Hoe is het met het lek aan boord van ISS en wat doen kakkerlakken in de ruimte?

Dit is een BNR podcast. Welkom bij Space Cowboys. Dit is aflevering 157. We nemen op op woensdag 9 oktober 2024. En dat doen we met Inge Loest en Kater. Hallo. Hallo. Met Philippe Schoonejans. Ja, hallo. Ik ben er ook. Hoi. En mijn naam is Luc van den Abeelen. Oké. Nou, dat is voor een hele hoop om door te nemen. Laten we het leukste of het opvallendste of het spannendste er eventjes uitpikken. Wat is jouw onderwerp wat dat betreft, Inge Loest? Ja, het was wel heel erg een inhumine mutter, maar ik denk dan toch Hera. Hera. Oké. Philippe? Ja, mijn leukste onderwerp is, nou, ik zou bijna zeggen met afstand, over een verhaal over kakkerlakken in de ruimte. Oh, kijk, dat is niet de alledaags. Ja, maar daar ga ik niet mee beginnen. Dat is natuurlijk onze uitsmijter. Oké, goed zo. Nou, ik heb iets spannends over een Spaanse bedrijf dat ineens hele grote raketten en zelfs een bemensbare capsule wil gaan doen. Mooie vooruitzichten voor de Europese ruimtevaart. Maar dat later. Nou, Inge Loest, steek van wal. Ja, ik heb eigenlijk drie onderwerpen. Dus de vraag is, begin ik dichtbij of begin ik ver weg? Ik denk toch dat ik met het leukste begin dan. En dat is Hera, die is natuurlijk net gelanceerd. En het is natuurlijk een hele grappige missie, want wat ze doen is, eerst is NASA naar dat systeem gegaan. Het is een binaire astroïde met een klein maatje. En NASA heeft met de DARP-missie tegen dat maatje aangebotst, om te kijken wat er gebeurt en of je dat zou kunnen gebruiken als afweermechanisme. Ja, planetary defense. Planetary defense, inderdaad. En nu gaat Europa erachteraan met Hera. En die gaan kijken wat heeft dat nou eigenlijk met dat hele systeem gedaan. En wat heel leuk is, is dat het eerst een ontzettend internationaal is. Dat zijn ze meestal, maar het viel me nu wel heel erg op over hoeveel verschillende landen er overal in zitten. De missie bestaat ook uit allerlei leuke onderdelen. Je hebt de hoofdmissie, maar er zitten ook twee kleine CubeSats in, die ook nog apart onderzoek gaan doen. En met die drie onderdelen gaan ze ook kijken hoe de communicatie tussen de twee CubeSats en de satelliet zelf en waar ze dat allemaal voor kunnen gebruiken. Maar er komt stiekem ook heel veel interessante wetenschappelijk nieuws terug. Ja, dat vind ik natuurlijk heel leuk. Want wat ze gaan doen is, is kijken wat dan het effect was van die botsing. En kijken hoe je de positie van die asteroides kunt bepalen ook door met die verschillende missies met elkaar te communiceren. Maar ze gaan ook gewoon kijken naar het materiaal waaruit die asteroide bestaat. En dat vind ik natuurlijk super fascinerend. Maar gaan ze ook kijken of weten ze al hoe ver of onder welke hoek die asteroide eventueel afgebogen is? Is het een gaten, een halve gaten, een kwart gaten? Dat weet ik eigenlijk niet. Dat is een goede vraag. Wat ik me kan herinneren is dat er alleen maar een wijziging in omloop tijd van het kleine maandje om de asteroide is geconstateerd. En deze missie gaat er natuurlijk allemaal veel nauwer bepalen. We vliegen inderdaad bijna letterlijk achter NASA aan wat dit betreft. Is deze missie nou helemaal gecoördineerd geweest met de gegevens van de NASA? Ja, volgens mij was er niet... Wat ik begreep is dat het zelfs een soort van gecombineerde missie was. En dat geeft meteen een leuk linkje naar hetgene waar ik het later over heb. En dat het