en ander over te vertellen. Ik vind het een heel mooi onderwerp. Die Chinese ruimtevaart met al zijn geheimzinnigheid blijft toch nog meer fascineren dan die ruimtevaart wel wel alles van weten. Bovendien het Amerikaanse tijdperk is voorbij. Dus we moeten vanaf nu naar China kijken. Kijken wat daar gebeurt. Zullen we eerst even al die testen wegwerken? SLS en SpaceX en Richard Branson met zijn ding. SLS is wel de belangrijkste. Waarom? Wat was er zo belangrijk? Ja, dit wordt volgens NASA de raket die de mensheid terug gaat brengen naar de maan. Nou, is veel aan gelegen. Lange gewerkt. Daarover straks nog even wat meer. Even terug naar de historie. Waar komt die raket eigenlijk vandaan? Het heeft lang geduurd. Het heeft erg lang geduurd. Nu waren we eindelijk zover dat er inderdaad een full duration test zou worden gedaan. De motoren zouden worden ontstoken. En eigenlijk zou die eerste trap zich helemaal gedragen zoals dat gaat gebeuren tijdens de eerste lansering. Motoren zouden wat zwaaien. Koerscorrecties daarmee simulerend. En het belangrijkste, ze zouden acht minuten vuren. Voor de eerste keer, en eigenlijk het programma loopt al sinds 2007, 2009 zoiets. Al die tijd vertraagd. Maar niks, niks, niks. En nu eindelijk dan vier motoren. Ja, precies. Vier motoren die in principe van de space shuttle kwamen. Dat zacht er ook heel erg hetzelfde uit. Nou ja, niet hetzelfde. Het zijn die exemplaren. Er was een lijstje van op welke vluchten elke motor heeft gevlogen. Die hebben allemaal al een keer gelogen zelf. Precies. En er zit eentje tussen die ik tijdens zijn laatste lansering heb gezien in 2011 toen de laatste Atlantis missie werd gelanceerd. En wat ik ervan begrepen heb is wat nou zo lastig bleek was dat je denkt je zet er maar één motor bij in het ontwerp. Want de space shuttle had er drie. De raket van de space shuttle. En nu naar vier. En dat was dan toch uiteindelijk extreem moeilijk om dat voor elkaar te krijgen. Boeing heeft zich daar nog heel erg lang in verbeten en vertraging na vertraging heeft opgelopen. En nu, ik zat het live te kijken echt. En het was heel spectaculair. Echt een waanzinnige wolk van water. Want waterstofzuurstof? Ja. En ik dacht van oh het is gewoon een test. En toen pas merkte ik aan het commentaar dat het dus niet succesvol was. Want hij had dus, hoe lang moeten? 8 minuten. En het was na 67 seconden gebeurd. Is die 8 minuten ook de realistische tijd die nodig is om in orbit te komen? Ja. Die hele raket zou net doen alsof ze hier gelanceerd werd. Weer alleen door grote klampen aan de grond gehouden. Je microfoon Herbert. Wat is er mee? Even meer inpraten. O, op die manier. Ja, dankjewel. Ja, sorry. Dus ja, de ultieme test. En eigenlijk was iedereen er wel een beetje van uitgegaan. Dat gaat lukken. Er was zelfs een tijd dat gepland werd om deze test helemaal over te slaan. Gewoon direct de raket op de baan op het Space Center. Dat wilde Trump heel graag. We hebben het er toch nog over. Hij heeft nog een portiertje president volgens mij. Ja inderdaad. Maar dat wilde hij heel graag. Ze hadden eigenlijk gezegd, laat die test, skip hem. We gaan gewoon in één keer dat ding daar neerzetten in Florida. Daar testen we wel. En daar gaan we wel. We gaan gewoon meteen naar de maan. Meteen naar de maan. En toen hebben ze het toch gedaan. Nou gelukkig maar. Ja, precies. Ja, nou ja goed. Want ik herinner me van de berichtgeving dat het nog wel een tijdje onduidelijk was. Wat er precies aan de hand was. Waarom het maar 67 seconden duurde. Ja precies. Nou ja, wat er vandaag, 20 januari volgens mij bekend werd, was dat er heel conservatief is omgegaan met alle toleranties. Van nou er hoeft maar iets, een heel klein beetje af te wijken en we stoppen de test. Nou dat is kennelijk gebeurd. En het heeft te maken gehad met de gambling. Het laten zwaaien van de straalpijp om daarmee de raket te besturen. Zat dat gambling altijd bij de space shuttle? Jazeker. Dat valt helemaal nooit door. Ja, wat je altijd vlak voor de lancering zag was dat dat getest werd voor dat motor. Ja, dat is toch een buitenwere. Dus dat is een hele weer zwaaien. Ja, om hem dus een beetje te sturen. Precies, inderdaad. Nou in dat systeem is kennelijk een fout opgetreden door die hele nauwe marges liep dat er gelijk uit en werd de bol gestopt. Voor deze test heeft NASA gezegd van we hebben minstens twee minuten vuurtijd nodig om de data te verzamelen die we willen hebben. En wat mij dan zo verbaasde is dat in de persconferentie na de test, Bridenstine heeft gezegd van nou misschien is dit toch wel goed genoeg. En oké, Bridenstine is denk ik ook morgen niet meer NASA directeur. Nee, wie het wel wordt is nog steeds niet bekend. Nee precies, er zal wel even een interimfiguur verschijnen. Maar ik vind het nog een onverantwoordelijke uitspraak als je eerst aangeeft van we hebben twee minuten nodig. Je zit op amper meer dan een minuut en dan te doen alsof het toch wel voldoende is. En dat vind ik wel jammer. Die tendens is er een beetje. Van hem bedoel je? Ja, dat werd ook gezegd toen er die ontsnappingstest was met de Starliner. Die ging in principe goed, maar er gingen maar twee van de drie parachutes open. Het ding is veilig, het land gaf verder geen problemen. En Bridenstine benadrukte daar ook vooral wat er allemaal goed is gegaan vandaag. De cultuur waar die in zit nu. Ik vind het een verkeerde houding. Je moet dat soort risico's niet lopen met dit soort belangrijke dingen. Dus ja, nou ja. Dit is hem trouwens, sorry. Hij komt een beetje hard binnen. Nou, dat mag hoor. Hier is die wolk. Ja, laat het maar lekker bulden. Nu is even de vraag dus nog van gaan ze dus deze test even opnieuw proberen? Of gaan ze toch proberen te vliegen? En dat zou dan over een paar maanden ervan wel... Inmiddels gaan er verhalen dat er voldoende reketmotoren op het testcentrum zelf aanwezig zijn. Dat het uitruilen niet ontzettend veel tijd hoeft te kosten. En volgens mij hadden ze het over drie, vier weken dan zou de test opnieuw gedaan kunnen worden. En ik heb wel de indruk dat dat inmiddels het besluit is geworden. Gelukkig. Hier gaat de reket uit. Ja. Jammer. Dat zou mooi kunnen zijn. Dat is een mooi brug als je naar wat wel goed ging misschien. Nou ja, laten we nog heel even bij de SLS blijven. Je zei er net al van, lang aangewerkt. Deze raket heeft een historie die echt een hele tijd terug gaat. In