Space Cowboys Jaaroverzicht 2025

Dit is een BNR podcast. Welkom allemaal bij het jaaroverzicht van Space Cowboys. Bijna het einde van het jaar. Een jaar waarin aan het begin alles nog enigszins stabiel leek, maar er hing al wel donkere wolken. Een paar maanden later was alles anders. Daar waren ze die onverwachte breuken tussen partijen van je eigenlijk dachten dat het vrienden waren. Ik heb het natuurlijk over de ontrafeling van de wereldorde, het ontmantelen van het NASA budget... en alle secundaire spanningen die daardoor zijn ontstaan. Daar gaan we het vandaag over hebben in dit jaaroverzicht met... Filip Schoonjans. Hallo, leuk. En Luc van den Abeelen. Leuk om met z'n drieën het jaar door te nemen. We gaan uitzoomen. We gaan beginnen in Nederland. Dan trekken we de camera omhoog en gaan we naar wat er in Europa aan de hand is... en wat er op het wereldtuneel verder aan de hand is. En dan, oh ja, we wonen ook nog in een groot, machtig universum. De rest van de kosmos. De rest van de kosmos. Daar is ook nieuws gebeurd. Ik vond het wel erg grappig dat soms ontdekken wij dingen die dan miljarden jaren geleden gebeurd zijn... past dat dan in een jaaroverzicht. Dat is een beetje de... Wat is er een aardig jaar daarin? Dat is wel een beetje mijn vrijheid. Alles is relatief, ter plaatse. Ja, precies. En die waar ik mee begon, dus die internationale spanningen... Nederland is een klein landje tussen al die spanningen. Als we daar eens beginnen... Als ik even de bal naar jullie terwerp... Waar staat Nederland op ruimtevaartgebied anno 2025 aan het begin van 2026? Ja, ik wilde wel wat over zeggen. Er is natuurlijk ontzettend veel gebeurd dit jaar. En ja, Nederland speelt daar een rol in, maar wel een beetje een kleine rol. Dus we hebben gezien dat de hele wereld verandert. We gaan het er nog over hebben. Dat het militaire wordt belangrijk. Amerikanen trekken zich terug uit allerlei overeenkomst. We moeten meer zelf doen. Dus iedereen ziet dat inderdaad, dat dat ook echt moet gebeuren. Alle landen dragen meer bij aan ESA... maar ook vanuit hun eigen nationale programma's. In Nederland was er aanvankelijk een trend van tegenovergestelden. Die gingen 25 procent minder bijdragen ineens. Een beetje als het Amerikanen van plan waren. Ja, dat is ineens helemaal rond. We hebben daar een paar weken geleden over gehad in de uitzending. Toen was dat net een beetje bekend geworden. Kan je nog even samenvatten wat daar aan de hand was? In Nederland betaalde maar 2,1 procent van het ESA-budget. En dat was voor een vergelijking met het nationaal product van Nederland... echt beschamend weinig, vond ook de directeur-generaal van de ESA. Vond eigenlijk iedereen in Europa. Europa moet meer zelf doen. En dan gaat Nederland ineens 50 procent minder bijdragen. Dus na een enorme hoop gezeur en lobby van de industrie... die aanklopte bij de minister van ESA... en die aanklopte bij de minister Schoof, die naar ESTEK kwam... hebben ze uiteindelijk die 25 procent reductie hersteld. Met heel veel trot. Dat is prima. Daar zijn we blij mee, was beter dan als dat niet was gebeurd. Het was ook een dreiging dat de delen van de ESA zouden vertrekken uit Nederland. En in deze gegeven moment gaat dat ook gebeuren. Want de hele bemannenruimte van de exploratie gaat op termijn naar Duitsland. Naar Keulen he? Naar Keulen. Vertrekt uit ESTEK. Ja, dus er is wel een lichte trend. Maar dat was toch ook niet het stuk waar Nederland het meest op aaste. Nederland meer aardobservatie en inmiddels ook Defensie Security zoals iedereen. Maar uiteindelijk herstelden ze die bijdrage. En daarmee is het een soort van weer oké. Maar alle andere landen hebben hun bijdrage dramatisch verhoogd. En het kleine nieuwtje dat meneer Schoof bij ESTEK op bezoek was... kwam het vaker voor dat hoogwaardige herstbekleiders daar komen van Nederlandse huizen? Nou, bijna nooit. Bijna nooit, hè? Nee, eerder de koning dan de minister-president. En waarom was hij er nu wel? Hij werd op het laatste nippertje uitgenodigd. Maar hij was ook al dubbel demissionair. Wat kan hij nog doen, hè? En zo hadden ook hij en Karremans wel echt een probleem. Want in september was er een stemming geweest in het parlement. Van twee moties, van CDA en D66. En de ene die zei, zullen we nou niet die 5% voor de NATO... en die 3,5% plus anderhalve aan het palen ding... zullen we die dan niet deels inzetten voor ruimtevaart? Nou, dat werd weggestemd. Dat vond ik een mooi plan, want dat is echt slim. Dat is een slim plan. En de andere was, zullen we nou niet die 100 miljoen extra... die in die lange termijn agenda staat... die we hebben met z'n allen van de hele ruimtevaartsector... even aangeboden aan de regering... waarin staat van hier zijn hier is Nederland goed in... dit moet versterkt worden, dit moeten we behouden... maar er moeten wel 100 miljoen per jaar meer bij. Dus dat was in een motie neergezet en werd ook weggestemd. Dus ik denk dat je dan, als je dan toch al demissionair bent... en je was al demissionair en de verkiezingen zijn geweest... en het parlement klopt ook niet meer... en deze regering stoelt nog maar op 26 zetels, hoor ik laatst... omdat al die partijen eruit gestapt zijn... dan kun je natuurlijk niet zoiets doen als de ruimtevaart bijdrage verdubbelen. Want dat is dan echt wel iets wat je als tussenpous niet meer kan maken. Dus waarschijnlijk deed hij het maximum wat hij kon doen... en dat is prima... maar alle andere landen hebben echt heel erg veel meer bijgedragen. En dat gaat om miljarden. Duitsland, Frankrijk, Italië, 4, 5 miljard, de UK, 2,5 miljard... ook Spanje ineens bijna 2 miljard... Polen 800 miljoen, dus veel meer dan Nederland. Nederland betaalde 450 miljoen, Polen is een grotere speler geworden... en krijgen dus ook een ESA-centrum in Polen voor security. En dat is voor Polen heel belangrijk, want die zitten natuurlijk aan de grens. Terwijl Nederland eigenlijk best een prachtige infrastructuur heeft... voor allerlei soorten zaken, natuurlijk voor radiotelescopen... en er is nog steeds geen bericht over de Einstein Telescoop. Dat loopt nog, daar hebben we ook wat over gedaan vorig jaar... maar er is nog geen beslissing over gevallen. Maar zo'n dik schoof die langsvond, dat was een beetje een schoolreisje. Hij werd natuurlijk gefascineerd door wat er gebeurde... en het was ook al duidelijk dat we op de open dag hadden... ook al discussie met de leiding van ESA... je moet wel echt naar de minister zelf gaan... niet bij de mobielaag daaronder, maar gewoon echt bij de minister. En Nederland kan heel erg veel dingen heel erg goed. De lasercommunicatie is bijvoorbeeld staatstand ook daarin. TNO doet lasercommunicatie en S-TEC is voor de mensen... die S-TEC misschien niet zo goed kennen, alleen van de Space Expo... S-TEC is een van de grootste of zo? Met afstand de grote, er werken 3500 mensen. Onderdeel