Spanning stijgt voor slotstuk Artemis-missie

Hallo, wij zijn Four Fish Mazar, accountants en adviseurs.
Bij ons draait het om fairness. En nu met AI is dat belangrijker dan ooit.
Want leg zo'n AI-agent maar eens het verschil uit tussen wat kan en wat juist is.
En als we heel eerlijk zijn, AI vond deze commercial trouwens helemaal geweldig.
Four Fish Mazar.
Dit is een BNR-podcast.
Welkom allemaal bij Space Cowboys nummer 196.
We zijn bijna bij de 200, daarover meer.
We nemen vandaag op een deur Luc van den Abeelen en met Jeffrey.
Hallo. -Ja, welkom.
196, we zijn op weg naar 200.
We kunnen al wel vastmelden dat we de 200ste gaan opnemen.
Hopelijk met jullie, met de live-audience.
En dat doen wij in Space Expo op... Wat was het ook weer, jongens?
Help me even... -29 mei.
Op 29 mei om drie uur 's middags.
Mocht je toevallig op 29 mei, en dat is een vrijdag, volgens mij, het hoofd...
op 29 mei tijd en zin hebben, dan zouden wij het superleuk vinden als je naar Space Expo komt...
om bij onze opnames te zijn.
En dan hebben we ook een beetje de idee wie er allemaal naar ons zou luisteren.
Dus schrijf het alvast even in je agenda, later meer details.
Maar 29 mei doen we de 200ste, maar zo werd het nog niet.
We hebben vandaag de 196ste, dus ja, de standaardsvraag.
We gaan natuurlijk even zo ontzettend over art mishebben, dat lijkt me duidelijk.
Maar dat andere half uur, wat heb je nog voor iets leuks bij je, Jeffrey?
Ik wou het onder andere hebben over Saturnus. -Over Saturnus.
En een klein tipje van de sluier, is-ie weg, is-ie stuk?
Hij is er nog steeds. Alleen, hoe komen die ringen daar ooit?
Ah, meer over het mysterie van de ringen, heel goed.
Ja, en Luc? -Het ene en ander over een nieuwe Chinese racket.
Ik had al de hoopje dat ik hier iets met Chinese raketten in doe.
Heel veel zin in.
Ik wilde straks even wat dieper duiken in navigatie...
want er is in het satellietnavigatiefront goed nieuws en slecht nieuws...
en het slechte nieuws zit bij Amerikanen en het goede nieuws bij de Europianen.
Dat is toch altijd wel leuk.
Maar we moeten natuurlijk beginnen, want we nemen dit op op 8 april.
We zitten op de momenten dat art mis op terugkeren onderweg is vanaf de maan.
We gaan niet voor de luisteraars het helemaal nog een keer uitkouwen...
want we gaan ervan uit dat je het wel een beetje gevolgd hebt.
Luc? -Ja, laten we gewoon eventjes een paar opvallende punten pakken.
Allereerst, dat de lancering op 1 april zo makkelijk ging.
De SLS-raket heeft natuurlijk een beetje slechte reputatie.
Helium lekken wil niet en nu was het...
Hij doet het wel. -En hij doet het zelfs gigantisch goed.
Het punt dat ze maar tien minuten van het lanceervenster van twee uur nodig hadden...
bij de eerste startgelegenheid...
dat is bijzonder voor een toch nog steeds behoorlijk nieuwe raket.
Daar had je je geld niet op gezet. -Dat had ik zeker niet op gezet.
Ik heb een paar vrienden die met die tien minuten vertraging nog heel erg blij waren...
want op het geplande tijdstip van de lancering hing er nog een groot wolk.
En tien minuten later was de hemel helemaal strakblauw.
We hebben allemaal de prachtige plaatjes van de lancering gezien.
En die lancering ging verschrikkelijk nauwkeurig.
99,92 procent nauwkeurigheid...
waarmee het Orion-ruimteschip uiteindelijk in een baan om de aarde is afgeleverd.
En dat gelden gelijk twee koerscorrecties die hoefden niet te worden gedaan.
Nou, neetjes. -Een stuk staaltje regeltechniek.
Ja, zeker.
Je kan ook wel zeggen 'een stuk staaltje betrouwbare oude meuk'.
Dat is natuurlijk ook wel een beetje zo.
Het is geen vooruitstrevende nieuwe techniek. -Nee, het is beproefde techniek.
Zeker. Ik zat toevallig naar die tweede trap te kijken.
Die ICSP of zo heet dat ding, die tweede trap.
Daar zit dan één vloenbare brandstofmotor in.
Enig idee uit... Ik zag toevallig wanneer de allereerste grondtest was...
met die specifieke motor. Enig idee. -1950?
Vier jaar later. 1959.
Dus dat is die RL10. Dat is voor de Amerikanen inderdaad...
de moeder aller motoren. En het ontwerp doet het nog steeds.
Ja, het werkt uitstekend. Dat is bijna Russisch eigenlijk.
Ja, bijna wel. Net als die vier hoofdmotoren.
Ja, in zekere zin wel. Respect voor SLS.
De vaste luisteraar weet wat wij van SLS vinden.
Desaan niet minder respect voor SLS. -Precis.
Dit was best indrukwekkend, vond ik.
Bij de lancering toch. Ik had het eigenlijk niet verwacht.
Zat mijn hart weer in mijn keel en was ik helemaal enthousiast.
Jij hebt live of gekeken? -Ja, ik ben...
Nee, ik ben geslapen. Ik moest een kwart of vijf uur volgen.
Ik moet het ook toegeven, dat ik het niet ga.
Nou ja, vooral ook een gigantische opsteker voor ESA.
Want de European Service Module...
Laten we zeggen, de helft van het Orion ruimteschip doet het weer uitstekend.
Het levert zelfs met de GoPro-camera's die op de randjes van de vier zonnepanelen zitten.
Prachtige beelden, daar hebben we allemaal goed van kunnen genieten.
Ondanks het feit dat het toch behoorlijk historisch is...
dat er weer mensen richting maand gaan na 52 jaar.
Het is geen wereldnieuws.
Ik heb moeten zoeken welke voorpagina's er inderdaad een fotootje aan wijden.
Het maakt nauwelijks de indruk die het met Apollo 8 deed in 1968.
De wereld staat er misschien vergelijkbaar voor.
Allemaal problemen, grote tegenslagen, veel geweld.
Maar de wereld is duidelijk met andere dingen bezig.
Ik moet wel zeggen, even tegenwichten.
Ik vind bijvoorbeeld de NOS er best uitvoerig verslag van doet.
Ik zie overdag wel een berichtje over het jaar.
Dat wel. Ik moet dan toch voor gewoon ouwe lul.
Maar ik moest ontzettend terugdenken aan de eerste Space Shuttle-lancering.
Gewoon urenlang live reportage. Dat kom je helemaal nergens meer tegen.
Het mediallandschap is natuurlijk verschrikkelijk veranderd.
Ik vind het ook wel terecht.
En het was ook zo, vanmorgen stond er wel een hele grote foto...
op de voorkaartpagina van de Volkskrant. Dat dacht ik ook bij.
Maar dan komt het druk ook, omdat die deadlinepass ergens om twee uur vannacht aan liep.
Ja, precies. En bovendien...
En een shout-out naar George van Hallehoorn, een van de betere...
en fantastische journalisten van Nederland. Mag ook wel eens.
Ja, inderdaad.
Het zal misschien best veel kijkers een beetje zijn tegengevallen, die fly-by.
Want gigantische beeldkwaliteit was natuurlijk niet.
En dat is eigenlijk opzettelijk gedaan.
Er werd voorrang gegeven aan communicatie, levenssystemen, monitoren.
En de high-resolution bewegende beelden en foto's...
die zijn pas inderdaad in de nacht na de passage gestuurd.
Nou, daar kan iedereen nu van smullen.
Kijk inderdaad op de Flickr-account van Naas...
en dan kan je ze allemaal in hoge resolutie downloaden.
En trouwens, de ontwetendheid, die komt ook wel weer langs.
Dat je toch wel heel langs hoort komen van...
'Ja, was het nou zo nodig? Wat hebben die mensen nou gedaan?'
Een paar fotootjes gemaakt. En dat moest dan 93 miljard kosten.
Dat moest dat er altijd op geven.
Ja, ik vind dat wel terechte vragen. Maar goed, je mag dat vragen.
Ja, zeker.