principe is die terug te leiden tot 2003. In dat jaar verongelukte de Space Shuttle Columbia door een beschadiging aan het hitteschil. Ik zie het niet vallen. Ja, het kwam daarbij om. Terug bij de atmosferen. Ja, precies. Die groep... Vuurballen die je dan over ziet. Ja, die werden in beeld gebracht door een Hollandse helikoptercrew. Heel veel mensen zijn er wel geschoten. Ik werkte in een computervinkel en we hadden het op ongeveer 40 schermen aanstaan. Heel aparte gewaarwording. Ja, dat was heel heftig. Nou, zo heftig dat het jaar daarop, 2004, George W. Bush, president destijds, NASA een nieuwe missie gaf. Shuttle moest met pensioen en er zou worden gewerkt aan een terugkeer naar de Maan. Dat pakte hij dan wel een beetje slim aan door de nieuwe architectuur van nieuwe raketten te baseren op de technologie die in de Space Shuttle was gebruikt. Dus de external tank van de Shuttle werd op papier omgebouwd tot de centrale trap van de raket. De boosters werden met één element verlengd. Motoren waren die van de Space Shuttle en dat zou een gigantische vrachtraket gaan opleveren die de Ares V werd genoemd. Die zou 188 ton naar een baan onder aarde kunnen gaan brengen. Zo, 188 ton? Ja, of 95 ton naar de Maan. Puur vrachtraket zou niet bedoeld zijn voor bemannde vluchten. Daaraan werd een toegevoegde lander, de Altair, en de Orion, een ruimteschip. Die kennen we nog. De Ares V is eigenlijk nog steeds in ontwikkeling en wordt nog steeds het ruimteschip dat astronauten terug naar de Maan moet gaan brengen. Als ze de capsule voor bovenop die SLS. Precies, inderdaad. Maar het werd allemaal ingewikkeld. Het ging langer duurder en vooral werd het duur. Rond 2009 werd duidelijk dat de ontwikkeling van het hele programma, wat Constellation was genoemd, werd zo duur dat het niet meer binnen het NASA-budget paste. En in 2010 werd er heel veel geschrapt. Onder Obama gebeurde dat. Het jaar daarop werd de opvolger aangekondigd, de Space Launch System. En het vreemde is dat eigenlijk de Amerikaanse Senaat, NASA, heeft verteld, deze raket moet je bouwen. Ja, dat is waar. En hij had eigenlijk wederom gebaseerd op diezelfde elementen, alleen wat minder ambitieus. En dat kwam erbij, hij moest ook geschikt zijn om mensen te lanceren. Dat hebben ze er toen nog aan toegevoegd? Ja, precies. Ah ja, oké. Want Obama wilde eigenlijk de industrie een kans geven om eigen raketten te ontwikkelen. En had daarom eigenlijk al gezegd, oké, we schakelen eenmaal om naar een privaat ruimtevaartstelsel, om het zo maar te zeggen. Maar de senatoren, ik wist niet precies welke congresleden het waren, die hebben uiteindelijk gezegd van nee, want in ons, in Texas zal het zijn en in Florida en waar alle bedrijven zitten die dit allemaal aan het ontwikkelen waren, daar moesten zij voor geld naar huis brengen. En die overheidsprogramma's konden niet zomaar omgeschrapt worden. Nee, werkgelegenheid is altijd een enorme driver geweest in de Amerikaanse bemannenruimtevaart. Dus, nou ja, goed, zoals gezegd, in 2011 werd SLS opgezet. SLS wordt ook weleens gezegd, dat staat voor Senate Launch System, omdat NASA eigenlijk daar helemaal niks met te maken heeft gehad. Hij heeft wel altijd mee in zijn maan gezeten, want hij past niet goed. Hij kan veel minder gaan lanceren, waardoor het, als je één bemannenruimtevaart wil uitvoeren, heb je minstens twee SLS's nodig. En toch ook dat station rondom de maan? Ja, precies. Nou ja. We hebben toch ook doornodig gemaakt? Nee, in principe niet. In principe is de hele Gateway niet nodig. Nou, oké. Als we nog weer over banenprogramma's hebben, misschien is dat er ook... Is Gateway dan dus iets dat ze eigenlijk gewoon geprobeerd hebben om een stip op de horizon te zetten om al die projecten een soort doel te geven? Ik heb een vermoeden dat SLS, of dat Gateway op de agenda is gezet om ervoor te kunnen zorgen dat we altijd astronauten in de ruimte hebben. Kijk, International Space Station gaat natuurlijk ophouden over vier, zes, acht jaar. Was het niet ook om de maan- en marsprogramma's met elkaar te verenigen? Op papier wel, ja. Maar de architectuur slaat gewoon helemaal nergens op. In principe, je hebt het niet nodig. Je kan alles of in een baan om de aarde samenstellen en naar de maan vliegen, of je stuurt het naar de maan en koppelt het daar aan elkaar. In principe heb je geen station daar nodig. Apollo heeft het ook zonder gedaan. Dus dat lukt gewoon. Maar om het even bij SLS te houden, is SLS nodig? Daar kan je dus ook grote vraagtekens bij stellen. Je zegt, het is moeilijk in te passen. Maar het is nog steeds wel de grootste raket die er is die de zwaarste payload kan tillen. Dat wel, maar als je nu naar diverse architecturen kijkt om je spulletjes aan elkaar te plakken voordat je naar de maan of naar mars gaat vliegen, dat is al in zulke kleine stukjes gehakt dat dat makkelijk op een Falcon Heavy of een new Glenn, die hopelijk volgend jaar gaat vliegen, past. Dus die SLS is eigenlijk helemaal niet meer nodig. Er zijn intussen werkende alternatieven en SLS gaat niet goedkoper worden. Wat zou je voor selling point kunnen hebben? Geen enkel. Het is dus een ouderwetse wegwerpraket. A raison van 2 miljard dollar per lancering. Hij wordt duurder dan de Space Shuttle was. Er zit niks innovatiefs in, er zit niks speciaals in. Hij is niet handig wat laadvermogen betreft. En hij vliegt nog steeds niet. En dat is misschien wel het grootste schandaalpunt in dit verhaal. Boeing, hoofdaannemer van SLS, zei aan het begin van het project in 2011 dat ze hem in 2016 eerst konden lanceren. Dat gaat dus 5 jaar later worden. Om even de gedachte te tepalen. De Saturnus V in Amerika, die de Apollo Missies naar de maan bracht, is in 5 jaar ontwikkeld. Dat is nooit iets foutes. Dat betekent dat als ze hem eenmaal aan de praat krijgen, dan gaan ze zich ook nog in allerlei bochten moeten wringen om hem iets te doen te geven. Daar gaat het eigenlijk wel op neerkomen. Maar dat hadden we kunnen voorzien op het moment dat de politiek bepaalt... ... dat dit raket zo groot is, dat hij dit kan niet dragen. Dan benader je de opdracht vanaf de verkeerd kant. Dit is een project dat niet meer gestopt kan worden, dat begrijp ik ook wel. Maar dat zal dan ook wel het laatste project zijn geweest van dit soort. Dat denk ik wel. Nasa is natuurlijk sowieso aan het verschuiven. Dat zie je met SpaceX en Boeing om gewoon de diensten