van de ESA? Ja, in de hoofdkantoor van de ESA in Parijs werken er maar 500 of zoiets... in Duitsland weet ik veel 800. Ik heb wel eens begrepen dat het feit dat Nederland S-TEC heeft... eigenlijk niks te maken heeft met onze expertise's of zo... maar met de bodemgesteldheid van de duinen. Vanwege de trilletafels die op S-TEC staan... waar de lancering wordt gesimuleerd. Daar heb je een hele stevige, of tenminste een bepaalde bodem voor nodig. En die was eigenlijk langs de hele Europese kust... alleen daar in Noordwijk te vinden. Vandaar dat Nederland S-TEC heeft. Klopt dat? Klopt dat? Dat heb ik ook al eens gehoord. En ook de vraag van waarom ligt het dan aan de kust... omdat we het ook niet in moerasgrond in de Meenselpolder willen leggen. Ik heb ook wel eens gehoord, dan wordt het heel politiek... van dat die grote landen het eigenlijk wel best vonden... als het in een klein landje ligt met de grootste vestiging. Dat de Duitsers dat vervelend vinden dat het in Frankrijk ligt... en andersom. Dan was Nederland misschien ook wel... neutral genoeg. Op de 50 jaar S-TEC-viering, vorige week werd ook gekeken... welke, wat waren dan de laatste kandidaten. Zavontem in België was ook een hele sterke kandidaat bij het vliegveld. Ja, apart. Wat een goede. Dan had je nog een persoonlijke highlight over... want jij bent natuurlijk bij S-TEC gezeten. 33 jaar. En toen heb je gewerkt aan de befaamde robot arm. Als projectleider. En wat was daar nog over te melden dit jaar? Kijk, dat ding had ongelofelijke vertraging. 15 keer een jaar vertraagd bij de lancering. Hij is uiteindelijk gelanceerd in 2021. En hij doet het. En hij wordt nog steeds gebruikt. En daar was iedereen zo bang voor. Het was het afstandsgrootste Nederlandse ruimvaartproject. Er was ook kritiek dat Nederland op destijd... dat hij veel eieren in één mandje gooide van die ruimtegebotica. En als hij dan niet gelanceerd zou zijn... of niet zou werken na al die jaren in een doos... of wat hij wel doet, maar hij wordt niet gebruikt... want hij wordt niet nuttig gevonden, of ze zijn inmiddels gewend... dat zou allemaal heel jammer zijn geweest. Maar hij wordt gewoon gebruikt. Elke maand of 6 weken wordt hij een keer gebruikt. Zie bebeeld op NASA TV. Een mannetje eraan, he? In the grand scheme of things is dat niet heel significant... maar voor mij persoonlijk, als ik daar graag gewerkt heb, is dat geweldig. Ik vind het even in the big scheme of things... dat er een diersoort op een planeet aan een robotarm... een een van zijn diertjes laat zweven op 100 km boven het aardopvlak. Dat vind ik in the big scheme of things enorm. Existentieel. Dus goed gedaan. Ik bedankt dat je er nog steeds bent. Dat is Nederland, dus binnen de context van de wereld. Maar hoe doet Europa het dan? Je ging er wel even langs, daar lijkt iedereen dus wakker geworden. Ja, men is wakker geworden om een heleboel redenen. Maar de belangrijke reden is eigenlijk wel... de European resilience and independence. Europa moet zelf dingen kunnen. We hebben altijd ingezet op internationale samenwerking... en dat is fantastisch, tot het niet meer fantastisch is. Dat is natuurlijk wat we nu hebben meegemaakt. We moeten onze eigen raketten hebben. We hebben gelukkig heel goed gedaan met Galileo-satellieten. Dus de satellieten die navigatieplaatsverpaling doen... waardoor je telefoon, auto en vliegtuig heel precies weten waar ze zijn. Dat is geweldig, dat is een Europese systeem. Daar zijn we niet afhankelijk van de Amerikaanse GPS. Dat is het gevaar dat daar zit. Onder Trump kan je helemaal zoiets verwachten. Dan hoeft hij dan maar één schakelaar om te gaan in Amerika. Het GPS-systeem is voor Europa gewoon niet meer toegankelijk. Dan heb je inderdaad een flinke probleem te pakken. Die gaat inderdaad onmisbaar voor Europa. En die raketten, Luuk, hoe staat dat daarmee? Er moet nog steeds die eerste Europese raket van Europese grond vertrekken. Een aantal kandidaten, een aantal andere kandidaten... Frans, Duits... Het blijft een kleine race. We weten het nog steeds niet. Een grote nadeel van een aantal van de meest rijpe kleine raketten... die er nu staan, is dat het inderdaad klassieke raketten zijn. Dus je schiet het omhoog en de trappen donderen in zee. En als je een volgende satelliet wilt lanceren, moet je weer een nieuwe bouw. Dat is de laatste vuurpijlen die in Nederland nu de lucht ingaan. Zoiets, het is einde vuurwerk tijdperk. Dus ja, Frankrijk is wel bezig met twee initiatieven... om raketten ook herbruikbaar te gaan maken. Ik hoorde zelfs laatst nog weer zeggen... het is niet onmogelijk dat ariane 6 herbruikbaar gemaakt zou kunnen worden. We zijn al redelijk laat. Niemand had het kunnen zien aankomen... dat een herbruikbare raket zo ontzettend realiseerbaar was. Wat dat betreft heeft Musk echt zijn nek uitgestoken. En iets bijzonders bewezen. De eerste landing is trouwens ongeveer 10 jaar geleden van een Falcon 9. Dat hij voor de eerste keer een trap liet landen. Was het een geslaagde landing? Nee, vanaf 2010 zijn ze begonnen met het proberen. In 2015 is dat gelukt. Dan zie je dat we netjes 10 jaar achterlopen. Daarbij komt het feit... en ik wil Filip niet tegen zijn hoofd stoten... maar als ESA iets gaat doen, dan duurt dat minstens 10 jaar. Tegen de tijd dat we, als we vandaag beslissen... Europa moet gaan, dan moeten we het niet doen. Als we vandaag beslissen dat Europa een herbruikbare raket moet hebben... dan is het 10 tot 12 jaar verder dat het er is. Dan heeft de hele wereld ons al voorbij gestreven. Je ziet dat die Falcon 9 op het ogenblik over de hele wereld wordt gecopieerd. In China hebben ze net een paar weken geleden een poging gedaan... om een Falcon 9 clone terug te laten komen. Terug kwam hij wel. Hij komt op de goede plaats. Hij maakte een gaatje in de grond naast het landingsplatform. Verder wel geslaagde lancering, tweede trap netjes in een baan om de aarde. Eigenlijk ook al iets bijzonders. In China staat er een hele reeks op dezelfde voet klaar om te gaan testen. Waarschijnlijk gaat dat zelfs nog in december gebeuren. Tot in Rusland toe. Je ziet overal die hele saaie pijp met vier van die uitklappen voetjes. Dat is tegenwoordig... Hoe over tien jaar een kind een raket tekent. Dat modeltje. Bij de Chinezen gaat het ook gewoon goed. Wanneer de volgende keer is? Het zou kunnen zijn dat er al iets gebeurd is. Sorry, luisteraar, dan hebben we dat gemist. Daar heb jij het ook over. Die Chinezen die nu op de goede plek kwamen... daar helaas in de brand vloog. De volgende keer gaat het ongetwijfeld goed. Ze zijn zo dichtbij, dan Musk deed bij zijn eerste paar prognosen. Dat heb ik vergeten. Europa gaat ook die kant op. Er is veel geld gestopt bij de ministerconferentie... waar de Europese landen voor de komende drie jaar een budget aan ESA gaven. Daar is veel geld voor lancerd. Ze gaan verder met de kleine raket, die