nu dus twee aparte missies zijn. Maar volgens mij is er wel heel veel ingecoordineerd om te kijken. En dat wil je natuurlijk ook met dit soort missies. Juist dat je zelfs een soort van gecombineerde missie is. En dat is ook een heel goed punt. En dat is ook een heel goed punt. We hebben een enorme mazzel dat die gelanceerd is. Ik begreep dat er maar 15 procent kans was vanwege het slechte weer. En dat is nu gelanceerd net voordat de orkaan eraan komt. Want hoe het verder deze week gaat, dat moeten we nog maar net zien. Milton is op het moment dat we aan het opnemen, de Vescus van Florida aan het naderen. En dat is nu eigenlijk een heel goed punt. En dat is nu eigenlijk een heel goed punt. En dat is nu eigenlijk een heel goed punt. We zijn nu aan het opnemen, de Vescus van Florida aan het naderen. Heel veel mensen in paniek. Kennedy Space Center is inderdaad voor het grootste gedeelte gesloten. We moeten heftig afwachten wat er gevolgen daarvan zullen zijn. En zij waren net op tijd weg. Ja, precies. Maar vanwege die was het volgens mij ook nog zo dat de FEE alleen voor deze gelke lancering weergoedskeuring had gegeven. Omdat de voorgehende dus een issue met de tweede trap had. Die was niet goed afgeremd om de atmosfeer in te duiken. Dus nou ja, er is nu extra tijd om alle paparassen weer in hoorde te krijgen. En wat ik ook bijzonder vond, is dat die eerste trap niet terugkwam deze keer. En dat alle brandstof nodig is om hem in het interplanetaire missie te krijgen. Daarom hadden ze eentje genomen die toch voor de 23e keer ging. Die was dan wel een soort van op sowieso al. Ik weet niet precies of het een record was, maar er zijn er een paar die 20 keer gegaan. 23 keer is echt wel heel veel. Maar wat is de tweede die 23 keer heeft gevlogen? Dus ja, de eerste die 25 keer gaat, die krijgt een stempeltje van de juf. Zoiets. Maar wat nog wel leuk is om mee te geven is dat er best wel een grote Nederlands contributie in zit. ICCS Space heeft twee onderdelen gemaakt. Het deployment systeem voor die twee CubeSats. Dus daarmee zitten ze nu vast aan de hoofd satelliet. En daarmee wordt nu ook de communicatie geregeld. En zodra ze bij Diedimos en DieMorphos zijn, DieMorphos is het maandje. Voordat de missie begon was er ook nog in de Volksmond wachten. En die twee CubeSats worden apart nog weer losgestoten. En dat is mijn Nederlands systeem. En er zit een hyperspectral imager in. En die is gemaakt door CoSyne. Dat is ook een Nederlands bedrijf. En die gaan ook kijken naar de mineralogische compositie. Die kijken naar 25 spectraalijnen. Die kijken in zowel zichtbare licht als in het infrarood. Dus wat ze dan doen is het weerkaatste licht van de zon meten. En dan kijken welk deel van het licht weerkaats niet. En daarmee kun je dus bepalen wat de mineralogie is. En dat is voor mij ook wel interessant. Nu die vliegt gaan we ook kijken in hoeverre ik wat studenten tegen aan kan zetten. Dat is erg leuk. Dat maakt het weer extra spannend. Filip, jouw eerste onderwerp. Ik heb eigenlijk best wel veel te rapporteren. Sinds twee maandjes ben ik niet meer werkzaam bij ESA. Ik ben eigenlijk heel erg veel in ESA geweest. Drukker dan ooit. We hadden al een industrie space days in midden september. Allere industrieen kwamen naar ESA toe. En daarna hadden we de Space Week met astronautencongres. Weekend van de wetenschap. Open dag. Het was echt een heel druk jaar. Ik begin met die space days voor de industrie. Er waren ook 