in te komen van bedrijven die capsules met mensen kunnen lanceren. Zo gaan ze het straks ook uitbesteden. We kijken wat er op de markt is. En we zijn er ook zat van straks. Precies, inderdaad. Ja, inderdaad. Dus Blue Origin gaat vliegen met die raket die we nog steeds niet gezien hebben. Ook niet, ja. Voor de luisteraars die hier misschien al de volgende test van SpaceX horen, die heb ik even eronder gezet als een klein leuk dreuntje. Die heeft drie keer de motoren opgestart. Maar ik hoorde jullie over Blue Origin. Die is best wel ondergesneeuwd. Maar er is dus ook een succesvolle test van geweest. Ja, zeker de New Shepard. Die New Shepard heeft een hopper gemaakt. Voor mij trouwens wel even helder om nu te hebben dat die New Shepard is alleen maar het test-vehicle. Ik dacht dat dat ook echt de naam was van een bijzondere nieuwe raket die ze aan het bouwen waren. Maar New Shepard is het testdingetje? Ja, eigenlijk is dat... Het is mogelijk bekijkt. Dat ding gaat straks wel operationeel worden. Ja, maar dan gaat hij een andere naam krijgen? Nee, New Shepard blijft New Shepard. Maar die gaat gewoon astronauten, commerciële astronauten, naar 100 kilometer hoogte brengen. Gewoon toeristen. Die willen zien hoe de aarde eruit ziet vanuit de ruimte. Ah, op die manier. Dat is echt recht naar beneden. Oh, grappig. Dus op die manier blijft hij. Precies, inderdaad. Het is dus nog niet... Het is Blue Origin nog niet gelukt om in een baan om de aarde te komen. Er is nog steeds geen Orbital Launch geweest. Maar dat is dus nu Virgin Orbit wel gelukt. Precies. Dat is dus wel gelukt. Vanaf een vliegtuig. Heb je het gezien nog? Ja, ja. Het werd niet live uitgezonden. Nee, het was echt voorzichtig. Jullie hebben ook een lesje wel geleerd. Ja, dat is natuurlijk waar. Ook daar natuurlijk eindeloos vervraagd. Het plan om naar de ruimte te gaan was van hun al vrij oud van Virgin. Maar om ook in een baan om de aarde te gaan dat is relatief nieuw. Een paar jaar geleden pas bedacht. En het is er dus gelukt om een raketje onder een Boeing 747 te plakken. Onder de linker oksel. Ja. En die is dus afgeschoten. Ging vervolgens omhoog. Surfte eigenlijk op de atmosfeer. Surfte die eigenlijk omhoog. En is het dus gelukt om in een baan om de aarde te komen. Ik vond het bizar om te zien. Bleek niet de eerste keer te zijn. Bleek eigenlijk een beproefd concept te zijn. Precies. De Pegasus van Orbital Science. Die heeft gevlogen van 1990 tot 2019. Op dit ogenblik zijn er geen nieuwe orders. Dus we weten niet of dat project nou is afgesloten of niet. Dus vroeg ik me af. Als er dus een Pegasus is waar geen orders van zijn, niemand wil dat ding hebben. Waarom komt Virgin daar nu opeens op mee? Het enige wat ik kan bedenken is dat er verschil zit in de aandrijving. Die Pegasus gebruikt drie trappen op vaste brandstof. En de Launcher One gebruikt twee trappen op vloeibere brandstof. Dat is toch net wat meer beheersbaarder. Hij krijgt nog een derde. Ja precies. Er wordt ook nog een drie trappen versie voor ontwikkeld. Als je in een baan om de aarde is, schijnt het nog verder richting de maand gestuurd te kunnen worden als het een kleine lood is. Ja precies. Ja wel echt te gek is. Ik las dat uiteindelijk de major selling point van dit systeem is. De afstand tussen de ontwikkelaar van een satelliet en de Launch is een stuk kleiner daarmee. Want je kan deze 747 ergens in Engeland, maakt niet uit, waarde en wereld neerzetten. En je hebt dus eigenlijk naast je lab een lanceervacility. Je kunt overal lanceren waar je een Boeing 747 kunt vertrekken. Het is nu vanuit California gestart, maar er zijn plannen om dat inderdaad ook vanuit Engeland en Japan te kunnen gaan doen. Andere voordelen zijn natuurlijk dat je de inclinatie, de hoek met de evenaar waarop je je satelliet wilt lanceren, kun je heel eenvoudig direct aanbrengen in het vliegtuig. Die Boeing 747 heet trouwens Cosmic Girl, met een poëtische naam voor zijn ding. Dus je kan hem gelijk in de goede hoek lanceren. En ander groot voordeel, je zit boven het weer. Je hebt geen last van, oh het stormt, oh er komen wolken, oh er is onweer. Precies, inderdaad. Je kan wat dat betreft veel flexibeler en ook veel sneller werken. Hoe ver is Virgin dan nu? Want ze hebben deze test gedaan, maar hoe ver zijn ze dan van de commerciële exploitatie van het hele ding? Ik denk eigenlijk dat de volgende lansering gewoon met een betalende klant... Ja, hij werkt. Er zaten op deze vlucht al tien satellieten, kleintjes, waarvan een handvol van NASA. Dus ja, ik denk dat... Dat kan gewoon gaan beginnen. Ja, precies. En het fijne voor Virgin is ook wel dat zij gedeeltelijk verticaal geïntegreerd zijn, omdat Virgin al een luchtvaartmaatschappij heeft. Dus ze hebben gewoon gekeken. En bovendien, een 747, die heeft dus een plek onder zijn linkeroksel, zitten om een motor mee te kunnen slepen. Dus er kan een motor meegesleept worden door een 747 als een soort onderhoudsding, is dat van een 747. En op basis daarvan hebben ze dus een ophangsysteem voor die raket gemaakt. Dat is handig voor Virgin, want die hebben al heel veel vliegtuigen. En die hoeven alleen maar wat vliegtuigen door te zetten en even te werken. Dit was gewoon een oude 747 van Virgin Atlantic. Ja, en er kan dus opeens best wel een businessmodel zitten in het brengen van allemaal hele kleine lanceervacilities over de hele wereld. Waar een 747 kan zijn. Dus, grappig. Ik bedoel, het is eigenlijk wel een niche binnen een niche voelt het. Maar het is in ieder geval gelukt. En ik zag dat het lijstje van raketbedrijven die op basis van privégeld in orbit zijn gekomen, dus heel klein is. Extrem kort. Dat is dus nu Virgin Orbit, SpaceX natuurlijk, Rocket Lab, vorig jaar denk ik. En Orbital ATK, en dat is tegenwoordig onderdeel van Northrop Grumman. Dat was die Pegasus inderdaad. Dat was die Pegasus inderdaad. Dat is dus de enige bedrijf die op basis van privégeld is gelukt om in een baan om de aarde te komen. Oké, maar dat lijstje gaat nog wel langer worden. Ja, maar Blue Origin, dus Northrop Grumman. Precies, inderdaad. Moet er nog bij, maar was er nog niet die Nederlandse... Hebben we nog ooit een bezoek gehad? De Nederlandse raketontwerper. Ja, hoe heet die ook alweer? Die Nidl. Hoe heet hij die ook alweer? Ik ga googelen, joh. Komt in de show en out. Ja, nee, heel goed. En hebben ze dan allemaal gehad? Nee, dan hebben we