Nou ja, het andere grote ding is dan inderdaad het breken van...
het record van Apollo 13 tijdens die ongeluksvlucht...
maakten zij een manoeuvre langs de maan...
om weer een slingshot te krijgen naar de aarde.
Eigenlijk precies zoals Oranje dat nu doet.
Dat record is met zo'n 6000 kilometer verbeterd.
De astronauten van Artemis 2 waren op 406.771 kilometer afstand van de aarde.
Dat is ook niet mis.
Nou, sommige media hielden het erop dat op dat moment...
de astronauten elkaar huilend in de armen vielen van ontroering.
Nou, gebeurde dat wel, maar onder andere redenen.
Dat vond ik eigenlijk best heel indrukwekkend om mee te maken.
De commandant van deze Artemis-vlucht, meneer Wiseman, is namelijk een weduunaar.
En die heeft zes jaar geleden zijn vrouw aan kanker verloren.
Redelijk onverwacht.
En de rest van de bemanning heeft voorgesteld...
om een van de meer recente craters op de maan naar zijn vrouw te noemen.
Die moet voortaan als crater Carol door het leven gaan.
Nou, beslist de bemanningtijd niet over. Dat doet de Internationale Astronomische Uni.
Maar ik kan me niet voorstellen dat we die nu gaan weigeren.
Nee, precies.
Een andere crater moet genoemd worden naar het ruimteschip online...
wat voor deze vlucht de naam Integrity heeft meegekregen.
Nou, tot zover. -Ik zag het ook.
Het is allemaal goed verlopen. -Ik zag het ook.
Er was één onderdeel dat niet werkte, met wat terecht zeer veel aandacht kreeg.
Het toilet deed het weer niet.
Voordat het weigerde, werd al wel gezegd dat deze missie ook historisch is...
omdat er nog nooit een toilet buiten een baan om de aarde is geweest.
Voor de Appelo-astronauten deed dat gewoon in plastic zakjes met plakpleisters.
De ISS-mensen doen dat vast. -Je hebt wel een toilet.
Nou, het toilet is behoorlijk luxe, hoor.
Er zitten deurtjes in, je bent echt privé, dus...
Behalve dat het niet doet. -Nee, inderdaad.
Vergeet dat er problemen waren met bevroren leidingen.
Dat was weer bij het overbord zetten van de urine.
Dat ventiel is bevroren.
Bij de Space Shuttle ging er een groot blok bevroren vocht aan.
Dat hebben ze met de robotarmer verdikt. Dat kan je hier niet doen.
Het glinstert wel mooi. -Ja, precies.
Constellation Orion, dat wordt hier en daar genoemd.
Op dat mankemeentje, wat best irritant is...
want ze moesten inderdaad weer met zakken, weet ik veel, containertjes aan de gang.
De vlucht verloopt erg voorspoedig. Misschien wel beter dan je had verwacht.
Maar het allerspannendste moet eigenlijk nog komen.
Vrijdag nacht, rond half drie Nederlandse tijd...
moet de capsule neerplonzen in de stille Oceaan, in de buurt van San Diego.
Ja, precies. En daarvoor zit het allerspannendste...
maar ook het meest onstreden stukje van deze...
Terugkeren van de maan is veel heftiger dan uit een aardbaan...
omdat je veel sneller vliegt.
Vanaf het International Space Station kom je met 28.000 km puur terug...
vanaf de maan 40.000.
Dat stelt speciale eisen aan het Hitteschild...
en daar zit nou net de onzekere factor.
Er is een aantal jaren geleden Artemis I geweest...
onbeman de missie heel erg vergelijkbaar met wat er deze dagen wordt gevlogen.
Toen ze na de berging van de capsule dat Hitteschild goed gingen bekijken...
zagen ze dat er allerlei brokken van af waren gekomen.
Dat is opmerkelijk, want je zou zeggen...
materiaal dat er voor woord gebruikt is heel erg vergelijkbaar...
met dat van de Apollo-missies, f-code uit dat spul.
Dat is niet zo modern, nee? -Nee, dat is wel op een andere manier aangebracht.
Bij de Apollo was het gewoon eigenlijk één blok.
Bij Artemis bestaat het uit 180 verschillende blokken...
maar het materiaal is hetzelfde. -Een soort onengraatstructuur.
Ja, dat was bij Apollo.
Wat er nu hier blijk te zijn gebeurd is dat het Hitteschild niet poreus genoeg was.
Bij de verhitting ontstaan gassen en die hoopten zich op in het Hitteschild...
zodanig dat het hoogdruk opleverde dat barst in het Hitteschild kwam...
en er dus uiteindelijk stukken vloren zijn gegaan.
Nou, dan zou je zeggen opnieuw ontwerpen, andere versie...
Best wel forse stukken, want ik heb ook die foto's gezien.
Daar zaten echt brokken vanavond, als je met 10 centimeter...
Dat was echt niet mis. -Ja, dat is niet de bedoeling...
want dat Hitteschild moet eigenlijk als het ware een soort van geleidelijk...
in de road weer de hitte hitte aanvaren meenemen.
En daarmee de hitte wegnemen, inderdaad.
En als je daar die structuur, een stuk van 10 centimeter uitvliegt...
dan is van het feit dat dat stuk van 10 centimeter iets kan doen met een parachute.
Precies. Ja, dat is lastig.
Nou ja, juist doordat dit Hitteschild bestaat uit verschillende blokken...
die met grote bouten zijn vastgezet...
hier en daar zijn zelfs die bouten bloot komen te liggen en zijn al weggesmolten.
Dus dat wil je allemaal niet hebben als je mensen aan boord had.
Voor het ruimteschip wat op het ogenblik vliegt, kwam dat allemaal te laat.
Het Hitteschild was al geïnstalleerd, de servicemodul was er al aan vastgeplakt.
Als we dat hadden willen gaan veranderen, was de missie jaren vertraagd.
En ik las ook ergens dat die in zo'n zin een beetje wel anders is...
deze minder pareus is dan de vorige.
Met de echo, dat zou je uit kunnen denken...
het risico op dit probleem is groter en niet kleiner.
Nee, inderdaad, dus nou ja.
Ze hebben dus de vrij omstreed beslissing genomen van...
we laten het Hitteschild zitten, maar we dalen met een ander landingsprofiel af.
Wat Apollo ook deed en Artemis I ook...
is dat het bij de teruggeer eerst eventjes een dipje maakte in de aardatmosfeer...
om flink af te remmen, iets omhoog vloog, aerodynamisch...
door het Hitteschild als vleugel te gebruiken eigenlijk...
en vervolgens de afdaling de atmosfeer in deed.
Een soort skipje, net als de zeen dat je over de water gooit...
die heeft op en daarna... - Over de atmosfeer heen stuit.
Dat gaan ze vrijdag niet doen, ze gaan rechtstreeks naar beneden...
en de filosofie daarachter is van ja, het is steiler.
Astronauten krijgen ook flink wat meer geest te verwerken...
dus die worden flink in de stoel platgedrukt.
Maar de tijd dat je dan in de aardatmosfeer bent is korter.
Dus er is minder tijd om die gasopbouw en die drukopbouw...
en de schade te bereiken.
Dus ja, het wordt toch hier en daar echt fingers crossed dat alles goed gaat.
Ja, er zijn best deskundigen te vinden die het hier niet mee eens zijn met die zanger.
Het is wel zo, als er astronauten aan boord van Artemis I waren geweest...
maar heb je gewoon ongeschonden teruggekomen.
Maar je neemt een risico, dus het wordt flink billen knijpen.
Ze zijn ook weinig open over de kans op loss of life.
Dat is eigenlijk eerlijk gezegd bijna nooit...
maar goed, volgens mij is het beter dan één op twee en slechter dan één op vijftig.
Dat is volgens mij wat ze er officieel over gezegd hebben.
Dat vind ik nog het beste grote kant. - Ja, dat is het natuurlijk ook.
Maar ja, aan de andere kant, weet je, met de shuttle was het ook zoiets.
Het blijft altijd gevaarlijk, weet je, dat het één op vijftig...
zeker bij een eerste vlucht met allerlei ongeteste dingen...
snap ik dat wel, dat zou ik aanvaardbaar vinden.
Je weet niet waar, tussen die schaal, tussen één op twee en één op vijftig het zit.
Precies. Nou ja. - Spannend.
Voor Artemis III is het dus inderdaad echt een herontworpen schild...
maar wanneer, wanneer komt Artemis III? - Dat ze daar dus niets voor nodig hebben.
Nee, precies, want dat blijft een rondje om de aarde...
en hopelijk koppelen met één of twee landers.