2000 deelnemers. Op een dag waren er 12000 deelnemers. Het was echt vol in Estec in Noordtijd. En eigenlijk het beleid van ESA werd daar gepresenteerd. Aan 42 landen. Maar ook landen van buiten Europa. De directeur-generaal en directeur presenteerde alleen hun beleid. Er zijn wel dingen die... Wat mij opviel eraan is dat ze dingen wat simpeler willen maken. We hebben al een probleem in Europa. Dat de industrie wat minder winstgevend wordt. En we hebben ook heel ingewikkelde standaards. Dikke boeken met alle eisen die je moet doorspitten. Als je überhaupt een ruimtesysteem de lucht in wilt schieten. Dat weet ik van tijd dat ik daar zelf projectmanager was. Daar word je soms echt helemaal gek van. Er zijn nu initiatieven om het simpeler te maken. Ijzen weg te strepen. Sommige eisen niet meer verplicht te verklaren. Maar meer als guideline. En dat moet natuurlijk wel enorm helpen. En willen ze ook sneller contracten toekennen. Minder administraties. Dat is eigenlijk het grote beleidslijn van directeur-generaal. Voor de rest hadden ook die directeur wel een verhaal. Science vond ik heel leuk. Dat was wat ik nog niet wist. Het ging over een missie naar Mercurius. En ik wist niet dat het zo ongelooflijk moeilijk is om naar Mercurius te gaan. Het is natuurlijk superheet. Want het is de eerste planeet en die is dichtst bij de zon. Dat is natuurlijk allemaal wel. Dat kan ik ook wel bereneren. Maar wat ik me nooit realiseert. Dat Mercurius een piepklein planeetje. Met helemaal niet zoveel zwaartekracht. En als je in de buurt van Mercurius komt. Dan is de zon er dan nog hartstikke dichtbij. En die heeft waanzinnig veel zwaartekracht. Dus het is heel moeilijk als je naar Mercurius gaat. Om er niet voorbij te schieten. En dan door de zon aangeprokken worden. En dan vlieg je naar de zon. In plaats van naar Mercurius. Er moet echt enorm uitgemikt worden. Dat je in een baan om Mercurius terecht komt. Nu ik het mezelf hoor vertellen. Het is heel logisch. Maar ik had nooit over nagedacht. Dat dat naast die temperatuur een van de grote problemen was. Dat was eigenlijk wel erg leuk. Naar navigatie vertelde ze. Dat was ook voor mijn nieuws. Dat zo'n constellatie van cubesats. Eigenlijk in de toekomst. Misschien wel beter is dan wat ze nu hebben. Nu moet je vier navigatiesatelliten zien. Op elk punt op aarde. En er zijn er dertig of zoiets. Maar met de hele hoop kleinere cubesatsjes. Die lager vliegen. Is eigenlijk beter. Want die zijn minder kwetsbaar kennelijk. Voor jamming en spoofing. Dus jamming dat je helemaal geen sjaal krijgt. Maar nog erger spoofing. Wat nu ook gebeurt. Dat je een sjaal krijgt. Dat je vertelt dat je ergens anders bent. Naar waar je echt bent. Als je daar dan je beleid op gaat afstemmen. Met je vliegtuig of weet ik wat. Dan wordt het echt heel erg gevaarlijk. En met zo'n grote cubesats. Is dat kennelijk. Is daar beter tegen bestand. En hoe zit het dan met hoeveel die baan wordt. Waar die cubesatsen komen. Dat is een groot probleem. En dat is ook een van mijn stokpaardjes. Ook in dat astronautencongres. Daar werd ook... Van alles was daar over space safety. En dat de ruimte veel te vol wordt. En er is een... We onder andere een werkgroep van die... International Aeronautical Federation. Die daarna kijkt. En geleid door een van de astronauten die daar ook was. En die begon bovenaan. Stond van... Je kunt zich aanmelden. Er zijn nog wel plekken in die werkgroep. En ik zit erover te denken om