er dus nog eentje gemist. Dat was dus de Static Fire van SpaceX. Dat is de laatste test waar we nog even kort over hebben. Want eigenlijk zit iedereen te wachten op het vliegen van SN9. De volgende testvariant van Starship. Ze hebben drie keer de motoren opgestart. Binnen vier uur. Binnen vier uur. Het was eigenlijk een soort van, oké, de launch sequence gingen ze oefenen. Dat was het. Want blijkbaar, ook de vorige keren zag je natuurlijk dat het een hele lange aanloop elke keer had. Elon Musk tweette snel iets over van ja, vandaag zijn we voornamelijk aan het testen hoe die launch in zijn werk gaat. Maar dat heeft, waarschijnlijk, drie keer opstarten van die raket, een paar dingen vernieuwd waarschijnlijk. Ja, volgens mij kwamen ze daar gaande weg al achter. Want in ieder geval twee van die tests ontbranden maar twee motoren. Niet alle drie. Dus, nou ja, goed. Ja, precies. Maar ook hier, alles gaat steeds sneller. Zelfs het vervangen van de motoren. Aanvankelijk was inderdaad een nieuwe motortest voor de 19e januari gepland. Als het goed is gaat dat nu dan morgen de 21e worden. En ja, als dat goed gaat zou je kunnen verwachten dat binnen een week de vlucht naar 12,5 kilometer hoger gaat plaatsvinden. Precies. En dan eigenlijk, waar iedereen aan om zit te wachten, is een succesvolle landing. Inderdaad. Want dat ging de vorige keer mis vanwege dus een, ja, wat was dat, een waterstoftank ergens in de top? Ja, maar te weinig druk. Zodat kon geen niet voldoende brandstof in de, even kijken, was het landing nou op één motor nog? Nee, op twee motoren. Ja, de hele motor was aan het verbranden en daarom was het groen aan het worden. Ja, inderdaad. Het is het koper in de darmen van de raket die dan gewoon verbrande. Prachtig. Ja, goed. En nu lossen ze het op met helium. Even, het is een soort tijdelijke oplossing wachtend op een definitieve oplossing. Dat is volgens mij twee. Nou ja, kijk, dat is natuurlijk wat Starship, zoals ze op het ogenblik als broodjes de fabriek uitkomen, karakteriseert. Je ziet aan alle kanten dat dit niet op de manier waar het nu gebouwd is, een operationeel ruimtevaartuig kan worden. Er moet nog zoveel aan veranderen. Ja? Maar, ja. Hoe zou je dat zeggen? Nou, een van de dingen is dus dat het ding goed in eerste instantie is ontwikkeld om mensen naar de Maan en vooral naar Mars te brengen. Maar ook gewoon de Falcon 9 gaat vervangen. Dus hij gaat ook satellieten lanceren. Nou, dat gaat dan gebeuren door een hele grote deur aan te brengen in die afgeronde neuskegel. Nou, als je ziet hoe het ding nu gebouwd is, daar ga je nooit een deur mee redden die open gaat. En dan ook nog weer dicht kan en sluit. Daar moet een totaal andere techniek aan worden toegekend. Is het überhaupt een goed idee om een raket zoveel verschillende taken te geven? Dan krijg je dan niet iets... Ik moet eraf denken aan de vliegende auto. De vliegende auto is een slecht vliegtuig en een slechte auto. Dus als je een raket zoveel verschillende dingen laat doen, wordt die dan niet slecht voor elk doel dat je er eigenlijk mee wil bereiken? Ik weet het niet. Ik begin in de ruimtevaart het gevoel te krijgen dat er een soort concentratie is naar optimale ontwerpen. Als je nu naar commerciële draagaketten kijkt, gaan die bijna allemaal uit van het principe van we hebben een centrale trap en daar plakken we boosters tegenaan. Vroeger werd alles op elkaar gestapeld. Nu is dit kennelijk het model dat het beste werkt. Als je naar ruimtepakken kijkt... De Russen werken met hun Sokol-ruimtepak al meer dan 30 jaar. De Chinezen hebben dat gewoon gecopieerd. De Indiërs zijn dat aan het copiëren. De nieuwe ontwerpen uit Amerika zijn daar ook op terecht gekomen. Uiteindelijk ontdek je wat optimaal is om te gebruiken. Het zou best kunnen dat Starship heel overdesigned zal zijn. Maar zoveel kan dat het slim is van die gaan we massaal produceren. Waardoor het goedkoop wordt. Een commentaar op wat jij zegt over die ruimtepakken. Een ruimtepak is een ruimtepak. Dus dat je dan convergeert naar een bepaald ontwerp dat goed blijkt te werken. Als je zegt dat er nu een bedrijf bezig is om een ruimtepak te ontwikkelen... Dat ook gebruikt kan worden als trainingspak. Dan ga ik toch vreemd kijken. Het is anders. Ik heb toch het idee dat je een sportbroek kan gebruiken... Om in te sporten of om thuis op de bank Netflix te kijken. Maar dat is niet allemaal heel erg kipend. Ik zie het ook op. Ik denk dat het een modulair systeem is. Het is een lanceersysteem dat ze aan het ontwikkelen zijn. Met verschillende soorten starships die daarbovenop komen. Het heavy launch system wordt ontwikkeld. Het staat er al klaar. Er zijn schetsen van. Er staan al een paar onderdelen van. Waarschijnlijk in het voorjaar, later voorjaar gaat die eens getest worden. Die gaat elke keer een starship ergens heen brengen. Maar dan komt er een cargoversie. Er komt waarschijnlijk een orbitversie. Er komt een versie voor de Maan. Voor Mars. Een hertankversie. Er komen er uiteindelijk heel veel variaties van starship. Die erbovenop zitten. Dat onderste gedeelte is dan een werkende eerste trap. Dat klopt niet heel logisch. Het wordt modulair ingestoken. Maar voorlopig is het wel grappig. Als je er naar kijkt, omdat het allemaal vanuit first principles ontworpen is. Moet alles weer opnieuw bedacht worden. Wat is inderdaad de meest optimale vorm? Dat is het hele proces weer opnieuw doen. Op basis van wat zegt de natuurkunde dat het de beste oplossing is? Het is een totaal andere benadering dan traditioneel werd gedaan. Het grootste voorbeeld daarvan inderdaad. SLS. Op papier ontwerpen, ontwerpen, ontwerpen en ontwikkelen. Elf jaar later heb je nog niks. Starship is vier, vijf jaar in ontwikkeling. Inmiddels wordt nummer 15 gebouwd. We proberen wat en wat niet werkt, dat veranderen. En we doen het de volgende keer beter. We kijken wel wie er het beste uitkomt aan het eind van de rit. Dan hebben we alle tests gehad. Ik vind het leuk, want er was een hoop tegelijkertijd in één maand. Meestal is het wat meer versnipperd. Het lijkt erop alsof die race volop onderweg is. Genoeg om over te kletsen dit jaar. Voor we naar China gaan, wat was het nou met het bouwen van ijs? Er is een leuke publicatie verschenen. Ik weet niet hoe je dat zegt. IEE spectrum. Volgens mij wordt het IEE. Over ijs als bouwmateriaal voor robots in de ruimte. Dat komt van een