Nog even voor de mensen die niet in detail hebben gevochten...
het oorspronkelijke plan was dat Artemis III meteen met een lander naar de maan zou gaan.
In 2018? - Was dat al via de Lunar Gateway?
Nee, dat is nog later. Maar dat ze direct naar de maan zouden gaan...
en daar zijn twee landers voor, of SpaceX maakt die enorme Starship...
en bouwt die om tot lander. Ik weet het anders niet hoe.
Ik kan me niet voorzien dat dit niet omvalt, maar dat even te zeiden.
En de andere partij is Lunar... - Blue Origin.
Blue Origin met Mark II, wat was dat voor een Lunar Lander?
Ja, en de Blue Moon Mark II. - En het oorspronkelijke plan was dat dat Artemis III werd...
maar nu hebben ze besloten, en ik vind het niet verbazend, told you so...
dat ze dat niet... Ze gaan eerst een docking oefenen in een lage aardbaan...
en pas Artemis IV, zeg ik het goed, die zou dan naar de maan moeten gaan.
Yeah, right. - Dan wordt het nu eigenlijk doorgebracht.
Nou ja, ik vind dat wel... Het voelt echt heel gek aan, in alle eerlijkheid.
Ik vind het echt heel wondelijk, want ik moest me veronderen voor het tijdje.
Ik doe mijn best. Nee, ik vind het echt heel wondelijk, omdat die...
Ik las een interview met de NASA Human Space Flight-baas, zeg maar...
en ze zijn dus in feite met die landerpartijen, SpaceX en Blue Origin...
aan het onderhandelen over dat missieprofiel.
Weet je, dus oorspronkelijk was het idee dat die Gateway kwam in een...
wat heet een Near Rectangular Lunar, wat was het ook weer, Halo Orbit...
weet je wel, en dat kost vrij veel brandstof om daar te komen.
Dus nu hebben ze die Gateway eigenlijk in overleg met Blue Origin en SpaceX...
hebben ze die Gateway geschrapt, omdat ze niet via die baan daar kunnen komen.
Dus ze zijn aan het onderhandelen van wat is nou de capaciteit van die Orion...
wat zijn die capaciteit van die landers, hoeveel schepjes en zakjes...
en communicatieapparatuur kunnen jullie eigenlijk meenemen...
om daar een missie uit te koken.
Nou ja, mijn space engineering brand zegt dat slaat helemaal nergens op.
Nee, maar wat dat betreft, is er natuurlijk ook gewoon in de tijd iets veranderd.
Kijk, dat zo'n projectvertraging oploopt, daar kan je van uit gaan.
Maar dat de Chinezen zulke grote stappen zouden nemen in het voorbereiden...
op een bemense maandlanding, hadden ze misschien niet verwacht.
Dus er wordt nu echt toegewerkt naar...
hoe kunnen we snel twee astronauten op de maan krijgen?
En of dat dan met een geïmproviseerde eerste lander is...
dat doet niet het haar zaken, daarna komen de ontwerpen wel zoals ze zijn bedoeld.
Ik denk echt dat dit een haasklus gaat worden...
om gewoon die footprints weer te hebben.
Dit voelt een enorm houtje touwtje, we gaan met Artemis 3.
Dat is toch wel eens een interessante vraag, want ze hebben die trap...
met uit 1950 die motor uit 1950, die trap, daar hebben ze er nog één van.
Of ze die trap überhaupt gaan gebruiken voor Artemis 3.
Of dat ze hem bewaren voor Artemis 4.
Want in Artemis 3 zou kunnen, want je zou alleen maar naar een baan om de aarde moeten...
dat die eerste trap dat zelf kan.
Je denkt, we hebben geen zware tweede trap nodig.
Dat dingen hebben we niet nodig. -Natuurlijk wel improviseren voor beginners.
Maar dat er vervolgens wordt gezegd, we brengen die Orion omhoog...
en we kijken wel wie we boven tegen komen heen.
Ja, precies. -Dat is in feite wat het is.
En daarna gaan we wel nadenken hoe we iets op een maand krijgen.
Ik vind het moeilijker om dat op die manier te...
Als je nu kijkt hoe sinds inderdaad de jaren 60 de plannen voor...
een bemensde maandreis bij NASA zijn geëvolueerd.
Ja, valse start naar valse start en nee, toch maar niet.
En nee, we gaan het zo doen, wel een stationnetje ertussen. Nee, toch maar niet.
Dat schijnen ze, dat die hardware van dat station nu te wel gaan gebruiken...
voor die nucleaire aangedreven missie naar Mars.
Weet je, dat was volgens mij de vorige keer al even...
Het motorblok in ieder geval, ja.
Ik denk dat de Chinezen toch in hun vuifje lachen.
Ja, want die zijn volgens mij gewoon bezig...
om de laatste likjesverf en de emblemen op te verven en dan ben je klaar.
Ja, want het volgende wat voor de hand ligt...
is, weet je, ik denk dat die uitermiddels drieën nog wel in deze vorm...
waarschijnlijk nog gaan komen, maar tegen die tijd weer een nieuw president...
in Amerika. -Ook dat?
En die kant is nogal, ja, tenzij de hele democratie erom valt...
maar de kant is toch al groot, weet je.
Nou, ik geef je een briefje dat dit plan gaat bij een nieuw president...
en zeker al als het duidelijk is dat ze de Chinezen toch niet aan hun kunnen halen...
integraal in de prullerwak. Weet je wat we doen? We gaan naar Mars.
Ja, precies. -Ja, inderdaad.
Dan kan het hele feestvorm niet ombrengen.
Ja, sorry, ja, luister uit. Vaak feest dat ik gelijk heb.
Het zou zo maar kunnen, ja.
Maar waarom naar Mars dan? -Nou, maar waarom?
Nou, omdat de Chinezen daar nog niet zijn.
Ja, weet je, dan heb je nog een kans. Ja, ik vind het ook heel logisch.
Dus die maanbasis van 20 op 1 miljard, die gaat er dan waarschijnlijk niet komen?
Ik zou mij heel erg verbaasd zijn. Laat ik het voorzichtig formuleren.
Weet je, als je ziet wat dat kost en wat dat oplevert, weet je wel...
Ja, het leeft sowieso niks op, eigenlijk. -Nou ja, dan kun je op zoek badden.
Dan kun je op zoek badden, maar de kost om dat operationeel in leven te houden...
weet je, de komend is één ding, dat is ook wel duur, maar dan vervolgens...
het CNDSS ook, weet je, omdat om in de ruimte te komen is niet zo moeilijk...
maar in de ruimte te blijven is best wel duur en ingewikkeld.
Ja, ik vraag het me af, maar goed, ik heb graag ongelijk.
We gaan het zien. Eerst die terugkeer maar even succesvol afronden, vrijdag.
En nu we toch over Chinese hebben, heb je al eens een Chinese raket?
Ja, inderdaad. China is, het zal de luisteraars niet verbazen...
op alle fronten in de ruimtevaart ongelooflijk goed bezig.
Er zijn dus ook commerciële ondernemingen aan het stimuleren...
om raketten te ontwikkelen, er zijn weer een handvol van.
En afgelopen tijd zijn er twee commerciële nieuwe raketten gelanceerd...
die op termijn alle twee herbruikbare moeten zijn.
De eerste ging op 30 maart, dat was het eerste exemplaar van de Kinetica 2...
werd gelanceerd door het Chinese commerciële bedrijf CasSpace...
vanaf Jiuquan Satellite Launch Center.
Wat hebben we het dan over? -Dat is eigenlijk een soort verkleinde Falcon Heavy.
Zelfs de principe. -Een Falcon Mini Heavy.
Een Mini Heavy heeft dan maar drie motoren in elk boostersegment.
Hij is wat kleiner, 53 meter hoog.
Maar hij deed het dus wel de eerste keer. De eerste lancering...
vlekkeloos in de ruimte gekomen en heeft zelfs wat nuttige zaken afgeleverd.
Twee kleine technologische test- satellieten.
En ook een prototype van King Zou. Dat is een vrachtvaartuig, commercieel dus...
wat uiteindelijk het Chinese remstation moet gaan bevoorraden.
Dit ding weegt 4 ton, moet in operationele vorm 1800 kilo kunnen vervoeren.
Die draait nu gewoon rondjes in een zonsynchronen baan...
dus hij zou niet eens naar het station kunnen.