me daarover aan te maken. Ik heb daar ook al over gesproken. Dat vind ik wel een mooi punt. Om mijn energie in te stoppen. Want dat is een ongelooflijk punt van school. In de vorige space cowboys is dat ook al uitgebreid te spraken gekomen. Het wordt vol. Dat is lastig. Dat is voor de astronome niet handig. Zelfs voor de normale hemelkijker. Die een rustige nacht bij de maan wil doorbrengen. Die wordt ook gek van al die streepjes. Ja, de astronome vindt het verschrikkelijk. Dat is echt lastig. Daarna hadden we dat astronautencongres. Waar zeventig astronauten waren. De dertig Russen kwamen niet. Die kregen geen visum. Om daarvoor een voornaammerk te komen. Is de eis dat je minimaal één rondje om de aarde hebt gemaakt. Je mag niet met Virgin Galactic op 100 kilometer komen. Dan mag je niet bij het astronautenclubje komen. Nu wel. Ook die commerciele missie met die miljardair Jared Isaacman. Die mochten ook lid worden. Die waren er ook. Dat was superleuk. Op donderdag kwamen die vertellen hoe gaaf dat allemaal was. Het was ook leuk. Ze gebruikten ook Starlink. De Starlinks communicatiesatellietjes van SpaceX. Ze hadden bedacht om aan te tonen dat het werk iets moest doen. Ze speelde een violconcert. Die violisten was aan boord van die missie. De rest van het orkest zat op aarde. Dat moest toch een beetje klinken. Op diverse plekken zelfs. Dat was heel leuk om te zien. Voorts mocht ik zelf wat presenteren. Dat was heel leuk over de Europese robotarm. Daar heb ik er wel van genoten. Er was ook een verhaal over een Russische cosmonaut. Oleg Kononenko. Die heeft het record gebroken met 1111 dagen in de ruimte. Toen hadden ze hem in analogie met de astronomical unit. Dat is de AU. Nu hadden ze de OU. Dat is de Oleg unit. Dat is hoeveel dagen in de ruimte. Ze vertelde dat ze 0,3 OU's hadden. Dat was heel leuk. Goed gevonden. Dat was heel erg grappig. Er was nog een verhaal over de Starliner. Die werd soms in de media gepresenteerd. Die astronaut die dat vertelde. Die gaat zelf op officiële missie 1 vliegen. Die begeleidt al vijf jaar dat project. Hij was veel meer negatief dan de media. Het is de eerste vlucht. Zo gaat dat. We wisten allemaal dat er heliumlekken waren. Dat de stuurakketjes niet goed deden. Dat was een enorm softwareprobleem. De tijd aan boord van dat ruimtschip klopte niet. Er was uren verkeerd. Daardoor was er al een motordiening die op het juiste moment aan ging. Ze waren erg bang voor de terugkeer. Daardoor vuren ze verkeerde momenten af. Als het capsule en het service module deel zich afscheiden. En alleen het capsule met hitteschuld komt terug. Dat die twee ergens tegen elkaar aan konden botsen. Boeing moest 80 software bug fixes nog uploaden. Dat was nieuws. De media had dat niet echt opgepikt. Heel erg leuk. Ik kan nog wel 20 dingen opzommen. Dat is het volgende onderwerp. Helemaal goed. Dan gaan we even naar ISS. Daar blijkt een lek in te zitten. Al een tijdje. In 2019 is het voor het eerst opgemerkt. Maar in april van dit jaar bleek het ineens verdrievoudig te zijn. En we verloor zo'n 1,7 kilo lucht per dag. Dat is een beetje lastig. Dit werd ook al genoemd in een rapport van de inspector general. Dat is een zelfcontrolerende afdeling. Die alle Amerikaanse overheid instancies hebben. We behandelen ze hier achter deze microfoon ook regelmatig. Daarin werd dit lek als een van de grote risico's gesiteerd. Voor het voortzetten van het ISS-programma. Dat moet nog tot 2030 doorgaan. Er