heet Vega van ESA. Ze gaan verder met de grote raket, die heet Ariane 6. Die is redelijk vlekkeloos gelanceerd. Ze heeft dingen over een ordeportafij van 30 lanceringen. Voor een paar jaar werkt dat voor een niet-herbruikbare raket heel erg goed. En als die nog gebruikbaar gemaakt wordt, zoals Luuk zegt. Daarnaast hebben ze de European Launcher Challenge. Daar zijn vijf commerciële bedrijven die dan mogen proberen... een eigen lancererket te ontwikkelen die innovatiever is en Europees. En die dus ook met terugkeerende onderdelen gaat. Daar ben ik heel benieuwd naar. Maar dan blijft wel dat Luuk heeft wel gelijk. ESA is niet heel erg snel met dit soort ratten. Dus laten we hopen dat die commerciële partijen wel wat sneller zijn. En als ik dan een klein beetje uitzoom, want het gaat vaak over China en de Verenigde Staten. Hoe is de relatie tussen Europa en China in deze inruimtvaart? Ja, het is wel een beetje dubbel. Een aantal jaren geleden had ESA nog een paar astronauten in het Chinese trainingscentrum. Er waren er een paar die Chinese leerden. En werd in de trainingsmodules in de simulatoren voor Shenzhou... het Chinese bemannde ruimteschip gestopt. En er leek aan alle kanten op dat binnenkort... en dan stap er gewoon een ESA-astronaute aan boord van een Chinese missie. Dat is ineens gestopt. Je ziet het gewoon, op het wereldtoneel is China nogal omstrepen geworden. We hebben natuurlijk allerlei systemen die we in het Westen gebruiken... waarvan we ons hebben gerealiseerd van, wacht even. De Chinese staat kan gewoon meekijken. En kunnen systemen uitzetten, misschien wel. Het is een van de grote vijanden van Trump geworden. Allereerst, zoals dat altijd bij Trump is, op economisch gebied. China wordt gewoon niet zo ontzettend vertrouwd. Je ziet ook bewegingen vanuit Rusland naar China. Goede bewegingen of slechte bewegingen? Welke bedoelingen? Dat ze hinten op samenwerking, inderdaad. Het is sowieso geweest dat Rusland het een en ander aan China... heeft verkocht aan technologieën. Als je naar het Chinese pak kijkt wat taikonauten dragen bij de lancering... dat is gewoon een kopie van het Zocol-ruimtepak... wat de Russen al tientallen jaren dragen. In principe is het ontwerp van het Chinese ruimstation gebaseerd... op de basismodule van Mir. China doet wat ze al tientallen jaren goed in zijn. Iets bekijken uit het Westen. En zelf een betere versie ontwikkelen. Niet alleen kopiëren, maar ook verbeteren. Daar zijn ze gewoon gigantisch goed in. Dat is een van de dingen die mij dit jaar heel erg is gaan opvallen. Van allerlei allianties zijn aan het verschuiven. Vroeger was het inderdaad van NASA en ESA. Natuurlijk werken die samen. Rusland deed dat met allerlei Oost-Europese landen. China was ontzettend eenling en helemaal staatsgedreven. In China zie je nu diverse commerciële spelers op de markt komen. Dat zijn degenen die al die herbruikbare concepten doen. Er zijn er een paar bezig met op een commerciële manier... vracht naar het Tiangong-ruimstation vervoeren. NASA is zich eigenlijk gewoon ook aan het terugtrekken. Laten we ook Amerika er even bij betrekken. Ik wil nog één ding over China zeggen. Ik heb gegeven dat de lidstaten van Europa ook niet meer willen... een embargo hebben gezet op de samenwerking met China. Want zij zien China als in kamp Rusland. China is in kamp Rusland. Dat mag van de Europese lidstaten niet. De Amerikanen hebben die ITAR-wetgeving. De wetgeving voor export-control van militairgevoelige technologie. Er was al een jaar geleden dat wij bijvoorbeeld... ons Europese koppelingssysteem... aan de Chinese leveren voor een vlucht naar het Chinese station... van Samantha Christopheretti, een Italiaanse ESA-astronaut. Dat mocht niet, want daar zat een know-how van de Amerikanen in. Voor een piepklein deel, maar dat voldoende om dat tegen te houden. Zowel de Amerikanen als de Europianen willen eigenlijk... niet dat wij met China samenwerken. Dat verdeelt dus de wereld in twee helften. Op nieuwe manieren. Waar het een paar jaar geleden nog zo was... dat in ieder geval Chinese studenten op een NASA-faciliteit... stage liepen en zo. Dat is compleet uit embose. Als je naar diverse overeenkomsten uit het verleden kijkt... tussen NASA en ESA... is ESA er ook niet altijd heel erg lekker van afgekomen. Wij ontwikkelden SpaceLab. Een module die aan boord van de Space Shuttle kon vliegen. ESA is zo suf geweest om het goed te vinden... dat hebben ze zo in het contract gezet. Na één vlucht is die van jullie. Moesten wij vervolgens gaan bedelen om vluchten... aan boord van dat ding nog voor elkaar te krijgen. We hebben in die samenwerking ook wel eens aan het kortste end getrokken. Maar die vanzelfsprekendheid van die samenwerking... komt denk ik met de Gateway als die wel doorgaat. Het ruimstationnetje wat om de maan moet gaan vliegen. En bij Dark Amidst. Landingen een rol gaat spelen. Ik denk dat wel het laatste grote project is... waarin heftig hardware wordt geleverd aan NASA. Daar komen we nog op denk ik. Ik vind het bijzonder dat Europa zoekt naar nieuwe samenwerkingen. We hebben drie samenwerkte overeenkomsten getekend dit jaar. In mei met India, een nummer one of understanding. In april met Afrika. Afrika had net een Afrikaanse Space Agency gesticht. Afrikaanse continent? Het continent. Het is een Europese Space Agency met een exacte equivalent van Afrika. Alle landen van de Afrikaanse Unie, de 55, zitten allemaal in dat Afrikaanse Space Agency. Daar hebben wij het nu met ESA een overeenkomst mee. Dat is natuurlijk wel een klein beginnetje. Ze hebben een hoop E-vanaar. We hebben het wel eens gehad over verschillende initiatieven. Door heel Afrika, Kenia. En Zuid-Afrika en Nigeria. En met Japan is er in maart een MOU afgesloten. Je ziet daar ook al die verschuiving. Amerika is nu moeizaam. Amerika heeft het recht om te zeggen dat ze het wel hebben opgeschreven. Met bloed ondertekend, maar we doen het gewoon niet. Om het dus even over Amerika te hebben. Waar begin je daar? Heel veel van wat er allemaal aan de hand is wordt gedreven daardoor. Mede daardoor, misschien aan de ene kant Rusland slash China. Maar natuurlijk de Verenigde Staten met Trump. Die is aangetreden. Vorig jaar verkozen, dit jaar aangetreden. Dat maakt kortemette met van alles en nog wat. Als we het even alleen over NASA hebben, dan zijn er 5000 mensen vertrokken. Er werd ook ongeveer een kwart budget reductie voorgesteld door het Witte Huis. Dat moet dan door de Senaat en het huis dus nog goed worden gekeurd. De vraag is nog hoe heet gaat die soep gegeten worden? Dat was het voorstel van Trump. Het is er nog niet doorheen. Er zijn nog steeds overleggen over wat dat budget moet worden. Het is wel de vraag van wat er gebeurt. Maar er zijn meerdere missies gecanceld. Eentje waar ik dadelijk nog over kom te spreken. De Mars sample return mission die er zou