Maar ja, dat is een eerste testversie en...
het is eigenlijk best ook wel weer bijzonder dat je eerste testlancering...
gewoon vlekkeloos goed gaat. -En als dat ding 4 ton bericht...
dan kan die dus eigenlijk wat meenemen. -Uiteindelijk moet hij 12 ton...
in een lage aardbaan kunnen brengen in deze configuratie...
met zeg maar centrale raketten en twee boosters.
Dan gaan zij nog een stapje verder dan een Falconer, want zij kunnen ook...
een versie met vier boosters doen. Dan kan je tot 22 ton in een aardbaan brengen.
Nou, dan doe je wel mee met de grote jongens. -Ja, zeer zeker.
En wat voor satellieten hebben we dan daarover? 22 ton?
Ja, wat de klant maar wil natuurlijk. -22 ton is een module voor Space Station.
Ja, precies, in een lage aardbaan. Maar hier kan je dus ook gewoon...
Dat betekent ook gewoon even uit mijn hoofd iets van 6 ton geostationair op een bud.
Dan kun je dus ook de zwaarste kategorie hier op de Telecom-satelliet doen.
Dit zou wel best een Falcon 9 concurrent kunnen zijn.
Geen Starlink concurrent in ieder geval. -Nou ja, als je ook zo...
getwijfeld ook wel een Starlink constellatie wil. -Nou zijn ze allemaal bezig.
Ja, nou ja, precies. Dit zou een kandidaat kunnen zijn.
Een paar dagen later, 3 april, was het de beurt aan de company Space Pioneer...
met het tweede exemplaar van hun Tianlong-3 raket.
Een Falcon 9 clone, 71 meter hoog. Ook met negen motoren in de eerste trap...
die ook herbruikbaar moet gaan worden, die 17 ton naar een lage aardbaan kan brengen.
In 2024 hebben we al van deze raket gehoord, op een vrij spectaculaire manier.
Ja, uiteindelijk wel. Ze waren bezig met een vuurtest op het lanceerplatform.
Iemand had de schroeven niet goed aangedraaid en het ding werd onbedoeld gelanceerd.
Het is volgens mij de eerste onbedoelde raketlansering ter wereld.
Dat ding flattende natuurlijk na anderhalve minuut weer terug.
Deze lansering ging beter, maar helaas, bij het ontbranden van de motor...
van de tweede trap, ging er wat fout en is dat hele zaakje weer teruggevallen.
Eigenlijk meer zoals je verwacht bij een eerste lansering...
dat die eerste trap helemaal goed werkt, is voor de ingenieurs natuurlijk alweer een goede plus.
Dat heet een gedeeldelijk succes. -Ja, precies, inderdaad.
Ja, parcel succes in plaats van parcel failure.
Nou ja, goed, dit soort verhalen ga ik dit jaar dus nog veel vaker vertellen...
want ik denk dat er nog iets van vijf andere bedrijven zijn die...
En hoe verhoudt zich dat dan tot de Chinese lange marse?
Is dat... -Dat gaat gewoon door.
Moet je dat zien als SpaceX-achtig versus de overheid?
Is dat waarschijnlijk waar? -Ik verwacht dat er voor de commerciën...
toch wel minder ruimte zal zijn, zeker als het gaat over...
gewoon het nationale Chinese ruimtevaartprogramma.
Ik kan me voorstellen, zoals dat zelfs bij de Russen een tijd is gegaan...
dat er gewoon buitenlandse klanten komen voor deze raketten.
Dat de lange marse raketten eigenlijk meer voor overheidsprogramma's, militaire...
Precies, inderdaad, die zullen voor Chinese Space Station en voor hun maanprogramma zijn.
Dat zijn 60 of zo. -Ja, je hebt lange marse...
2, 3, 6, 8 en, waar dus nu weer aan wordt gewerkt, de 10...
en die uiteindelijk ook het bemenste ruimteschip naar de maan moet gaan lanceren.
Ik zag vanochtend nog foto's van weer een nieuwe versie...
die naar het lanceerplatform wordt gebracht met gridfinks...
en twee uitstekende pootjes waar die aan opgehangen kan worden.
Ik geef de Chinese een goede kans dat ze de eerste niet-Amerikaanse herbruikbare raket gaan vliegen.
Maar die lange marse had nog een nadeel dat ze niet gecontroleerd konden teruggebracht worden.
Dat is de lange marse vijf en wat dat betreft, dat verbaast me wel...
dat ze heel hardnekkig dat ding blijven vliegen zonder even nog een kleine raketmotortje...
extra aan te brengen om het in gecontroleerde atmosfeer in te laten duiken.
Wat dat betreft, maken de Chinese zich niet heel erg populair met de grote raketlanseringen.
Ik hoop dat ze dat met lange marstien anders aanpakken.
En dan deze nieuwe telgen aan de bomen.
Als ze terugkeren, dan heb je in ieder geval de eerste drap die gecontroleerd terugkomt...
en de tweede ook niet, neem ik aan, toch? -Nee, nee.
Dan heb je hetzelfde probleem. Die moet natuurlijk ook gecontroleerd terug.
Hopelijk pakken ze dat ook nog op.
Misschien luisteren ze naar Space Cowboys. -Nee, dat weet ik niet.
Misschien aan de deur. -Chinese stickers.
We weten het niet. Maar het gaat in ieder geval zoals we gewend zijn...
redelijk voorspoedig aan de andere kant. -Zeker, in de wereld.
Helder. -Jeffery, wat is jouw eerste, tweede onderwerp?
Ja, ik dacht daarkinds over Saturnus hebben. Dat was ik wat interessanter over.
Ja, want de ringen zijn weg. -Ze zijn er altijd.
Ik kom er echt graag een beetje spannend over. -De mooiste planet die te zien valt.
Iedereen die een keer door Sterrekijker heeft gezien, die is onder de indruk.
Het is toch een heel fascinerende wereld, want hoe zitten die ringen in elkaar...
en hoe komen ze daar? Ten eerste even een dingetje.
Ze zijn dus heel groot, heel opvallend, maar ook heel dun.
Dat is altijd leuk om even te vertellen. De dingen zijn 120.000 kilometer in diameter.
Nou ja, groot dus, maar slechts tien meter dik. Dat is echt flinterdun.
En een leuke vergelijking daarmee is, stel je voor dat je zelf een schaammodel zou willen maken...
voor de tunnens, en dan denk je van, weet je wat, ik doe de ring van papier.
Dus gewoon een A4-tje, dat dunne papier wat jij hier voor je hebt.
Dan moet je die ring een grote ring knippen van 200 kilometer.
Nou, oké. Niet heel praktisch. -Dat wordt een heel groot schaammodel.
Dus een 200 kilometer ring met daarin nog een 100 kilometer grote bol...
die je zal moeten maken.
Mocht u er aan beginnen thuis, laat het even weten. -Jouw stuurveld.
En die ring heeft nog iets opvallend, want hij is bijna helemaal gemaakt van ijs.
En dat betekent als eerste dat je verwacht dat hij vrij jong is.
Want stel, je hebt ijs, dan zal dat op een gegeven moment toch verontreinigd worden.
Want er komt van alles langsvliegen.
Kleine meteorietjes slaan als het ware ook in op die ijssteentjes en kristallen...
en zullen dan op den duur dat ook verrijken met stenig materiaal.
Dat is niet zo, dus het kan niet heel oud zijn.
Men gokt dat het zoiets van 100 miljoen jaar oud kan zijn.
Vergeleken met 4,5 miljard jaar is dat dus vrij recent.
Maar nou, laat me raden, nou is er een onderzoek en dat zegt, of niet?
Ja, het gaat allemaal over modellen natuurlijk, want je was er niet bij.
Er zijn natuurlijk al ideeën, is er misschien een maan...
die dan te dichtbij kwam en door getijden krachten uit elkaar is getrokken.
Een andere theorie is dat er gewoon iets langs kan vliegen, een komeet of iets dergelijks.
En dat die hetzelfde lot kreeg, dat die dus te dichtbij kwam...
en door getijden krachten uit elkaar getrokken werd.
En nou, het nieuwe model of waarom het al langer over heeft...
is dat er dan inderdaad toch een maan in de buurt moet zijn.
Alleen weten jullie nu ook wat meer details van.
Ja, ik zou zeggen, de eerste is dat die een naam heeft.
Ja, wacht even, dus er hoort dat er een maan geweest is...
die uit elkaar gevallen is, of hoe moet ik het ja, oké.
Dus er was ooit een maan en die maan is helaas versplint.