Amerikaanse lead researcher, Devin Carroll. Het verhaal is dat hij op zoek was naar manieren... in koude omgevingen zoals dat in de ruimte nu eenmaal overvloedig geweest is. Dat hij robots wilde ontwerpen die in staat waren tot... self-reconfiguration. Transformers. Self-replication zelfs. Ik heb het verhaal ook een beetje aan de vroege 3D-printers. Dit is ook een beetje voor gold. Daar is hij over gaan nadenken. Ik dacht wat voor materiaal moet ik nu gebruiken? Het kwam uiteindelijk uit op ijs. Je kunt het bijna kneden. Het is een heel flexibel materiaal. Ik heb er wel twijfels over. Het is niet alsof je met ijs in de ruimte om de oren wordt geslagen. Nee, dat is wat we nu echt overal hebben. Overal is het iets waar je heel erg naar moet zoeken. Als je het vindt is het meer in de vorm van sporen... dan in de vorm van uitbundige voorraden. Waar je maar in hoeft te hakken of je hebt grote klonten... om van te beeld houden. Het is meer een soort principequestief dat het kan? Ik vind het vooral een leuk technisch verhaal. Laat die jongen dat nou maar uitzoeken. En wie weet komt er nog eens iets uit te voorschijn. Hij gaat nu aan het werk op het gebied van het ontwerpen van een modular joint. Een gewricht dat uit duidelijke onderdelen is opgebouwd. Maar kan je ook verschillende stoffen... heeft het waarschijnlijk over water ijs? Ik weet niet of dat zo'n stof zou kunnen. Maar ik heb geen idee over de mechanische eigenschappen daarvan. Terwijl van water ijs bekend is dat als het koud genoeg is... dan is het ook ontzettend hard en stevig. Als het een gewricht is, gaat het daar niet lopen? Sleitage eigenschappen? Ik zou het niet weten. Ik heb nog nooit eerder nagedacht over de sleitage van... een gewricht van ijs in de ruimte. Je moet schaatsen dat ijs in hoog mate zelfsmerend is. Dat bedoelt niet de plekken. Dat staat niet in het verhaal. Dat kan je je voorstellen. Als je er druk op uitdoeft, krijg je een vloeistoffilm. Daarom kun je schaatsen. Dat heeft te maken met het feit dat ijs... als het van vloeistof naar ijs overgaat, dan zet het iets uit. Met voldoende druk kun je het tot ondooien brengen. Dan krijg je dat waterfilmpje. Een heel exotisch idee. Het is technisch heel interessant en origineel. Maar vanwege het zwakke punt dat ijs niet overvloedig in voorraad is... overal in de ruimte waar je komt, heb ik er ook met twijfels over. Hoe warm of koud is het op Mars? Op Mars is het hetzelfde klimaat als Antarctica. Structureel onder nul. Kan het ook boven nul zijn? Ja, incidenteel. Op een warme dag op de evenaar heb je het boven nul. Er wordt bij Mars nagedacht over waar we moeten landen. Je wil die resources in de buurt hebben. Waar start je die basis nou? Dan wordt er over de Polen nagedacht, want daar is water. Dat is problematisch, want dan is het weer zo onzandkoud. Het leven is niet zo leuk. Als je naar de evenaar gaat, zou je in Iglos kunnen wonen. Dat is altijd nog een goed idee. Als je op grote voorraad stuit, dan is het nog te vragen. Je moet gewoon nog doorblijven zoeken naar waar dat water is. Een klein beetje naar de show notes. Dan naar China. Chinese ruimtestationen. Ik heb geen flauw idee waar dit over gaat. China is al best lang bezig met bebande ruimtevaart. Dat is slechts de derde natie die dat is gelukt. In 1999 was dat de eerste Shenzhou die de ruimte ingang ging met 1 Taikonaut. Is dat dan de lange Mars? Ja, die is met een lange Mars 2F gelanceerd. Shenzhou betekent dat? Dat betekent hemelschip. Eigenlijk spreek je het uit als Shenzhou. Dat heb ik een keer in Amsterdam aan een Chinese winkelier gevraagd. Dat herkent niemand. In 1999 was die eerste vlucht van 1 enkele Taikonaut. Een dagje in de ruimte geweest. De tweede vlucht was met 2 Taikonauten. De derde vlucht was een ruimtewandeling. De Tjangong begon met een ruimte station. Bestaat dat nu? Volgens mij zijn ze alle twee teruggekrukeld. Dat is alweer een tijdje geleden. Die lege was Russisch. Er was ook nog een lege ruimte station. Ik denk dat dat deze is geweest. De eerste is te aan de rand. Die is toen ongecontroleerd teruggevallen. De tweede hebben ze afgeremd. Ze hebben een vooraf vastgesteld plekje in de oceaan laten plonzen. Er is al best wat ervaring. Aan boord van het laatste ruimte stationnetje, de Tjangong 2, hebben ze een dure record van 33 dagen gevestigd. Dat valt niet bij het latere record. Het is een vlucht die alweer een tijdje geleden in 2016 plaatsvond. Het wordt weer tijd om wat te doen. Dit is allemaal plan geweest om te komen tot het bouwen van een ruimte station. Dat gaat dit jaar en de komende twee jaar gebeuren. Maar dit jaar is het belangrijkste. Het verwarrende wordt dat ook dit ruimte station weer in de oorlog van de Tjangong 2. Ook dit ruimte station wordt weer Tjangong genoemd. Maar in veel kranten kom je tegen China Space Station. Het is niet heel erg creatief bedacht. Maar het is waar het over gaat. Het ontwerp doet enorm denken aan Mir. Het is ook weer een centraal blok waar al die modules aan vast kunnen worden. Wat wil je zeggen dat we dat gewoon stiekem hebben afgekeken? Het grappige is dat de Chinezen meester afkijkers zijn. Dat wordt vaker voor ze gezegd. Mooie manier om het te zeggen. In de jaren 70 had Mao Zedong bepaald dat China ook een bemenste ruimtevaart moest doen. De eerste ontwerpen zijn kopietjes van de Gemini-capsule. Later hebben ze de boel dus omgeschakeld. En zeiden ze met de Russen. Shenju is een Chinese Soyuz die wat groter is gemaakt. En ook het eerste stuk van het ruimte station Tjanghe wordt waarschijnlijk gelanceerd. Met een lange Mars 5 raket. Het is wel zo slim want niemand gaat je vervolgen voor het illegaal kopiëren. Ik denk niet dat de Russen copyright hebben genomen op het ontwerp van... En wie doet je wat als je het negeert? Precies. In de lente moet dat ding omhoog. Kort daarop wordt er een Tianju gelanceerd. Dat is een onbemannt vrachtvaartuig. Dat is gebaseerd op het Tjangong ruimte station. Dat ontwerp is gewoon recycelt en wordt weer toegepast. Kort daarop gaat dit jaar minstens één bemenste missie ernaartoe. Om de bedrijvigheid te beginnen. Dan moeten er volgend jaar daarop nog twee grote modules worden toegevoegd. Dat is ook zo'n 23 ton per stuk. Dat soort details zijn wel bekend. Het hele spoorboekje is openbaar. We weten precies hoe het ding er gaat uitzien. Er zijn elf missies nodig om de boel op te bouwen. Voorvolgens