komen. Die is dan geschrapt. Misschien ook weer niet. Misschien dat iemand anders hem weer oppikt. Dat is allemaal de vraag. Een naderlating. Een existential event. Een extinction event werd het wel genoemd. Er lijkt altijd wel weer iets van hersteld te zijn. Misschien dat iets wat we net gemist hebben voor de uitzending wel even bestraken. Was dat defensie is opeens heel erg terug. Ik kan afvragen in hoeverre kijkt Amerika nu naar de zuiver. Als een soort defensieopdracht. Een prestige zaak. Want dingen als een mens op een maan of op Mars. Dat staat er nog steeds hoog in het vaandel. Dat zijn dan de grote doelen. Maar wetenschap, onderzoek en ontdekking. Dat is een stuk minder onderdeel van. Maar op defensie gaat iedereen er wel aan. Ik zag ook weer dat er een 900 miljard dollar pakket voor defensie is goed gekeurd. Want bij defensie klotst het geld nog altijd tegen de rente. Dus dat kan anders wel. Maar alles wat mooi en prachtig is om te dromen. Daar wordt de hak bij al in gezet. Daar zit ook de reductie bij NASA. Dus 50% van het sciencebudget. En daarmee in totaal 25% van het NASA budget. Ik ken mensen in NASA Jet Propulsion Lab in Pasadena. Die gewoon ontslagen zijn. In het afgelopen jaar zijn er 2400 ontslagen. Want 8000 ofzo. En wat voor functies hadden zij? Ja, die werken aan wetenschappelijke missies. Die komen wel goed recht. Deze mensen zijn goed. En ze vinden allemaal weer een baan. Ergens in de high-tech-industrie. Maar eerder privaat dan misschien. Maar dan is de ruimtevaart wel kwijt. En daar zit het probleem natuurlijk. Al die bezuinigingen. Het is korte termijn winstdenken. Op een heel vervrongen manier. Vanuit de regering Trump. Maar als er straks een ander bewind komt. Die zegt dat het best goed was hoe dat 5 jaar geleden was. Laten we dat maar opnieuw opbouwen. Dat red je niet eens binnen 1 of 2 termijnen van president. Je moet gewoon een hele nieuwe club opbouwen. Wat ik een heel opvallende beweging vond. Is gewoon de invloed van 2 miljardairs in Amerika. Die bijna met z'n tweeën de toekomst van de Amerikaanse ruimtevaart aan het vormgeven zijn. Namelijk? Musk en Bezos. Bezos is dit jaar een beetje gaan scoren. Jeff Bezos. Ja, inderdaad. Directeur Amazon. Maar ook van Blue Origin. En ook getrouwd dit jaar. Ook nog. In Venetia. Waar Venetia heel erg blij mee was. Maar dat valt buiten de scoop van deze. Elon Musk vastgelegd gescheiden. En nog een kind erbij. Ik weet het niet precies. Ik moet zeggen dat op persoonlijke nood. Want ooit toen wij deze podcast begonnen. Toen was Elon nog een superheld. Nou ja, ik ben echt afgehaakt. Echt afgehaakt zeg maar. Vollemonder. Ik had ook een moeilijk jaar. Dus ik heb niet zoveel tijd gehad om echt overal bovenop te zitten. Maar het hele Elon heeft zichzelf zo onsterfelijk blakkelijk gemaakt. Aan het begin van het jaar. En dat was al een paar jaar in de maak natuurlijk. Daar is wel... Bezos is wel grappig. Die is opeens, ondanks al zijn onhemelijkheden. Neemt man hem iets serieuzer. Omdat Blue Origin natuurlijk ook. Voor de eerste keer. Ja, ineens. Ongelooflijk scoret. Nou ja, waarmee? Laten we dat vertellen. Nou, voor mij gewoon het hoogtepunt van ruimtevaart 2025. Is de tweede missie van de Nieuw Glenn. Grote draagraket ook herbruikbaar. Ook met metaan als stuurstof. Net als Starship. Net als Starship. Goede ding is een slag kleiner. Maar al bij de tweede lancering dit jaar. Is de landing op een drijvend platform gelukt. En waarom vind je dat zo bijzonder? Omdat het een pokke groot ding is. Je ziet het niet. Maar het is echt een enorm verschil met een Falcon 9 die terugkeert. En aan de ene kant vond ik het ja, hele prestatie dat dat lukte. Aan de andere kant was het eigenlijk niet verrassend. Want Bezos heeft altijd gezegd. Toen hij begon met zijn ruimte toerisme. Wat we hier eigenlijk nooit meer bespreken. Omdat het niemand meer interesseert. Zes mensen die even met een kapsule net boven de 100 kilometer vliegen. Het goed dat je dat even benoemd hebt. Het toerisme is zo gewoon dat we het niet meer benoemen. Dat is niet interessant meer. En met dat kleine Nieuw Shepard raketje. Heeft Bezos een hele hoop ervaring opgedaan met dat ding keurig te laten landen. En dat doet hij ook op een andere manier dan de Falcon 9. En de Super Heavy dat doen. Bezos laat een raket afremmen. Hoveren. Goed kijken waar die gaat landen. En dan vliegt hij inderdaad niet eens recht naar beneden. Maar glijdt hij naar zijn land. Naast de zijkant. Ja, dat was geëgoculair. Precies. Nou, Bezos heeft inderdaad altijd gezegd. Nee, het is geen speelgoed raketje die Nieuw Shepard. Want het ding is schaalbaar. Hij zit zo in elkaar dat je er makkelijk grotere versies van kan maken. Dat is exact wat hij heeft bewezen met Nieuw Glen. Die doet namelijk precies hetzelfde. Iedereen die naar de livestream zat te kijken van die tweede Nieuw Glen-lansering schrok zich het lepblazer op het laatst. Want er was een camera op dat landingsplotform gericht. En je zag aan de zijkant ineens zeewater opspatten. Dus iedereen had zoiets van, jammer, hij is daarnaast terecht gekomen. Nee, daar remde hij af. En hoverde netjes naar exact het middelpunt van het landingsplatform. Ik vond het meest bijzondere en spectaculaire dat die niet uit elkaar spatten. Precies, dat ook. Ja, want we zijn gewend dat nieuwe raketten dat die eerst 5, 6, 7, 8 keer ontploffen. En deze met de tweede, trouwens ook de Ariane 6 raket, die is dan niet uitbruikbaar. Maar die is ook vier keer gelanceerd en vier keer gewoon niet ontploft. Nee, inderdaad, er zit vooruitgang in. Verder is Blue Origin natuurlijk ineens een potentiële kandidaat geworden... om misschien toch wel de eerste astronauten op de maan te brengen. Aangezien Starship toch niet een gigantisch goed jaar heeft gehad. Er zit gewoon vertraging in. Starship, ja. Starship, er moet zo ongelooflijk veel gebeuren. Wil dat ding astronauten gaan afleveren op de maan binnen drie jaar? Natuurlijk wel eventjes tussendoor. Succesvolle lancering gehad voor de eerste keer. Trappen geland, Starship geland. Wat dat betreft eindelijk, want het begon te lang te duren. En toen heeft de Amerikaanse overheid op een gegeven moment de nieuwe gezegd... van alles leuk en aardig, maar als wij nog een mens op de maan willen hebben... dan begint het nu wel echt te lang te duren. Een paar jaar geleden was het een discussie. Moet Blue Origin meedoen of niet? Of een rechtszaak zijn ze begonnen en gewonnen. En uiteindelijk is die landen dus nu gemaakt. En jij zegt eigenlijk wel goed nu dat er competitie was. Ik denk dat het heel gezond is dat die concurrentie nu ook onderling tussen New Space gaat doen. Want New Space was natuurlijk al helemaal aan het opboksen tegen de klassieke grote jongens. Dus New Space is even SpaceX, de rocket lab en New Origin. Ja inderdaad en Old Space, en dat is nu wel heel duidelijk... Boeing, ULA. Heel