Maar die heeft postuur met naam gekregen. -Ja, ze hebben wel iets met naam gegeven.
Griesalis genoemd. Ik heb niet opgezocht wat dat voor staat...
maar dat zal vast met kristallen en water te maken hebben.
Nou ja, dat is een middelgrote maan van zo'n 1000 tot 2500 kilometer groot.
En daarmee bedoel je dat als je al het ringmateriaal nu in de maan propt...
dan houd je zo'n omvang over, hoe nu het ook is?
Nee, dus we beginnen met die maan.
En als die dan in de buurt van z'n tunnus komt, dan zal...
Ja, gezellig. -Ja.
Nou ja. -Nou, de pizza kan uit de halve. Dat is geweldig.
Ja, nee, excuse.
Nou, dus als die maan in de buurt komt...
dan zal er waarschijnlijk eerst de buitenste mantel, als het ware...
ervan afbreken.
En we verwachten dat dat bij zo'n maan heel erg ijsrijk is.
Ik denk vooral omdat we heel veel andere manen zien dat hebben...
zoals Europa bij Jupiter enzovoort. En Solaris bij z'n tunnus.
Dus dat die buitenste mantel daarvan afbreekt, dat zagen ze in hun model...
dat dat prima kan gebeuren.
En dat die dan om z'n tunnus heen gaat draaien...
waarbij dan de grote maan Titan ook nog weer een interactie heeft...
en daardoor nog 70 procent van het materiaal wordt weggeslingerd, als het ware.
Want dan komt dat te dicht bij die maan en dan maakt het een rare baan...
en dan verdwijnt dat wel in de ruimte.
Alleen dan houd je nog een kern van die maan over.
En eigenlijk is dat nog steeds een raadsel. Wat moeten we daarmee doen?
Waar die gebleven is. -Ja, waar die gebleven is.
Die kan dan of misschien wel ingeslagen zijn in z'n tunnus...
of toch ook weggeslingerd zijn.
Dus dat die in een baan op z'n tunnus zat, maar dat het zo'n rare baan was...
dat die in één keer hop de andere kant op vliegt, om maar even simpel te zeggen.
Nou ja, het is in ieder geval zo dat het door dit nieuwe model...
eigenlijk toch weer duidelijker wordt. Dat dat dan toch gebeurd zou moeten zijn.
Terwijl, ik kan me voorstellen, wat ik net vertel...
dat 'wat doen we met de kern' nog wel een grote raadsel is.
Ja, ja, ja, precies. Je moet het ergens laten.
Ik heb ook wel ergens, ooit is het in mijn achterhoofd, dat is gelezen, geloof ik...
dat je om die ringen in stand te houden, dat je maandjes nodig hebt...
die als een soort van herderschondjes, als het ware, de boel bij elkaar houden.
Klopt dat ook nog met die nieuwe theorie of is dat een achterhaald idee?
Nou, ik denk dat dat verhaal een beetje anders zit.
De huidige ringen van z'n tunnus, daar zie je grote gaten in, als het ware.
Er is ook wel een donker gebied, dat noemen we de scheiding van Kassini.
Daar zitten herdere maandjes in en die zorgen er eigenlijk voor...
dat dat gat in stand blijft. Dat is wel heel mooi.
De Kassini-zonde, die is al jaren geleden langsgevlogen...
of heel lang ondergezoek gaan, die heeft echt fantastisch mooie foto's gemaakt...
van hoe je die herdermaandjes daarin ziet vliegen...
en echt een soort hek golven door die ringen heen maakt.
Dat is wel heel fascinerend.
Ja, ik kan er ook nog over vertellen dat er nog iets aan de hand is in het hele verhaal...
en dat is dan de helling van de planeetas.
Je hebt een planeet die draait om z'n as heen...
en de hellingas van Saturnus is heel groot, dat is 27 graden...
en dat is dan nog meer dan de aarde, die is 23,5 graden.
Daardoor hebben we op aarde seizoenen, dat heeft Saturnus ook...
alleen dat is een groot laatste waar dat vandaan komt.
Men denkt dat die maand daar iets mee te maken heeft...
en dat ook de natuur daar iets mee te maken heeft met resonantie, frequenties...
maar die zijn er dan niet meer.
Dat betekent dat elk rondje die Saturnus om de zon heen maakt...
Neptune dus ook een bepaalde hoeveelheid rondjes maakt, om dat even simpel te zeggen...
en dat die eigenlijk met elk rondje een klein duwtje geeft aan Saturnus...
waardoor die die hellingas dan zou krijgen.
En het zou dan nog kunnen zijn, hier wordt heel veel onderzoek aan simulaties nagedaan...
als ik begrijp dat er ooit een object, een grotere maan of een comet...
de Saturnus een klap heeft gegeven en dat een deel van de restanten daarvan...
nu in die ringen zit of is dat al een achterhaal?
Nou, dat is eigenlijk niks van bekend. Dat denk ik wel meteen over aan Uranus...
want die heeft een hele grote helling hoed, die ligt eigenlijk op z'n kant...
en daarmee denkt men dat dat inderdaad iets te maken heeft met de inslag...
omdat anders zegt, ze hebben geen idee hoe dat anders zou kunnen zijn gebeuren.
Het nadeel van dat soort gasplaneten is natuurlijk dat je geen kraters hebt.
Je kan niet terugrekenen.
Maar er zit wel een soort moment in, een soort draaien, er zit een draaien energie in...
en dat moet ergens vandaan komen. Dat kun je uitrekenen wat je daarvoor nodig hebt.
Maar komt dit, want ik vind dat je het meenieuwd, het neemt het verhaal mee...
was er een publicatie over, is er recent onderzoek nagedaan?
Ja, wat ik dus net vertelde over dat dat nieuwe model met die 70 procent van de titan en dergelijke...
dat dat een hele goede nieuwe kandidaat was voor dit hele verhaal.
Nou, mooi. Zeker weten zullen we dit nooit, denk ik.
Het is heerlijk om de gedachte- oefeningen te doen.
Nou, top. Dank je wel. Ik neem aan dat je er was.
Ja hoor. - Dan mag ik geloven.
Zeker. - GPS.
Ik wil het even over satelliennavigatie hebben.
Ik zei in het begin, er zijn dingen die gaan in Europa best lekker en in Amerika niet zo.
Dat is eerlijk gezegd een manier om twee onderwerpen in elkaar te schuiven tot één onderwerp.
De Europese positieve kant is de lancering van Celeste.
Volgens mij hebben we hem wel eens genoemd dat hij eraan kwam.
Dat is een duo-missie. Het zijn twee satellietjes eigenlijk van...
die zijn niet zo heel groot. De ene is 12 uur en de andere 16 uur.
Een uur is dan de maat eenheid voor mini-satellieten, zeg maar.
Dus drie uur is een melkpak. Dus als je 12 uur hebt, dan heb je vier melkpakken.
Een schoenendoos. - Flinke schoenendoos.
Dat zijn twee satellieten.
Die zijn bedoeld als een soort podfinder voor lage aardbaannavigatie.
Dus dat je in een veel lagere baan een netwerk van satellieten kunt neerzetten...
wat weer een netwerk, denk je.
Wat in feite helpt bij het ondersteunen van die Galileo-satellieten.
Het zit veel hoger in de medium earth orbit.
En dat je daarmee die signalen van satellietnavigatie robuster kan maken.
Dus je kunt voorkomen dat die gespoefd worden...
wat nu met al die oorlogen natuurlijk nog zo actueel is...
dat signalen worden verstoord of worden soms gewoon gefalsificeerd...
zodat je op het verkeerde plek bent. Dat is best wel kwetsbaar.
En ze proberen dan met dit soort nieuwe toevoegingen...
dat systeem robuster te maken voor gebruik.
Een paar dingetjes interessant aan. Ten eerste de naam Celeste.
Ik wist dit niet, maar weten jullie wie Celeste was?
De drachter van Galileo. - Ach, kijk.
Leuke vondsten. Dat is één ding.
En de tweede, er zit er een ravel rondje...
een verhaal onder het verhaal over waarom die lancering dan nu was.
En dat was met een elektron raket.
Dat is een kleine payloads raket vanuit Nieuw-Zeeland, geloof ik.
Superbetrouwbaar ding inderdaad. - Enorm succesvol.
Dat is echt inderdaad een succes, maar je hoort het nooit zo veel over een succesvolle raket.
Dan zou je denken, waarom niet met een Vega, maar niet een Europees?
Het punt was dat voor dat navigatienetwerk...
moeten ze uiteindelijk in juli de frequenties in gebruik nemen.