moet het station tien jaar lang bedrijfsmatig opereren. Voor China? Voor China, maar ze zetten wel heel erg in op internationale samenwerking. Er is een tijd geleden al een uitnodiging uitgegaan naar wetenschappelijke instituten. Om voorstellen te doen voor apparatuur die aan boord van het station gebracht zou kunnen worden. Om gezamenlijk experimenten te doen. En er is een wat mysterieuze connectie met ESA. Het Europese ruimtevaartagentschap. Er zijn een paar ESA-astronauten die Chinese hebben geleerd. Er zijn ook een paar in China geweest die mee hebben getraind met taikonauten. Het is niet helemaal duidelijk wat daar gebeurt. Europa heeft altijd een ingewikkelde relatie gehad met NASA over een mannenruimtevaart. Het is niet altijd even positief voor ze uitgepakt. Omdat de Amerikanen graag hun mensen omhoog willen sturen. Precies inderdaad. We hebben destijds Space Lab ontwikkeld. Wat na één vlucht eigendom was van NASA. We hebben ook niet zo handig gespeeld. Dus ja... Alsof China meer zou weggeven. Geen idee. Als er daar een gemeenschappelijke missie wordt gevonden op het gebied van wetenschap... Ze zullen wel status ontlenen denk ik de Chinezen aan samenwerking met de EU. Ik denk dat ze sowieso enorm veel status gaan ontlenen volgens hun eigen overtuigingen... Aan het hebben van een permanent bemannd ruimts station. Jazeker dat maar ook aan de aanwezigheid. Al is het maar nu en dan van een Europa. Ze zullen waarschijnlijk dat ook gebruiken om een lange neus te trekken naar de Amerikaan. Precies. En daar kan Europa misschien nog wel zijn voordeel mee doen. In ieder geval wat vaststaat is dat China straks een permanent bemannd ruimts station heeft. Op het moment dat Amerika dat niet meer heeft. En er zijn natuurlijk in Nederland ook wel universitaire partijen die al met de Chinezen samenwerken. Nijmegen bijvoorbeeld. Leiden er vast ook al weet ik dat niet helemaal zeker. Laten we iets breder kijken. Als je dat zegt, China heeft een eigen ruimts station terwijl Amerika het niet heeft en Europa ook niet meer. Amerika kan je nog van zeggen die hebben tal van andere zaken lopen. Waar we het aan het begin van de uitzending over hebben gehad. Er speelt genoeg om het zo maar te zeggen. Vraagwoordig misschien juist, wat gaat Europa doen als het internationale ruimts station er niet meer is? Als China het wel heeft. Deep Space alleen maar. Daar heeft ESA enorme succes gehaald de afgelopen jaren. Maar als dat het enige is dan moet het iets over geformuleerd worden. Er rommelt eens in de zoveel tijd bij ESA iets van ja, we moeten meer inzetten op bemannde ruimtevaart. We hebben natuurlijk in de jaren 90 het mislukte project Hermes gehad. Want een eigen space shuttle zou moeten worden. En dat is niet gelukt? Nee, dat knalt altijd op budget natuurlijk. Potverdikkie, dan moet je wel mijn boek een keertje lezen. Oh, dat is een hele goede. Hoe heet het boek? Dat is een heel lange titel. Je stuurt een link. Ja, doei. We hebben nog geprutteld met kleine capsules. Zelfs nog gemeenschappelijk met de Russen iets bouwen. Daar is allemaal nooit van gekomen. Nou, na Hermes was het een taboe om binnen ESA de naam Hermes te... Sorry hoor. Het is mijn nieuwe telefoon die ik blijkbaar nog niet goed heb ingesteld. Die introduceert zichzelf wel heel salant. Sorry hoor, sorry. Dat is live radio. Inderdaad, zo gaat dat. Maar goed, ESA doet iedere keer om de zoveel jaar een paar uitspraken... ...waar we willen meer bemannt. En je kan je nu gewoon een situatie voorstellen dat ESA moet gaan kiezen. Gaan we met NASA verder of kruipen we bij de Chinezen? Ja, wordt dat of? Ik denk het wel. Zeker gezien de huidige verhoudingen tussen Amerika en China... ...denk ik niet dat NASA akkoord gaat met jongens... ...komen lekker aan boord van ons ruimtesation met wat spullen... ...terwijl ze ook met de Chinezen samenwerken. Dan werken we lekker alleen maar met de Chinezen samen. Nou ja, precies. Waarom niet? Tekendoor livet. Ja, zo zou ik ook denken. Het blijft verlobben nog even. Je ziet het wel even tussendoor. Wat een voordeel, China is op dit moment gewoon een rijk land... ...maar wat een voordeel zullen we ervan hebben dat ze een rijk land zijn... ...een centraal geleid land, een groot land. Ze kunnen gewoon anders dan Europa met zijn... ...weet ik hoeveel zelfstandige staten... ...anders dan Amerika met zijn toch wat stramme democratie... ...ze kunnen gewoon hun gang gaan, een plan maken en dat uitvoeren. Ja, precies. Nou ja, dat is ook... ...misschien ga ik dan hele verkeerde uitspraken doen... ...maar dat is natuurlijk een sterke kant van de economie. Ja, precies. Je kan dingen plannen, uitvoeren. En vroeger in de Sovjet-Unie was dat natuurlijk vooral een heel hoop geschreeuw... ...dat er weer targets waren voorbijgestreefd, wat helemaal niet waar was. Maar China is wat dat betreft economisch wel zo inzichtelijk geworden... ...dat je kan zeggen, ze hebben gewoon successen met hun plannen... ...die ze kunnen uitvoeren. Vandaar dat ze ook gewoon zo ontzettend veel in die ruimtevaart kunnen stoppen. Nogmaals, een groot deel is prestige. En wat natuurlijk sommige mensen in het Westen hebben een beetje schuurd... ...is dat alles nog steeds onder auspiciën van de militaire tak van de overheid plaatsvindt. In China? Ja, bemannt is, dat zijn allemaal, Luitenland, allemaal mensen in militaire uniformen. Zoals het in Amerika ook ooit was. Precies, inderdaad. Ik ben wel benieuwd, Herbert, als Europa zich op bemannde ruimtevaart zou moeten richten. Ik vind dat ze dat niet moeten doen. Ik wou net zeggen, want dan kijk ik altijd even in jou toe. Je hebt altijd wel even een af en toe te schilderen met bemannt. Dus als we het dan heel even over de rol van Europa in dit wapengekletter... ...van de Amerikanen en China hebben, dan waar kan Europa zich van omrichten? Dat Europa dingen wil met bemannde ruimtevaart, dat snap ik wel. Want dat is natuurlijk publicitair goed. Dat maakt het makkelijker om budget binnen te halen. Dat maakt het ook makkelijker om politici ervoor te interesseren. Daar heb je de gezicht bij. Maar in feite hetzelfde geldt voor het grote publiek. Die raken makkelijk onder het indruk van... Zo even een astronautenhutje geven. Ja, precies, dan interessante wetenschappelijke data. Maar als je rondvraagt in de wetenschap bij astronomen bijvoorbeeld... ...hoe krijg je nou het meeste bang voor je bak als