stond in het rapport dat recent reparaties zijn uitgevoerd. Waardoor de leagrate tot 1 derde is teruggebracht. Zonder aan te geven wat. Ik kan me niet voorstellen wat dat geweest kan zijn. De astronauten zeiden er wat over. Ze hadden met epoxy de locatie van het lek geprobeerd dicht te smeren. Maar daarna was het lek nog steeds niet helemaal weg. Dat was in module PRK. Dat weet ik niet. Ben je dat toevallig? Ja, dat is in... Je hebt het Amerikaanse deel. Als je de vliegerichting bekijkt daarachter. Daarachter een hele serie Russische modules. De achterste module. Wat een kopie is van de basismodule van het mirrorruimtesitioon. Daar zit aan de achterkant een koppelpoort. Dat is een soort kleine vestibule. Die aan het grote drukvat zit. Dat maakt het hoofdbestanddeel van die module uit. Daar schijnt het lek te zitten. Ik moest direct denken aan al die ATV's die er gekoppeld zijn. Die poort is nu onbruikbaar. Dat is nu leeggepompt. De luik is dicht. Daar kan dus niet niks aan koppelen. Dat betekent dat ze één koppelpoort minder hebben. Die ATV's koppelden aan die poort. Die koppelden daar aan. Dat was juist het opmerkelijke van de ATV. Dat koppelde inderdaad. Ik heb het gevoel dat je een koppelpoort met een koppelpoort... in één keer aan kwam vliegen en met een redelijke dreun... tegen de achterkant aanvloog om dat contact te maken. Alle andere vaartuigen worden met de robotarm... zachtjes tegen het koppelstuk aangedrukt. ATV was een flinke jongen. Dat was 20.000 kilo. Ik kan me zo maar voorstellen dat dat er iets mee te maken heeft. Het was een hele grote vervolg. Dat was heel belangrijk. Dat is heel belangrijk. Dat is heel belangrijk. Het was heel belangrijk om zwaar vaartuigen te ontvangen. Dat hield altijd op bij de zeven ton die in het progres vertegenwoordigden. Het is wel interessant. Ik heb de uitvinden van die poort meermaal ontmoet in Rusland. In Sieram Jatnikov. Dat is ook jaren later in ESA Project Manager... van het Europese docking-mechanisme IBDM. Dat werd gemaakt door een Belgisch bedrijf. Daar komen die dingen heel geleidelijk bij elkaar. Dat is geen impact-docking, niet met een knal. Zij stelden toen dat als al die poorten zo waren... dan zou je zo'n ruimtesation veel lichter kunnen maken... omdat er veel minder krachten opkomen tijdens de koppeling. Dat is wel wat ze in de toekomst heel graag willen. We moeten afwachten wat dit gaat betekenen. Het station is al zo'n 25 jaar oud. Helaas geldt ook hier... het station is zo sterk als een zwakte schakel... als er één onderdeel uitvalt. Dit is niet het minste. Het centrale besturingssysteem van ISS zit toevallig in die module. Dan hebben we een probleem te pakken. De deur inderdaad nu flink dicht houden... dat is kennelijk de oplossing. Je bent alleen wel die ene koppelpoort kwijt. In 2030 willen we op een andere voet gaan leven. Dan is ISS in principe op. Er zijn nu al vier initiatieven voor een commercieel ruimtesation. We hebben het idee dat de agencien tijd huren in een ruimtehotel... om een experiment te doen. Die werden ook allemaal gepresenteerd op het astronautencongres. Het is de bedoeling dat ze er allemaal wat fijner uitzien... dan het huidige ISS. Als je naar het ISS kijkt... dat is echt een weerwarm van draden en laptops en velcro. Dat is echt verschrikkelijk. Ik zag dat Actiom, een van die bedrijven die dat doen... is in de overeenkomst gesloten met Prada. Het moet ook een beetje fashion-industrie erbij komen. Dat