Dus je hebt een claim gemaakt. Dat speelt soms bij dit ding.
Je doet een claim op een gemalde frequentie, in de S-band of zoiets...
waarvan je zegt, daar hebben we frequentie nodig.
Want dat punt is juist dat je allerlei andere experimenten wilt doen...
op andere soorten frequentiebanden om dat systeem robuster te maken...
dat je het minder makkelijk kunt verstoren.
Dus ze hebben blijkbaar een claim gemaakt van we willen die frequentiebanden gebruiken daarvoor.
Maar dan moet je ze ook in gebruik nemen, want anders valt je recht.
Als het met de Vega was geweest, dan was het te laat geweest.
Dus ze moesten nu ook wel.
Dus eigenlijk, als je een beetje tussen de regels doorloopt...
dan zijn deze satellieten een soort precursors van de in-orbit demo-fase.
Eigenlijk stiekem ook wel met de bedoeling om die frequentiebanden al te claimen.
De andere interessante verhaal is dat ik de techneut in mij wil weten hoe dit werkt.
En daar kan ik niks over vinden.
Dat vond ik wel weer, of ik kan gewoon niet zoeken, dat kan.
Maar ik vermoed dat ze niet willen dat je weet hoe het werkt.
Want het is natuurlijk voor een belangrijk deel ook gewoon militaire technologie.
Het is in ieder geval dual-use.
Dus hoe dit dan satellietnavigatie robuster maakt, daar kom ik niet echt goed achter.
Dat is eigenlijk wel logisch.
JTP Decon was vast wel een verhaal voorzinnen, maar...
Ja, dat hebben we niet zo gedaan.
In dit soort dingen, als ik het niet zo goed kan vinden, dan vrees ik dat de JTP gaat eilen.
Dat het niet gepubliceerd is.
Dus misschien moeten we, maar Nick, onze mede Space Carboy Nick...
die hier meer verstand van heeft, toch eens even eens uithoren hoe dit zit.
Hoeveel satellieten moet dat eigenlijk gaan worden, dat netwerk?
Daar kwam ik ook niet helemaal achter.
De in-orbit demofase, die ze gaan doen, is 10 tot 12 lage baansatellieten.
Dus je hebt zoiets van 400 kilometer, zo'n soort baan.
En daar hebben ze er 10 plus twee sperrens voor nodig, begreep ik.
Maar wat het uiteindelijke echte netwerk dan voor...
Ik denk eigenlijk dat ze daarna dat echte netwerk nog moeten ontwerpen.
En dat ze dit gebruiken om te experimenteren met mini-atomklokjes...
met speciale frequentie, cryptograafische beveiliging van de signalen.
Nou, misschien moeten we het gewoon op een hele oude met z'n manier aanpakken...
en ze een brief schrijven of ze ons een folder willen sturen.
Misschien... -Je weet het niet.
Ik denk dat het antwoord gewoon is geheim. -Je mag het niet weten.
Dat betekent ook dat die satellieten kwamen op een lage baan, zei je.
Dus je gaat ook maar een paar jaar mee, voordat het weer terugvalt?
Ja, wel iets hoger, hoor. Ik heb niet...
Ik meen uit mijn hoofd dat ik iets van tussen 400 en 500 kilometer zag...
en dan ben je best toch... -10 jaar.
Dus dat is ook langer dan stalig, om zo maar te noemen.
Maar goed, je krijgt er weer zo'n netwerk bij.
Ja, dus... Maar kortom, een succesje...
maar ik zou het wel willen klenen als een klein succesje voor Europa.
Daar staat een Amerikaanse faal tegenover, want ik had gezegd...
soms gaan dingen vlotter in Europa dan in Amerika.
Want in Amerika hebben ze juist heel veel problemen met de updates van GPS.
En daar waren ze bezig met een heel nieuw grondsysteem...
met allerlei nederlijke softe en lagemanige satellieten...
of GPS-satellieten te beheren en te controleren...
en ook al dit soort, zeg maar, militaire-rated signaalfuncties te geven.
Ze zijn acht miljard verder en het werkt nog steeds niet.
Dus ze hebben nu... Eigenlijk uit nood hebben ze de laatste tijd...
hebben ze dat oude systeem, die oude software, laag.
Weet je, voor oorspronkelijk, maar die zijn al twintig, dertig jaar oud...
hebben ze nu ge-upgraded, zodat die ook bepaalde militaire taken...
als het ware beter aankan.
En de verwachting is eigenlijk dat ze deze hele nieuwe grondstation...
laag, zodat ze die hele ontwikkeling gaan afschrijven.
Want ze hebben hem vorig jaar overgedragen aan de Space Force.
Dus het was, hallo, mijn software en hardwarecomponenten, het is allemaal af.
Nu wacht je het in en toen gingen ze het testen en er kwamen zoveel lenden boven.
Ja, toen hebben ze het gewoon niet in gebruik genomen.
Ze draait nog steeds op de oude legacy-laag.
Een soort Amerikaanse C2000. -Zoiets.
Maar het ingewikkelde is wel, je hebt natuurlijk die legacy-satellieten van...
God, hoe oud is dat systeem, maar best wel oud, die zijn nog dertig jaar oud...
die boven in de ruimte nog steeds prima werken, want het is een klok en zo moeilijk is het niet.
Maar ze hebben daarna natuurlijk, zit volgens mij nu bij 3F, generatie 3-satellieten-F...
die hebben natuurlijk veel geavanceerdere functies...
maar die kun je in die oude legacy-controllersysteem niet onmiddellijk gebruiken.
Dus dat is het hele LN. Je hebt daar een soortje Ferraris hangen...
ik ben nog steeds bezig om met de oude Atari dat aan te sturen.
En ze krijgen dit dus niet voor elkaar, dus de verwachting was dat...
dat iemand straks het besluit gaat nemen, we schrijven dit hele proces gewoon af.
8 miljard down the drain.
Kan er ook nog een keer een soort, is het nog commuusieel interessant?
Moest je nog eens een keer een concurrentiesysteem gaan bedenken?
Ja, weet je, je hebt op dit moment natuurlijk drie operationele satellinnavigatiesystemen...
drie in een beetje, want dat is een paar Russische satellieten, geloof ik, operationeel.
Maar je hebt natuurlijk een Chinese, een Europese, een Amerikaansysteem...
die open te gebruiken zijn, weet je.
Dus je kunt er wel via een commerciële naast hangen, alleen ja, wie gaat dat dan voor betalen?
Waarom? - Weet je wel, dit is gek genoeg...
en ik ben er persoonlijk wel blij mee, dit is een typische nuttsvoorziening...
die iedereen gebruikt over de godgezonde wereld, je telefoon draait op die faciliteiten...
en niemand staat erbij stil dat het een ruimtevaart nuttsvoorziening is.
Weliswaar, met dank aan de militaire toepassingen erachter.
En pas op het moment dat het nu bijvoorbeeld in Dubai of in de buurt van Ocarina...
dan zie je wat de problemen zijn als dat niet goed werkt.
En het stelt ook wel wat voor, je hebt zo'n atoomklok nodig die erin plaats.
Je kan niet zeggen, weet je wat, ik doe het ook even in zo'n stalingssatelliet.
Nee, dat is niet zo heel makkelijk, dat klopt.
Maar goed, een miniatuur atoomklok, dat is natuurlijk wel een ontwikkeling...
waar ook dit van netto valt bij Celeste, waar dit natuurlijk naartoe gaat.
Kortom, dit loopt in Europa een stukje beter dan in Amerika...
en dat mag ook wel eens gezegd, om even te zeggen.
Moera Europa.
Luc. -Yes.
We gaan nog even naar Baikonur.
In de vorige Space Cowboys werd het al even kort genoemd.
De toestanden die ze hadden met een lanceerplatform...
wat niet gebruik kon worden omdat daar een onderdeel uit was geblazen...
in de eerste schattingen werd er gezegd, dit is wel eventjes een probleem...
dat gaat wel een jaar of twee duren.
Maar in maart hebben ze al gewoon weer gelanceerd.
Ze hebben dus ergens, het ging om een soort serviceplatform...
een la onder de lanceertafel die ingenieurs nodig hebben...
om de raket voor te bereiden, vlak voor de lancering wordt het ding...
als een la het bureau ingeschoven en kan de raket weg.
Als je hem goed vergendelt. -Precis.
Dat hebben ze vijf keer geprobeerd, dat lukte niet.