erg Old Space is inderdaad vooral Boeing. We hebben aan deze tafel natuurlijk heel erg de Starliner Soap belicht diverse malen. Het laatste nieuws is dat de volgende Starliner onbeman gaat vliegen en neemt alleen vracht mee. Op de Starliner Soap is inderdaad dit jaar gebeurd. In een autotop? Nou ja, de grote problemen met een klok die een verkeerde tijd aangaf... waardoor er stuurraketjes alle kanten op gingen. Uiteindelijk toch gewoon nog problemen met standregeling en met parachutes. Als de auto die vaststaat ook al is die niet vast. Ze durfde niet meer terug naar huis met die raket. Die acht dagen zouden blijven en die negen maanden vast zaten. Dus de kwaliteit van de grote jongens van vroeger die wordt gewoon niet meer vertrouwd. En er is ook een totaal andere manier van zaken doen gekomen. En dat dat dan toevallig twee militairen zijn die heel erg veel durven... dat toont wel aan dat de boel gewoon radicaal verschoofd is. En ze krijgen ook nu ook wel de kansen. Want Trump wil natuurlijk per se dat voor 2030 als de Chinezen op de maan zullen landen... dat de Amerikanen eerst op de maan landen. En die human landing system van SpaceX is gewoon niet klaar. Dat is echt een enorm probleem. Het opnieuw bijtanken van ruimteschepen met cryogene vloeistof... dus de min honderden graden in de ruimte, dat is nog nooit gedaan. Het moet nog een beetje ingepikt worden. Het kost 26 launches, dat is de kosten van Starship. Dus niet een vlakken eindje, maar een Starship om 1% de maan te krijgen. Dan denk je ook van ja, we sturen dan wel weer Saturn V die kant op. En waarom is dat nu ook ineens een prioriteit en waarom is het een race? Dat snap ik niet zo goed. Het is wel erg goed dat nu het meedoet is dat we de kansen verdubbelen. Ik denk dat het een race is vanwege de tegenstander. Het is China. Dat is het grote kwaad. Het is gewoon een herhaling van stap uit de jaren zestig. Toen was het het kwaadrijk van de Sovjet, toen iemand verslagen moest worden. Nu hebben ze nu een nieuwe tegenstander gevonden... waardoor Amerika great again kan lijken. Dan ben ik toch blij dat in Europa er wel gekeken wordt naar het militaire aspect. Dus veiligheid, security en safety. Maar niet per se vanuit het verhaal van my button is bigger than yours. Dat speelt denk ik veel minder. Het is wel bijzonder dat bij de ministersconferentie in november... een resolutie is aangenomen waarin het toegestaan wordt... dat de space agency wat volgens de statuten 100% civiel is... nu ook echt aan militair werk mag doen. De dual use werd er al een tijdje toegestaan. Technologieën die zowel civiel als militair toepasbaar zijn. Europa heeft ook ingezien dat we nu eigenlijk niet meer anders kunnen. De sroom is... Je zei vooruit dat defensie geen vies woord meer is. Nee, nee, nee, precies. Het probleem is nog wel met ESA dat het nog wel in het handvest staat. Wat dan precies? Dat het alleen voor vreedzame doelen mag worden gebreken. Defensie, wordt het semantiek, die kan je daar nog best onderscharen. Dus daar zou je wel het een en ander aan moeten veranderen. Een ander ding wat mij opviel is dat er nu vanuit Frankrijk notenbenen is gezegd... ook de geographical return-regel van ESA... die al heel erg lang als restrictief wordt ervaren... dat is die misschien wel eens uit zou mogen gaan. Nederland draagt 3% bij aan ESA-budget. Voor datzelfde bedrag wat wij investeren... krijgt de Nederlandse industrie contracten terug. Dus op een bepaalde manier kost het je geen geld. Dat is natuurlijk heel erg ingewikkeld... want niet elk geografisch gebied heeft de expertise die voor bepaalde projecten nodig zijn. Dus dat heeft altijd al heel erg ingewikkeld gelegen. Er was ook geen geliefde onderwerpen de laatste decennia. Dus ik ben blij dat daar ook aan gemorreld gaat worden. Draghi is daarmee begonnen. Dus Draghi had in dat rapport voor Europa, hoe Europa verder moest... hij al aangegeven dat dit principe misschien maar eens losgelaten moest worden. Dat ligt moeilijk metaan bij de kleine landen... zoals Slovenië of Roemenië. Daar geld in stopt dan willen ze ook dat hun land... dan kan opklimmen de vaart te hervolkeren door ESA-orders te krijgen. Maar volgens mij kunnen die natuurlijk niet zoveel. Dus dat is dan wel ingewikkeld. Maar de wendbaarheid van Europa neemt daarmee wel af. Dus hij heeft dat gezegd, Draghi en nu... gaan dat misschien wel ooit een keertje op de schop. Even terug naar Amerika, waar je het net over had. De twee miljardairs. Nog even over Elon, want wat dat betreft... we kunnen SpaceX niet zomaar wegvlakken. Natuurlijk, bijna elke dag is er wel een lancering tegenwoordig. Dat is idioot hoe vaak SpaceX lanceert. Het gaat wat dat betreft uitstekend met SpaceX. Vanuit een zakelijk oogpunt. Starlink, groot succes. Zorgt gewoon voor de winstgevendheid van SpaceX. Mede natuurlijk, want ze hebben ook heel veel overheidsopdrachten. Ik denk, als ik even terugkijk naar wat jij net zei... over die twee krachten, de bezels aan de ene kant van New Space... en een mask aan de andere kant. Ik denk dat er ook ideologisch iets is veranderd. In ieder geval voor mij. Ik vond het zelf echt heel pijnlijk. We hebben het hierbij in de podcast vaak gehad. Ook vroeger met Herbert Blankesteijn. Toen we oprichten van... Moeten we wel naar Mars? Moet er wel een mens naar Mars? Slaat dat ergens op? Er waren al het argumenten vanuit Elon. De mensheid moet dit. We hebben een planeet twee nodig. Het is voor de ontwikkeling van de mensheid heel goed om dit te doen. Dat was rhetoriek die de jaren bezigde. In 2020 veranderde dat na de verkiezing van Trump. Na dat hij zich had gedoped tot Trump-aanhanger. Omdat hij weggepest was door de democraten die hem niet vertrouwden. Opeens bezigde hij zich in januari op inauguratiedag. Aapte de taal van Trump na. Die het had over een Amerikaanse vlagplanten op Mars. Ik heb hier ooit eens een keer van... Was het tien jaar geleden of zo? Ik was een beetje aan het rondvragen. Van die nieuwe space industry mensen. En mensen die meer aan het wetenschappelijken zaten. Van het krachtenveld. Van het onderzoek aan de andere kant. En meer het kolonialisme. Het koloniseren. Aan de andere kant. Nu zag je heel duidelijk dat Amerikaanse vlagplanten... Daar gaat het verhaal van de mensheid. Wie heeft de grootste? Hier komen wij even stoer doen. Dat is doodzonde. Dat valt de ideologische basis weg. Een paar jaar geleden keek ik met mensen... Keken we elke lanceering. Als er een starship omhoog ging. Spannend, spannend, spannend. Maar wil je achter iemand aanlopen die zo idioot zich gedraagt. Dan is opeens het leiderschap kwijt. Tenzij je zegt we zijn awesome bros. En we gaan naar Mars bro's feestje houden. Dat is totaal anders. Daarmee is er in 2025 ook op die manier fundamenteel iets veranderd. Die zijn ze eigenlijk nog. Musk blijft roepen van... Starship is de sleutel tot het waarborgen