het gaat om wetenschappelijke kennis? Dan zal iedereen zeggen met onbeman de ruimtevaart. Met zondes, met robots die je stuurt naar Mars en naar de buitenranden van het zon. Naar Pluto, naar Cometen, naar Asteroiden. Noem al die succesnummers maar op. Dat levert wat op. Terwijl bijvoorbeeld ook een heel leuk verhaal dat we misschien nog eens hier moeten opraken. Ik doe het nou even uit mijn hoofd. En de NSL Handelsblad heeft eens een keertje gekeken van... ...wat komt er nou echt aan wetenschap uit dat ruimtestation? Wat vind je daar nou over terug in de wetenschappelijke pers? En toen zijn ze gewoon gaan turven. En wat voor tijdschriften staan wat voor publicaties? En toen bleek het gewoon weinig te zijn. En in tijdschriften van betrekkelijk laag allooi. Dus dat stelt wetenschappelijk gewoon ontzettend weinig voor wat daar gebeurt. Het interne acteale ruimtestation. Maar waar gaat het dan over? Er gaat meestal over dingen die ook weer te maken hebben met de beman de ruimtevaart zelf. Ja precies. Een self-fulfilling prophecy. Precies, astronauten die worden wat elektronen opgeplakt en dan komen we wel weer wat uit. Maar om nou te zeggen dat daar echte algemeen breed bruikbare wetenschappelijke kennissen zijn. Hebben we bijvoorbeeld de materialen waar zo lang mee geschermd is sinds de jaren 80 of weet ik veel. De kristallen die er zo mooi kon groeien bij... Met als schuim wat er gemaakt zou worden. Ja, allemaal niks. Nee, dat is haar. Dat is wetenschappen-interesse. Voor de privéindustrie is het toch... Ik heb er nergens in gedoken. Lachen wel. Als je de andere kant op kijkt, want dat is precies... Als je gewoon kijkt wat kun je op dit moment doen aan bedrijvigheid. Dan heb je dus inderdaad ook een onbebande ruimtevaart. Dan heb je gewoon over satellieten en met name over remote sensing. Gewoon in de ruimte gaan hangen en dan naar de aarde kijken. Dat is op dit moment big booming business. Niet die medicetest die we zonder heren gedaan hebben. Daar komt best wel het een en ander aan bruikbare toestanden uit de ruimte. Maar ja, daar gaat over hoe mensen op gewichtloosheid reageren. Ja, maar er zit nog een ander aspectje aan. Er zijn sommige processen in het menselijk lichaam... Die door de zwaartekracht heel erg moeilijk te observeren worden. Hoe bepaalde stoffen zich door cellen bewegen en zo. Dat kan je juist wel goed in gewichtloosheid bekijken. Hele obscure processen. Door de zwaartekracht weg te halen kan je kijken hoe de genikalie zichzelf reageren. Er komen veel subtielere dingen naar boven... Die wel degelijk hier en daar zelfs klinische toepassing hebben. Voor mij niet zodanig dat het de investering rechtvaardigt. De enige reden waarom we met z'n allen aan bemanne ruimtevaart doen... Is omdat Amerika het doet. Amerika doet nog steeds aan bemanne ruimtevaart... Omdat geen president ermee wilde ophouden. En het is beter voor de show? Het is beter voor de show. Als je naar SpaceX kijkt, dan zie je dat het een groot moment was... Toen ze twee astronauten naar de ISS stuurden. Maar eigenlijk zie je dat daar de excitement niet meer zo zit... Zoals in de jaren 80 met wie gaat er naartoe. Maar meer met wat gaat er naartoe en wat gaan we doen. Dus misschien dat het langzaam aan het kantelen is. Bemanne ruimtevaart moet je doen vanwege de menselijke emotie. Je wil ergens naartoe. Je wil iets verkennen. En als je het heel groot gaat beschouwen, moet het deel zijn van de evolutie. Dat is ook een mooi verhaal. Natuurlijk. En een mens kan flexibeler omgaan bij bepaalde dingen. Maar dat heeft alleen maar weer te maken met onverwachte omstandigheden... Aantreffen als mens. Omdat je daar als mens wil zijn. Thijs, wat is de weerlegging van dat argument? Dat is dat het meenemen van mensen... Maakt je missie minder flexibel. En niet zo klein meest. Want je moet weet ik hoeveel voorzieningen meenemen... Om mensen in leven te houden. En om ze te beschermen. En om dingen die daar dan weer mee mis kunnen gaan. Je moet bijvoorbeeld een escape-ding hebben bij een lansering. En op alle andere momenten. Maar het lijkt me geen reden om het niet te doen. Als ik er gewoon zo over nadenk, denk ik wel dat je je robot stuurde... Is inderdaad voor de kostenefficiëntie en de wetenschappelijke waarde goed. Maar wat jij zegt, Luc, over de filosofische waarde ervan... Dat is al een betere toekomst dan dat niet doen. Ik blijf terugbrengen naar die vraag, wat moet Europa doen? Want eigenlijk gaat het over de ambitie. We hebben het over de ambitie van de Chinezen en de Amerikanen. Waarom zou je nog wel bemannen ruimtevaart? Wat is daar nog een goed argument voor? Want anders ben ik zo de zuurpijn. Met bemannen ruimtevaart spreek je jonge mensen tot de verbeelding. Dat is een bepaalde vraag. Maar reken dat maar eens uit. Hoe dat opweegt tegen andere dingen. Dat is niet te doen. Ik vraag me ook of dat nog steeds zo is. Ik denk het wel. Iedereen wil andere Kuipers worden. Nee, dat is waar. Maar veel van de excitement van de afgelopen 20 jaar... ...kwam door machines die gemaakt zijn. Curiosity, Hubble, zulke dingen. En het imago van de Space Shuttle. Mooi zin, majestueus, veel herrie. En het volgende Heavy. Maar mensen in de ruimte, dat doet wel iets met je verbeeldingskracht. Menselijke dingen in de ruimte. Na zo iemand die op de maand staat... ...of op Mars of in de ruimte hangt... ...naar beneden kijkt naar de aarde en het weer effect ervaart. Overview effect. Die doet dat namens ons. Doen wij het ook een beetje. Ik heb het grote geluk gehad... ...een aantal bepaalde lanceringen mee te mogen maken. Ik heb best hele coole kickers. Met tranen in de ogen. Op het moment dat je weet, daar gaat een stuk techniek omhoog. Je ziet mensen in. Dat zijn de mensen die ik een half uur geleden nog heb gezien. Ik heb ze nog in hun ogen gekeken. Dat is iets magisch en iets bijzonders. Mijn rechtvaardiging voor beman de ruimtevaart... ...zit op de lijn met die van Musk. Hoe slecht of goed we met de aarde omgaan. Op een gegeven moment is het op of is het te vol. Daar ben ik absoluut met je onreend. Ik wil even terug met Europa. Als bemenst daarbij hoort... ...dan let's get to business. Dan koop je stoelen. Dan wordt de stoelen koper. Europa is er toch te peilen ergens anders op aan het richten. Er is nog niet een uniforme visie... ...of een helden plan voor 2040. Er zijn wel zaken... Europa haakt vaak aan. Die zit