Toen heeft iemand gezegd van, laat maar zitten, we lanceren toch.
Het gaat wel goed. -Het gaat wel goed.
Dat had er ook iets mee te maken dat er een hele grote delegatie...
hoge officials was en 3000 betaalende toeristen...
die ze niet wilden teleurstellen.
Goed, ging fout, ze hebben het toch wonderwel weten te repareren.
Er was nog ergens een prototype van dat serviceplatform...
die hebben ze geschilderd, gedemonteerd.
Sommige stukken waren 19 meter lang en 17 ton zwaar.
Dat hebben ze midden in de Kazakhse winter geïnstalleerd.
Respect. -Jaag nogal.
Dus mag ook wel eens gezegd worden dat er wat dat betreft...
wel het een en ander kunnen.
Nou, het eerste wat... -Veel rol kan drinken, ondertussen.
Ook dat.
Nou, dat kan een rol gespeeld hebben, daar ga ik nu niet op in.
Uiteindelijk werd dus om 22 maart de vertraagde Progress MS33...
gelanceerd, bevoorhalingsschip voor ISS.
Verloren tijd gaan ze snel inhalen...
want de volgende Progress gaat op 26 april alweer.
En intussen is het druk op Baikonur met de voorbereidingen...
op de lanceringen van een nieuwe Russische raket.
En dat gebeurt niet zo gezondzinnend vaak.
Die zou toch in... -22 al hebben gevlogen.
Ja, maar moest toch van die andere lancerbaas in het oosten...
al die dingen opkruipen? -Ja, volgens mij wel.
Deze maakt gebruik van de platformen van de oude Zenith-raket.
Nou, is dat... -Vind je dat een kleintje?
Nou ja, dat is toch iets wat 20 tonnen onmogelijk ombrengt.
Het zou de vervanger geweest moeten zijn van de proton.
Die wil maar niet doodgaan, die blijft maar vliegen.
Nee, deze nieuwe raket is ook al wel een hele tijd in ontwikkeling...
van de Soyuz-5, maar staat ook onder de naam Soencar bekend.
Een ding van 60 meter hoog kan 17 ton in een lage aardbaan brengen...
en maakt dus op Baikonur gebruik van die oude Zenith-infrastructuur.
Zenith heeft tussen 1985 en 2017 84 lanceringen gehad...
waarvan er 71 succesvol waren.
Dus niet zo'n gigantisch leuk ding.
De Zenith was ook gebruikt als booster voor de Enerik-jaar-raket...
die ook maar twee keer heeft gelogen.
Was de Zenith niet een oorspronkelijke ICBM met al zo'n balistische...
Nee, die is wel degelijk als ruimtaraket ontwikkeld, maar door Oekraïne.
En vandaar dat Rusland daar dus vanaf wilde.
Er lastig aan onderdelen komen.
Ja, precies. Motoren werden onder andere daar gebruikt.
Dit moet daar dan de vervanger van worden.
Zoals gezegd, hij had in 2022 al moeten vliegen. Dat lukte niet.
De recente startdatum was 4 april.
Een aantal dagen daarvoor is hij naar het lanceerplatform gereden...
en daar is kennelijk van alles ontdekt dat het nog niet in orde is.
Het ding moet terug naar het assemblagegebouw...
om te kijken wat er nou precies aan de hand is.
Hij heet Zojus, maar het is een veel zwaardere variant dan de standaard Zojus.
Ja, zeker. Het is eigenlijk een Russische Zenith.
Ze hebben hem gewoon gemoderniseerd.
Het is ook een modelletje Falcon.
Het is gewoon een eenrechte pijp met vier motoren aan het eind.
En de karakteristieken, dat rasterstructuur tussen de eerste en tweede trap.
Zoals gezegd, het gebeurt niet zo ontzettend vaak een nieuwe Russische raket.
De laatste keer was in 2014 met Angara.
De keer daarvoor was Energia in 1987.
Er wordt heel veel ontworpen, maar verdrijfweinig uitverloogd en gelanceerd.
Met die lange aanloop zijn er ook best veel vragen rond het bestaansrecht van deze raket.
Die werd ontwikkeld in de tijd dat zelfs Rusland nog heel regelmatig geostationaire communicatiesatellieten...
commerciëel de ruimte inschoot.
Zoals gezegd, dat gebeurde vooral met die vervuilende en inmiddels behoorlijk verouderde proton.
Zojus V was bedoeld als teamsvervanger, maar die hele buitenlandse markt is opgedroogd.
Ze hebben nog een handjevol protons die ze nog wel willen lanceren.
Ik weet dat ze van hun binnenlandse markt ook niet zo veel meer overgegeven hebben.
Nee, precies. We hoeven ook niet verschrikkelijk veel meer van te verwachten.
Of ze moeten dit ding gaan inzetten om het nieuwe Russische ruimtstation te lanceren...
waarvan ze nog steeds, afgelopen week nog weer, zeiden we...
in 2028 gaat daar het eerste onderdeel van de ruimte in.
Dat zijn ook net Amerikanen. -Wat dat betreft wel.
Ze doen alsof er niks aan de hand is. Ik zie daar weinig van terechtkomen.
Opvallend is ook wel dat deze eerste testvlucht suborbitaal is.
Dat vind ik heel bijzonder voor iets wat dingen in een baan om de aarde moet brengen uiteindelijk.
Ik zie dat toch als je er bent. -Ja, precies. Maar ze doen heel voorzichtig.
De toekomst van Zojus V zie ik niet heel erg als kleurig in.
Het zij zo. Geen idee wanneer die eerste lancering nu überhaupt zou plaatsvinden?
Nee, er is totaal niet toegelicht wat er nu scheef zat...
en hoe snel ze dat in komt om te lossen.
Als wij terugvallen op een Space Cowboys favoriet, wij houden het voor u in de gaten.
Oké, Jeffrey, wat is jouw laatste onderwerp? We hebben nog een minuutje verdien.
Ik wou nog een keer hebben over de komeet 3-I Atlas.
Ja, wie kent hem niet? -Ja, de komeet die van verre kwam en ons kwam bezoeken.
Noem dat interstellaire komeet of object.
Dat was dan het derde interstellaire object van de 3-I.
En Atlas stond dan voor het project. Wat opvond?
De eerste twee heette Uwama Uma en Borisov.
Nou, hopen wij natuurlijk dat het nieuws is dat het toch een ruimteschip van de alien is.
Nou, heel hard. -Weer niet.
Ja, ik vond het wel interessant nieuws.
Er is een fantastisch ruimtes telescoop. U kent hem allemaal wel.
De James Webb Space Telescoop. Die heeft er spectra van opgenomen.
Dus het hele regenboogje gefotografeerd.
En dan kun je uit opmaken wat voor materialen erin zitten.
Want die veroorzaken dan speciale spectraalijnen in dat spectrum.
Nou, hebben ze daar dus allerlei leuke dingen in ontdekt.
Het was al eerder bekend dat er metanol en zwaar water in voorkwam.
Maar er was nu ook iets over koolstof 13 en koolstof 12.
Dat zijn wel bekende isotopen. Verschillende versies van het atoom koolstof.
En daaruit kun je dan bepalen hoe oud iets zou kunnen zijn.
En dat gaat echt heel lang terug in de tijd.
Want in de loop van miljarden jaren is er steeds meer materiaal bijgekomen.
En in het begin was er een oerknal. Toen kregen we waterstof en helium.
En heel veel van het materiaal wat er bijgekomen is, is dan het gevolg van explodeerende sterren.
Het verhaal van sterrenstof zit ook al in ons.
Maar we hebben zelf een zonnestelsel, een zon, met zwaardere materialen eromheen.
Die komen dus uitspronkelijk uit eerdere sterrexplosies.
Ze zeggen ook wel dat de zon een derde generatie ster is.
Dat er al twee sterren voor geweest zijn die allemaal de omgeving verrijkt hebben met nieuwe materialen.
En nou ja, zo ook hier.
Dus we hebben hier nou een object dat niet uit zonnestelsel komt.
Waarbij je dus ook een andere samenstelling verwacht. En dat is dus ook zo.
Ze hebben maar heel weinig koolstof 13 kunnen ontdekken.
Ten opzichte van koolstof 12, dat schijnt een soort verhouding, moet je dat uitrekenen.
En daaruit kan je concluderen dat het heel oud moet zijn.
Dat dit object misschien wel 10 tot 12 miljard jaar oud is.
En dat is veel ouder dan ons zonnestelsel, want dat is maar 4,5 miljard jaar oud.