van het voortbestaan... van zelfbewustzijn in het heimal. In de vorm van de mens. Het hoeft het over Voyager hebben. En hij blijft praten over die stad op Mars die daar moet komen. En dat er duizenden vluchten van starship per jaar gaan plaatsvinden. Het is een mooie droom. Het is alleen wel de dromer die het vorm geeft. Daar kan je wel wat vragen bij stellen. Wat voor samenleving ga jij ombouwen in die stad op Mars? En willen we dat? Wil ik daar wonen? Hij heeft te veel voor all mankind gekeken op Apple TV. Er zit dus ook op Marsbaas maar krijgen wel alle ruzie met elkaar. Ja, dat zijn de meesten. De Mars trilogy begint ook met een moord. Van Kim Stanley Robinson. Hebben wij daarmee genoeg de geopolitiek behandeld? Want er zijn nog best wel wat nieuwtjes over ontdekkingen die we hebben gehad. Ik wil nog één ding zeggen. Dat bedt ons door mede-host Michel van Baal nog aangerijkt. Er is nog een effect van de nieuwe Amerikaanse regering. Dat zij klimaatonderzoek ook enorme klinklare onzin vinden. Dat is woke. Daarom is het aardobservatieprogramma onder bedreiging. Er worden observatiesatellieten gecanceld. Daar hebben we ook aandacht aan besteed het afgelopen jaar. Laten we ook hier maar blij zijn dat Europa, waar de nieuwe generatie van blijft produceren. Daar is ook weer iets waar we niet heel veel aandacht aan besteden. Want die dingen worden gelanceerd en doen het gewoon. Het smelten van de ijskappen en de ondosselingen. Dat is allemaal mega belangrijk. Alleen in Amerika wordt dat niet meer belangrijk gevonden. Dus wij moeten dat zelf doen. En we moeten ook zorgen dat we die data zelf hebben. Dat niet die servers worden uitgezet. Wel die gezamenlijke data opstaan. Dat is denk ik op mijn lijstje het laatste belangrijke geopolitieke punt vanuit Amerika. Waar wij in Europa rekening mee moeten houden. Je kan je zelf maar voorstellen dat als er straks weer een heftig orkaanseizoen in Amerika is. En een aantal steden worden getroffen. En boeren hun hele oogsten kwijt zijn. Dat die straks gaan aankloppen in Europa. En zeggen mag ik jouw data dan hebben. Want ik wil weten hoe het weer zich ontwikkelt. En of er een storm in aantocht is. Dus wat dat betreft verwacht ik eigenlijk in Amerika ook nog wel wat tegengas. Tegen de beweging die Trump heeft ingezet. Door alles wat aardobservatie is. Gelijk aan klimaat te linken. Want dat doet hij. Hij denkt die satellieten zijn er alleen maar voor het aardbeleid. En dat is niet het goede. En dat wil ik niet. Dus zet ik ze uit. Maar het gaat ook gewoon over het weer en de veiligheid van Amerika. En economische data waar boeren tegenwoordig heel veel gebruik van maken. Data waardoor ze efficiënter produceren. Dank dat jullie die nog even noemden. Zal ik even een paar kortjes doen. Van wat er zo'n ontdekking is. En dan gaan we het even over Mars hebben. En dan spal ik alles erbij. Ik heb een paar dingen aan het doen. Even een wilde greep. James Webb Telescoop. Wat zo mooi eraan is. We kunnen alle ontdekkingen wel opnoemen. Maar dat is gewoon een powerhouse. Dat er bij van alles nog wat wordt ingezet. Asteroiden, maan detecteren. Kijken naar het vroegste licht uit het universum. En daar blijkt dan des te hele tijd van alles uit. Omdat we hebben zo'n goede telescoop. Met de James Webb Telescoop. Dat die data zo specifiek en precies is. Dat die data zo goed is. Dat die data zo goed is. Dat die data zo specifiek en precies is. Dat het dus morrelt aan ons begrip van wat we al kenden. Want onze vorige instrumenten konden dat allemaal niet meten. Bijvoorbeeld die maan van Uranus. Kijk, dit was er eentje. Volgens mij wordt hij ergens anders mee ontdekt. Maar ze konden hem zien. James Webb kan hem zien. En Hubble en The Forger konden hem niet zien. Ja, precies. En James Webb wel. Het is een kleine maan. De vondst was ik inderdaad met de James Webb. En hij was ook een kleine maan. De vondst was ik inderdaad met de James Webb Telescoop gedaan. Maar hij heeft nog de naam S2525U1. Maar hij heeft nog de naam S2525U1. Hij wacht nog op zijn officiële nieuwe naam. Hij wacht nog op zijn officiële nieuwe naam. Iets meer poëtisch zou op zijn plek zijn. Iets meer poëtisch zou op zijn plek zijn. Dat schikt. Volgende traditie. Wordt het een naam van de werken van Shakespeare. Wordt het een naam van de werken van Shakespeare. Of Alexander Pope. Dus poëtisch. Daar heb je het. En dat wordt dus gedaan door de International Astronomical Union. Maar James Webb heeft ook extrem vroege sterrenstelsels ontdekt... Maar James Webb heeft ook extrem vroege sterrenstelsels ontdekt. Die dan al een vorm hadden we helemaal niet scharen. Die dan al een vorm hadden we helemaal niet scharen. Maar James Webb heeft ook extrem vroege sterrenstelsels ontdekt. Want dat klopt allemaal niet en dat morrelt aan iets. Dan nog wel Weather dealer Jay Stone opgemerkt. Dat klopt helemaal niet en dat corners aan iets. Wat ik een maand geleden had het er nog over, over de buying crisis in cosmologie. Dat verdiept zich steeds meer. Omdat alles wat James Webb meet, klopt niet helemaal met wat hij zou moeten meten. Precies de bedoeling van zo'n telescoop. heeft bewezen dat het iets kan lezen in de atmosferen van exoplaneten. En dat is natuurlijk hartstikke fantastisch. Nou, wat waren we nog voor andere? Ik vraag nog één ding over die web. Het heeft mij zo ontzettend gerustgesteld dat de ding naast allerlei verbazingwekkende data ook gewoon ongelooflijk mooie plaatjes oplevert. Wij waren gewend aan Hubble. Nou, dat is natuurlijk een optische telescoop. En toen ik hoorde van ja, web zit niet optisch, ik denk van ja, dat wordt doodzaai voor de man in de straat. Maar ik geloof zelfs inderdaad in het afgelopen jaar dat er nog ergens een webfoto, een voorpagina van een krant heeft gehaald. Dus wat dat betreft is het PR-matig. Ja, prachtig. We zitten hiernaar een soort kosmische gatenkaas te kijken met details waar je... Heer gek. Google vooral even, steens web telescoop, images. Er is ook een website waar je die Pillars of Earths foto kunt zien met links door de Hubble genomen, rechts door James Webb heb je een slider. En dan schuif je zo'n soort lineaal van links en rechts. En dan zie je ineens al dat details voorstel. Je ziet tien keer zo veel detail data dan er eerst was. Dus ik denk dat dit een heel belangrijk instrument is in PR voor wetenschap. Goddank. En hij is nog steeds heel erg nieuw en hij doet het nog goed. Dus daar kunnen we nog heel lang plezier van hebben. Maar dan noem jij dus iets niet ruimtevaarts, wat je heel leuk vindt, wat je die schoonheid van die plaatjes boven. Maar ik vind het heel erg leuk dat die één van die exoplaneten die onderzocht is dat dat de trapist 1D is. En als Belg vind ik natuurlijk wel leuk, want van Belgische onderzoeksgroep dat ding dan ook gewoon trapist. Ja, snap. James Webb heeft ook gekeken naar de derde interstellaire comet, 