altijd in de bijrijdersstoel. Ze gaat mee en zoekt ook even mee. Je valt ook qua budget... ...in het niet bij de Verenigde Staten... ...en intussen ook bij China. Je moet niet opkijken dat je de 2e viool speelt. Het ging bij een van die live shows... ...van de NASA Spaceflight Now. Over S en 9 ging het even over ESA. De oprichter zei dat ESA heel veel doet... ...met heel weinig budget. Het is de enige bewondering. Heel grote prijzen voor kleine budgetten. Dat betekent dat je de kwaliteit inbrengt. We hebben een heel indrukwekkende serie... ...Ariane raketten gebouwd. Die tot voor een paar jaar... ...zijn 50 procent van de commerciële satelliethandel... ...in handen hadden. Toen kwam meneer Musk met SpaceX... ...die wat dat betreft roet in het eten gooide. Daardoor heeft de Europese raketindustrie... ...daarmee ontzettend moeilijk... Het beste wat je kunt hebben... ...is realistische ambities. Als je zo'n Hermesproject mislukt... ...dat was ook te hoog gegrepen. Dat betekent dat grote vragen zijn weggegooid. Als je zo'n project niet begint... ...dan ben je dus veel beter bezig. Zoals SLS. We hebben straks geen tekort... ...aan ruimte- en vervoerbedrijven. Je moet je als overheidsorganisatie niet meer bezig houden. We hebben nog 5 minuten tot het uren aantikken. Ik ben dus wel benieuwd waar de kans ligt. Voor Europa bedoel je? Ja, voor Europa. In Amerika zien we hoe het gaat. Private bedrijven nemen het over. China heeft veel resources. Ze kunnen alles dat al gedaan is doen. Europa zou zich dan op wetenschappelijke missies... ...denk ik, volgoed in zijn zin. Originele sterrenkundige doelen. Originele astronomie. We hebben bijvoorbeeld die Comete. Dat is een verzetting. Het is in principe ook wel... ...Hertjim of Gerasimenko. Ik heb hem ook nooit kunnen onthouden. Maar het is natuurlijk ook wel... ...waar ESSA zich traditioneel mee bezig heeft gehouden. En ook die science-missies. Jotto, 1986. En een vreemde EAT in de bijt. Dat was het ontwikkelen van de eigen draagraket. Dat heeft ook verschrikkelijk veel te maken... ...met de positie van de Verenigde Staten destijds. In de jaren 60 en 70 klopte Europa aan... ...om onze satellieten graag met jullie te lanceren. En ze zeiden dat ze het niet zouden doen. Dat is de reden geweest waarom Ariana is ontwikkeld. En dat blijft. Dat is natuurlijk ook een staaltje van trots geworden. Vandaar dat er vorige week een opvallend bericht was... ...van de Franse president Macron. Die was in Vernon in Frankrijk. Grote vestiging van de Ariana-groep. Daar worden motoren ontwikkeld en getest. En die kwam met een dikke portemonnee. Dat is een nieuwe rakenmotor. Die zei dat ze hier zouden investeren. 15 miljoen is bedoeld om een nieuwe rakenmotor te ontwikkelen. De Promethuis. Die is herbruikbaar. En dat is nu waar Europa zich bedreigd doorvoelt. Vanuit SpaceX. Ze zijn bezig een nieuwe Ariana-raket te ontwikkelen. Ariana 6. Dat is een nieuwe concept. Maar hij zou goedkoper zijn. Maar niet herbruikbaar. Ze hebben de verkeerde beslissing genomen. Ariana 6 wordt een interim raket. Wie gaat niet 30 jaar vliegen? Er wordt heel snel gewerkt aan iets wat herbruikbaar is. Dat kan je toch huren? Dat is een spannende vraag. Europa moet ten alle tijden zijn eigen satellieten lanceren. Want we kunnen niet vertrouwen op Externa. Dat is de verkeerde keus. Als de Amerikanen een space shuttle hebben... dan zegt Europa dat ze ook een space shuttle willen. Dat noemen we de Hermes. Als de Amerikanen de herbruikbare ruimte raket hebben ontwikkeld... en daar zo ver mee zijn dat je ze nooit meer in had... dan moet je niet op de rakenmotor gaan. China doet precies hetzelfde. Ze zet daar veel op in. Het grappige is dat... In één taal? Daar moet je denken aan de commerciële hoek. Aan de keer dat Europa... aangeslacht door Duitsland en Frankrijk... zijn eigen zoekmachine zou ontwikkelen. Dat ding heette Quero. Er is een grote vracht geld in verdwenen. Eigen GPS. Er was Google en andere zoekmachines. Zinloos om kunstmatig je eigen product te houden. Galileo is hetzelfde verhaal. Maar pas op. Doe maar dat Trump... Hij is inmiddels geen president meer. Op een knop had gedrukt. Er was een oorlog gestart. Er was een andere knop opgezet. GPS was totaal door de Amerikanen bestuurd. Er kan niemand meer gebruik van maken. Het is een miliaarsysteem. Wat open is, wordt voor de rest van de wereld gebruikt. Dat zijn wel de situaties waar je bij stil moet staan. Dus is het geen gek idee dat Europa... een hele andere manier kan doen. Het lijkt erop over remote sensing. Dat is een waardevolle markt. Als je kijkt naar waar de Europianen goed in zijn... Dus het maken van ingewikkelde... micro-elektronica- instrumenten. Daar zit meer waarde in. Als dat af is, wegsturen of in de baan om de aarde brengen. Dat lijkt me... Ik weet niet of dat het de klant is. Dan komen we weer terug bij de discussie over bemanne ruimtevaart. Deze dingen zijn niet zo mediaguil. De Europese ruimtevaartorganisatie... is afhankelijk van belastinggeld. Er moet niet getoond worden aan het publiek. Dat moeten dan ook leuke dingen zijn. Of dat is een soort van... Het is een soort van... Het is een soort van... Dat moeten dan ook leuke dingen zijn. Daar is de ESA heel slecht in. In het laten zien wat ze doen. Dat zijn ze al 50 jaar. Die communicatie daarover is heel matig. Ik heb de vorige communicatiedirecteur hier ontmoet. Ik heb het wel eens met me over gehad. Maar dat kwam ook niet zoveel uit. Ze zijn allemaal politiek gebonden. Ze hebben daar beslissingen genomen. Ingewikkelde organisatie. Dat is heel jammer. Dat is niet een optimistische nood. Ik denk dat er heel veel aan zit te komen. Dat is een klein nieuwtje. Er is een investeringsfonds in de Verenigde Staten. Dat heet ARK Invest. Die zoeken wat de next big thing is. Die is volop met Tesla bezig. Die komen nu met een spacefonds. Dat is wel interessant. Een beleggingsfonds. Een ETF. Een space, dat heet ARK X. Er is nog niet bekend gemaakt... welke bedrijven daarin worden opgenomen. Dan zou ik meer over te vertellen hebben. Er is nog niet een helderen lijst. Als je mee wilt doen in de ruimte race... dan moet je hierin investeren. Die lijsten bestaan nog niet echt. Daar zijn we mee bezig. Dus funding in Europa. Interessant. Genoeg om vooruit te kijken. Nog een positieve nood. 2020 ligt achter ons. Er komen toffe dingen aan. Fingers crossed. Dank jullie wel.