En betekent dat dat ze ook iets kunnen zeggen of dat dan van eerste of tweede generatie ster afkomstig is?
Dat is mij dan. Dat moet ik even logisch nadenken.
En dan denk ik, ja, het zal vast geen derde generatie ster zijn, maar misschien een tweede of een tweede.
Soms gaat dat sneller en zo, maar goed. -De eerste generatie ging heel snel.
Maar dat betekent ook waarschijnlijk dat het sterrestelsel waar dit object...
Misschien stilst, ik heb hem toch een ruimte.
Dat dat dus sowieso al niet meer bestaat. Dan.
Waarschijnlijk dat die ster al niet meer bestaat. Die kans is groot inderdaad.
Het is eigenlijk een soort weeskommetje. -Absoluut, dat klinkt heel zuur.
Ik probeer een beetje emotie aan te hangen aan dit verhaal.
Er werd ook altijd een artikel gezet van die ster zou wel eens niet kunnen bestaan...
maar er werd dan niet bijgezegd wat voor ster men verwacht.
En de helft van de sterren zijn rode dwergen en die kunnen er tientallen miljarden jaren van houden.
Dat is waar, dus de kans dat die ster... Hij kan zo zijn moeder nog terug kunnen vieren.
Sorry, Jeffrey. -Heerlijk.
Dan krijg je maar van die manga-truintjes in m'n ogen.
Nou ja, het is ook wel leuk om er iets over te melden van dat koolstof-13.
Hoe komt dat überhaupt in het heelal? Het was wel een leuk verhaal.
Dat wordt namelijk gemaakt bij nova-explosies.
Dat is dat je twee sterren die om je heen draaien...
waarbij de ene dan het materiaal van de andere opeet...
en dan opeens weer wat zwaarder wordt. Dan kan ik weer een kernfusiractie maken.
En dat zijn dan een witte dwerg en daar krijg je dan zo'n explosie...
en dan produceert hij daarbij blijkbaar, want thuis ken ik niet, heel veel van dat koolstof-13.
En dat zou dan vooral in de eerste vier miljard jaar van het heelal zijn gebeurd.
Dus nou ja, een heel exotisch object. Een heel exotisch object.
En een stuk ouder dan we blijkbaar dachten. -Ja, dus deze komt zeker wel van verre.
En dan is er trouwens nog een tweede aanwijzing dat hij oud moet zijn...
namelijk omdat hij snel beweegt.
Hij kwam met een hele hoge snelheid ons zonnestel van binnen.
Waarom is dat de naam? Ja, ga even tellen, maar waarom is de naamwijzing?
Ja, ga ik vertellen.
Ja, eigenlijk denk je van...
Ja, natuurlijk heeft het een of andere snelheid.
Want de zon draait toch ook in een bepaalde manier gewoon door de melk weg.
Dat zal vast heel anders zijn.
Nou ja, er zat toch een verhaal achter, namelijk dat hoe ouder een object is...
hoe hoger de snelheid die je verwacht.
Omdat zo'n object gewoon een keer af en toe eens langs een ster beweegt.
Noem maar de zon.
En dan waarschijnlijk ook wel wat snelheid meekrijgt.
Voor steller flybys. -Ja.
Dat net zoals de Voyager langs de planeten vloog dan ook een snelheid meekreegt.
Zo zullen ook dit soort objecten dat doen als ze langs een ster heen vliegen.
Dus een hoge snelheid is een aanwijzing voor een oud object.
Ja, dus hij heeft dan eigenlijk al heel wat sterren gezien waarschijnlijk.
We zijn niet eens de eerste en misschien niet eens de meest interessante.
Dat hij zo hard is doorgevlogen.
Als ik wel eens stopt.
Maar ik vind het in ieder geval leuk dat er echt wetenschappelijke dingen weer ontdekt worden...
dat het echt wel een ander object is en zeker een geruimd schip.
Ja, dat weet jij natuurlijk niet helemaal zeker, dus ik wil toch graag nog even de...
We houden de optie open. -Ja, precies, de optie open houden.
Nou, wat ze zeggen, richt jij je eigen raarheidsscope erop...
misschien dat er nog raarere signaaltjes van komen.
We gaan het gewoon proberen.
Goed, ik heb nog ter afsluiting, denk ik, een dingetje, een kleinigheidje.
We begonnen bij de maan, we maakten een rondje langs van alles en kwamen we weer terug bij de maan...
want er kwam een oud, het is wel een oud plan, ik weet ook niet precies waarom we nu bovenkwamen.
Ik vond het toch moeilijk om er even op terug te komen.
Er is een Japans plan langs en dat heette de Lunar Ring.
En in dat plan zijn ze van plan om over de equator van de maan...
een 400 kilometer dikke ring van zonnepanelen neer te leggen.
En Rekenwerk zegt dat als je dat doet over de hele 11.000 kilometer van de maan...
dat je dan op de maan al voldoende energie kunt opwerken om de hele aarde aan te houden.
Een stukje van de maan als het ware een soort energiecentrale maakt.
Is dat een bizar idee? Ja, dat is natuurlijk nogal een bizarre idee.
Dat betekent ook dat ze dan nog meer AI kunnen gaan geërgen.
Het idee is ouder dan AI, dus dat is toch weer grappig, ze waren hun tijd vooruit, om het zo maar even te zeggen.
Het poepte al om 2011 op en je bent er natuurlijk helemaal niks mee, maar toch.
Er is wel goed over nagedacht, want je moet dan...
het was vaak over gehad, die energie vanaf de maan naar de aarde brengen.
Dat is nog niet zo heel makkelijk, maar het kan wel.
Batterijtjes zijn denk ik niet heel erg praktisch.
Nee, microwave en laser, dat zijn dan de twee technologieën. Dat kan.
En wat het andere fascinerende deel ervan is...
dat ze gebruik willen maken van de grondstoffen die al op de maan zijn.
En dat is wel erg een soort van logisch, want zonnepanelen, dat is natuurlijk silicium...
dat heb je wel op de maan.
Dus je hebt heel veel van de grondstoffen die je nodig hebt.
Dus het idee was om dan een soort enorme ring road te maken om die maan heen...
met uiteraard allemaal nog automatische robots die zonnepanelen of parken aanleggen...
en steeds breder maken, zodat we uiteindelijk verlost worden van onze energievraag.
Zoiets is dan toch pas over 50 jaar klaar of zo?
Je moet inderdaad even een fabriekje op de maan zetten, dat is wel een leuk detail.
Dat gaat natuurlijk nooit klaar zijn, maar ik vond het wel een...
Ik ben uit de romantische overwegingen toch wel opveil optegen...
want de maan zal nooit meer hetzelfde zijn.
Je ziet dan altijd zo'n lichtbandje van reflecties op de evenale.
Ons eigen saturnus hebben we dan ook geen draag.
Ja, dat wel. De maan zal er wel anders gaan uitzien...
maar het lost wel in één keer het hele energiepapier.
Daar heb je toch kenfusie voor, tegenzij de tijd?
Dan moeten we ook helium-3 vanaf die margine halen.
Ik vond het toch... Ik dacht 'Lunar Ring', ik had echt...
Dat is wel een nice sfeer. -Ja, dat was mijn eerste associatie ook...
maar het is echt op het topvlak.
Het is niet een ring eromheen, dat zou wel kunnen.
Gaat dat gebeuren? Nee, maar ik vond het wel leuk.
Een leuk idee, ik vond het toch een mooie gedachte.
Dat brengt mij aan het eind. Hebben jullie nog een naam randeren?
Dat mag het nog heel kort, als je wilt.
Nee, 29 mei kunnen we nog een keer noemen.
Ja, 29 mei, mocht je het een keer leuk vinden.
Wij vinden het sowieso leuk als je het leuk vindt om onze opname bij te wonen...
in Space Expo op 29 mei. -3 uur 's middags.
3 uur 's middags, meer dit jaar 's volgend nog...
maar ze schrijven het alvast in hun agenda.
En dan hopen wij dat jullie allemaal...
Nou, niet allemaal, dat past niet...
maar dat we in ieder geval een groot deel van jullie mensen...
daar zullen tegenkomen. Dat zouden wij in ieder geval heel leuk vinden.
Daarmee sluit ik af. Ik bedank Jeffrey Bout.
Dank je wel. -Ik bedank Luc van den Abeelen.
Yes, ik bedank mezelf, maar ik bedank vooral natuurlijk de luisteraar...
en ik zeg tot de volgende keer.