3E Atlas. Ja, ook ik weet daar niet zoveel van. Eigenlijk hoor ik elke keer alleen maar hij komt uit een andere zonderstelsel. Komt er een comet van veel te hoog snelheid. Komt hij langs. Dus nu is het de derde keer dat we hem zien. En dan wordt er al door veel mensen gezegd zijn het aliens of niet. Daar heb ik misschien straks ook nog iets over te zeggen. Ik denk niet dat het aliens waren. In 2025 kwam ook het Vera C. Rubin Observatory online. Die heeft zijn eerste testbeelden gedeeld. Daar gaan we de komende jaren ook nog veel van horen. Want daar gaan ook hele mooie plaatjes vanaf komen. En ik zie nog dat er Nova-explosies in extreem detail zijn vastgelegd. Op basis van Gaia data. Want Gaia is volgens mij, als ik me niet vergeten, me opgehouden. Maar de data wordt nog steeds beschikbaar gemaakt. Ook nog steeds nieuwe batches daarvan. Dat kost een enorme hoeveelheden terabytes. Toen werd er een enorme golfbeweging in de schijf van de Melkweg ontdekt. Dat wijst op een grootschalige dynamiek in ons terrestel. Dat begrijpen we nog niet helemaal. Dus dat is ook heel geestig. En Filip, jij had ook nog iets over Voyager. Ja, de Voyager blijft natuurlijk ons verbazen. Ondanks dat dat ding al 50 jaar door de ruimte schiet. Ze hadden een probleem met de sturenketjes. Ze hebben reserve sturenketjes weten weer opbakken te maken. Die al 20 jaar geleden waren uitgezet. Maar nu was de hoofdketjes die waren een stuk aan het gaan. En die hebben op een of andere manier weer tot leven weten te wekken. En dat was een huzare stukje wat dit jaar heeft plaatsgevonden. Dus al die 80-jarigen die daar nog in Pasadena aan werken. Eigenlijk elk jaar hebben ze weer iets waar ze dan toch die software weten te updaten. Van de computers zo groot als de alleroudste rekenmachine. En waar je twee dagen moet wachten als je een paar bits hebt veranderd. Maar dat is eigenlijk één lichtdag van ons vandaag nu, hè Voyager? Bijna een lichtdag. Heel binnenkort zijn ze op één lichtdag. Ja, dat is echt onvoorstelbaar. Dus bijna elk jaar moet dat ding toch even 10 seconden zendtijd krijgen in ons jaaroverzicht. Op z'n minst. Ja. Dan was één van mijn hoogtepunten dit jaar. Was eigenlijk het vinden van de luipaardspots en de maanzaadvlekjes. Zo worden ze genoemd. In Jezero Crater in een rivierbedding genaamd Neretva Falis. Op Mars. Op Mars. Daar rijdt Perseverance al een aantal jaar rond. In die crater, de Jezero Crater. Wij weten dat daar water ooit stond. Dat er rivieren in uitkwamen. Dat kan je ook heel prachtig zien op de kaart. Dan zie je gewoon een kleine delta daar uitkomen. En Perseverance was eigenlijk langs de rand van die crater aan het rijden. En moest een klein stukje door die kleine valet heen. De Neretva-valet. Omdat daar minder grote stenen lagen. Ik dacht, dat is toch echt wel een interessant stukje. Dat leek iets dat op een waterval moet zijn geweest. Toen zijn ze daar weer eens kijken en toen zaten daar dus vlekjes. Wat zijn dat nou voor gekke vlekjes? Je moet de foto ook maar eens kijken. En het is eigenlijk, als je op aarde bepaalde biologische processen in hun gang laat gaan. Dan blijft daar een beetje een hoopje ellende over. Want mineralen blijven daar over. En dat zijn diezelfde mineralen. Dus dat zijn, ik ken het ook niet, Vivianite. Vivianite? Ik weet niet Vivianite. Als bij dat azersulfiden. De azersulfidantie die een soort biosignature zouden zijn. Omdat er nauwelijks manieren zijn bekend hoe we dat geologisch zouden kunnen. Miljoenen jaren van hitte zou kunnen. Een langzaam warm proces. Op dit moment, as we speak, zijn ze bij JPL aan het kijken hoe ze in een lab het voor elkaar kunnen krijgen om dit eens te maken. Maar met het stip op 1 stond, dit kennen wij eigenlijk alleen maar van... Biologie. Buitenbiologie. Zelfs je lichaam, als je decomposteert, vooral in een ijzeren kist las ik, dan is hetzelfde mineralen ook op een gegeven moment op je lichaam te vinden. Je botten ofzo, die breken zich op die manier af. Je ziet die vlekjes en in de rand is dan dat maanzaad. Zoals het wordt genoemd. Het is in 2024 al ontdekt, die stipjes, maar ze zijn in 2025 naar buiten getreden. Eigenlijk met zo'n vraag van, kan iemand ons helpen om te vertellen hoe je dit niet leven kan zijn? Want we komen er niet uit. Het enige wat wij kunnen verklaren is dat het wel leven is. Bij wijze van spreken, dat kan niet. Want dat ga je niet zomaar claimen. Wat ik ook een hele goede vind, als je al die claims van de afgelopen decennia over als het wel leven zou zijn, dat is altijd heel hoog van de toren. Er was ook zo'n moment dit jaar, ik ben het al een beetje vergeten, omdat ik dacht, het slaat gewoon ergens op. Er is geen bewijs. In dit geval is er ook geen bewijs. Maar als mensen zeggen, we weten het niet, we hebben geen betere oplos, geen betere uitleg dan dit, dan vindt dat ook veel sterker. En het is te gek. Ik vond Henk Green, ik weet niet of jullie die kennen, hij is een kende YouTuber, al jarenlang een soort wetenschapsonderwijzer voor een hele generatie, inclusief mij. Die zei het zo mooi, die zei, volgens mij als ooit leven wordt ontdekt, dan is het op deze manier. Ondergeschoven, staat niet op de voorpagina's, het is een soort dingetje van, ja we snappen dit niet, we snappen dit dingetje hier niet. Was vervelend, help ons. En ik merkte dus ook, en bij ons in de podcast stond het niet in de kop, er stond een ander ding in de kop, ik moest echt zoeken in de show, nou waar staat het? Het stond niet op al die voorpagina's zoals die andere aankondiging. Maar ik, qua hoogtepunten van dit jaar, nou ja, het zou niet zo kunnen zijn, dat zou kunnen. Dan heb ik het met vrienden erover, die hebben allemaal zo'n, die halen een beetje hun schouders op. Ik denk dat ik dat onderwerp er nu even ingoor, want ik moet het heel even over UFO's hebben. Want ja, heel gewaagd, want we doen deze podcast al zes jaar, en ik heb het uiteraard, zou ik willen zeggen, nooit over UFO's, maar ik word er wel even met lastig gevallen door alle mensen, want er is ook weer een nieuw film uitgekomen, de Age of Disclosure, is een film die dan weer dit jaar is uitgekomen, ik heb er een stuk van gekeken, en het is gewoon weer, beste luisteraar, hetzelfde als altijd. Mensen, talking heads, die zeggen, ik ben Australia gepload, ik werk voor de CIE, ik werk aan overheidsprogramma's, en ik heb dingen gezien, en zie je dus beelden die moeilijk zijn, en ik zal eerlijk bekennen dat heel veel van die beelden inderdaad ingewikkeld zijn, maar ook dit jaar kwam bijvoorbeeld uit dat er dus een decennia lang programma geweest is van de CIE om UFO's te creëren, zodat iedereen allemaal UFO's zou gaan zien, om dus op die manier stealth bombers in de jaren 70 en 80 de ontwikkeling daarvan te mogen ontwikkelaargen. Ja, het is terechtvaardig, en dat waren gewoon, ook zonder van die oude beelden, dan met de kennis van nu zou je er zo een B2A kunnen zijn, weet je wel, of dingen die op een F35 zouden worden later. En ja, ik ben er dus behoorlijk op tegen, maar de hoeveelheid mensen om mij heen of online, of ook vrienden op feestjes, die gaan van die beelden en talking heads naar N. Dus worden wij al eeuwenlang bezocht door buitenaardsleven dat hier al een ingewand heeft met ons, maar we weten allemaal niet, en ik wil het toch even genoemd hebben, omdat dankzij die film ook weer een soort nieuwe mainstream-zweeper heeft gekregen. Mars spot, mensen, dat is de manier. Dat is de manier waar we dit doen. Volg Ingelloes. Als we inderdaad terugkomen op wat Ingelloes daarvan zei, of Ingelloes ten Kaat, ook leraar, planetair en fysica, dat we al die berichten toch wel met de grootst mogelijke voorzichtigheid moeten interpreteren. Er is zoveel hype gegeneerd. Professor in Cambridge die net claimde van we hebben nu echt leven gevonden, wie weet, wie weet. We moeten daarop. En daarom is het ook echt wachten op Mars. De Mars Monsters die al op de bodem liggen, liggen al tien buisjes met Mars materiaal, die moeten naar de aarde komen, en dat is nou juist een van de missies die in het budget van Trump niet meer voorkomen. 6 miljard zou die kosten, en daar wil ik ervan iets over zeggen, wat ook wel weer mooi deze hele uitzending samenvat. Ik hoorde daar twee dingen over. Dus een van de ideeën is, je hoeft, Elon hoeft helemaal geen mens naar Mars te sturen. Hij stuurt een robot, dus hij stuurt gewoon een van zijn, hoe heet die, die Tesla bot erheen en die kan gewoon rondlopen en ze oprapen en weer in een... In zijn binnenzak doen en... En ze winnen zo'n stuk makkelijker eigenlijk dan dat je helemaal een custom ding gaat ontwikkelen. Dat zou kunnen. Een andere hele grappige die ik op Reddit langskam, was gewoon maar een comment van iemand, die zei, wat als China nu denkt, weet je wat, dan gaan wij ze gewoon ophalen. En dan... En dat hoor ik je over. Ja, precies, ik kan ze gewoon ophalen. Want het is bekend, publiekelijk bekend waar die dingen liggen. Ja, het is een hele prachtige kaart van Perseverance, je kan gewoon op de kaart kijken waar ze liggen. En ook die dus van de Marsbots, die heel keurig daar bij Cheyava Falls, zie je daar een cilindertje op de kaart aangegeven liggen. Bij de derde grote rode steen naar rechts en daar liggen ze. Het is wel zo, en ik weet dat omdat ik jarenlang aan dat Mars Semper Reteun programma gemerkt heb, dat die tien buisjes die daar liggen op de marsoppervlakte, dat zijn niet meer de allerbeste tien buisjes. Maar hij heeft daarna nog meer stenen bezocht en een stuk uitgegraven. Maar de wetenschappers nog enthousiaster over zijn. Dus wat ze nu willen is die Perseverance dat die het blijft doen, want die is al voorbij zijn houdbuitenstatum. En dat ze uit de buik van Perseverance die laatste buisjes kunnen halen en die naar huis brengen. Maar die andere teams zijn ook geweldig. Maar met die laatste nieuwe als je die kan hebben, daarom moet je ook niet te lang wachten met die Mars Semper Reteun. Want er moet een raket opstijgen van Mars, er moeten weer dingen teruggebracht worden naar de aarde. Maar als je te lang wacht dan ligt die Perseverance ergens op zijn rug en dan krijgen ze er niet meer uit. En dit jaar heeft het overigens over 25 locaties. Moet je naar gaan. Dit is nummertje 25, staat vlak naast het helikoptertje. Het helikoptertje doet het niet meer. Was dat dit jaar dat die er mee stopte? Nee, volgens mij was dat alweer eerder. Toch toch voor. Een van de bladen die afbrak. Nou ja, en daarmee hebben we alle hoogtepunten van 2025 gehad. Dan kunnen we misschien nog een minuutje kijken van wat staat er dan in 2026 op het program voor de Reteun. We weten het nog niet helemaal. Dat zou 6 februari al kunnen zijn. Voor het eerst in meer dan 50 jaar dat er mensen een baan om de aarde voorlaten. Als je ziet wat de eerste Artemis Missie die om de maan is gevlogen, om de mand, aan ongelofelijke foto's heeft opgeleverd. Dat zou wel mooi zijn. Voor april zou dat moeten gebeuren. Er is eigenlijk in de aanloop al wat kritiek op de NASA PR. Want de astronauten zijn gewoon niet aanwezig in de media. Dus ze verschijnen niet voor talkshows. Dus ik ben ook heel erg benieuwd hoe de wereld gaat reageren. En ik ben ook heel erg benieuwd hoe de wereld gaat reageren. En ik ben ook heel erg benieuwd hoe de wereld gaat reageren. Ik ben ook heel erg benieuwd hoe de wereld gaat reageren. Hierop zal toch eventjes een ander verhaal zijn dan in de jaren 60 gebeuren. Waarom zijn ze eigenlijk niet in de media? Ja, inderdaad een hele goede vraag. Wat mij heel erg opviel, ik was bij Fabriek Lumière in Amsterdam. Dat is een show met Tom Hanks als verteller die vertelt over de reis naar de maan. En die vier astronauten die Artemis 2 gaan vliegen die worden daar gebruikt ook als vertellers. Dat is eigenlijk de plek waar ik ze toevallig wel heb gezien. Maar daarnaast zie je er inderdaad nog niet zoveel van. Wel dat over 5, 6 weken het gewoon... Ja, precies. Kijken wij er in ieder geval het je vast te off van staan. Ja, inderdaad, dat wordt heel spannend. En ik kijk dan toch ook wel heel erg uit naar de volgende herbruikbare raket. De Neutron van Rocket Lab. Ja, heel bijzonder ontwerp. Een soort krokodillebek die open gaat. Of de tweede trap en de satelliet naar buiten stuurt. Dichtklapt en in zich heel terugkeert. Ja, nieuwe materialen. De ophanging van die tweede trap zit in de eerste trap. Waardoor wat enorme voordelen in constructie heeft. En dat ding moet ook weer de toegang tot de ruimte beveel en veel goedkoper gaan maken. Dus kijk ik heel erg naar uit voor volgend jaar. En verdere ontdekkingen en nieuws. We gaan het wel zien, denk ik, in dit jaar. De zoektocht naar buitenuit leven gaat natuurlijk ook. We doen haar niet alleen op Mars. Want we hebben nu ook, er is een missie weer goedgekeurd onlangs. Om naar een maan van Saturnus te gaan. En Salladus, hè? Van Eza. Salladus gaat kijken naar een maan van Jupiter. Die heeft onderweg, ook volgens mij was dat dit jaar, toen die langs de aarde vloog nog even al die apparatuur aangezet. En geconstateerd dat de leven mogelijk was op aarde. Ja, daar was ik ook destijds erg blij mee. Dus die hele zoektocht naar buitenuit leven blijft fascinerend. En ook daar gebeurt elk jaar wel weer wat nieuws. En op een dag wordt er inderdaad geconcludeerd, ja, we hebben het gevonden. Ik hoop zo dat ik die dag nog mag meemaken. Op naar de 26. Gelukkig nieuwjaar allemaal jullie. Luc, Philippe en luisteraars. En natuurlijk ook even dank via deze weg aan alle co-hosts. Die hier vandaag niet bij ons zijn. Maar natuurlijk, ja, we doen allemaal vrijwillig deze podcast. Gewoon vanwege onze liefde voor ruimtesvaart en de ontwikkeling. En om dichterbij te staan. En wat dat betreft, tot volgend jaar. Kijken wat er gaat komen. Veel spellend, tot volgend jaar.