was heel erg leuk. De andere bedrijven die dat doen, zagen ook allemaal heel fancy eruit. Ik ben erg benieuwd of ze dat ook zo fancy kunnen houden. Waarschijnlijk op dag één nog wel. Het is net als je tent op de camping op dag laatst. Het wordt toch een rommeltje. Je zag het ook bij het Chinese ruimtesation. Dat was ook helemaal strak de eerste dagen. Eigenlijk lijkt het nu enorm op de binnenkant van de ISS. Ook daar hangen overal laptops. Je noemde het net Actiom. Daar gaan we straks nog even op terugkomen. Om een wat minder positieve manier ben ik bang. Ingeloes, jouw volgende onderwerp. Ik had meerdere haakjes naar wat we al eerder hebben besproken. We hebben een Orcaan Milton. Die zit in de weg van een lancering die morgen plaats zou vinden. Het grappige aan die lancering is dat het ook weer een duo missie was. In dit geval ging Europa eerst en komt Amerika nu. Dat is de Europa Clipper. Oorspronkelijk was het één gezamenlijke missie. De Europa Jupiter System Mission. Die zijn op een gegeven moment gesplitst. Amerika had geen geld. Ze hadden het Amerikaanse gedeelte gecanceld. We gaan met Jus. Jus is inmiddels al een tijdje onderweg. Jus gaat kijken naar het grotere systeem. Die kijkt naar Europa en Ganymedes en Callisto. Jus heeft zijn focus op Ganymedes. Toen hadden ze in Amerika toch weer wat geld gevonden. Oorspronkelijk morgen, maar door Milton iets later. Inmiddels circuleren er tijden van zondag. Die gaat specifiek naar Europa. De baan bij Jupiter. Dat wordt weer een super interessante missie. Er zijn een hele reeks instrumenten. We gaan kijken naar de samenstellingen aan de buitenkant. Aan de buitenkant over de ijskorst. Kunnen we aan de compositie van de ijskorst al iets zeggen over... wat er onder de ijskorst zit? Er zitten instrumenten waarmee we kunnen kijken... naar hoe dik de ijskorst is. Hoeveel water er zit. We denken al jaren dat er een oceaan onder zit. Nu kunnen ze ook zeggen ja of nee. Vervolgens kunnen ze ook kijken naar het zoutgehalte van de oceaan. Ze hebben instrumenten waarmee ze kunnen kijken... of er een geizeruitbarsting is. Kunnen ze kijken naar wat er aan materiaal die geizers uitkomt. Daarmee kunnen we niet alleen afleiden wat de samenstelling van het water is. We kunnen ook proberen te kijken wat de samenstelling is van het oppervlak. Ergens onder dat ijs en die oceaan zit ook nog een vast bolletje. Daar weten we weinig van. Daar hopen we ook van allerlei informatie uit te krijgen. Het gaat natuurlijk wel weer even duren voordat we daar zijn. Hoe lang? Juist is in... 29. 29. Volgens mij zijn ze er in 32 of zo. Wat heel leuk is, of ze zijn er misschien 31... dat ESA met Juist ook langs Europa gaat vliegen. Juist doet dat twee keer. In een van de twee flybys in 2032... zit er maar vier uur tijdsverschil tussen Juist en Clipper. Ze hebben een aantal complementaire instrumenten en ook wat andere instrumenten. Ze zitten echt vier uur achter elkaar. Daar kun je een waarsinnige correlatie. Dat is echt heel leuk. Ik denk dat bijna 70 procent van het oorspronkelijke doel van een gecombineerde missie... is toch behouden. Als het nog gaat gebeuren. Ik heb altijd begrepen dat er vanuit wordt gegaan... als er nou nog een kans op leven ergens in een zonderstelsel is... behalve dan het aardse leven... dan is Europa een hele goede kandidaat daarvoor. Europa en natuurlijk Enceladus bij Saturnis. Europa is één van de kandidaten. Het hoofdingedient van leven zoals wij het kennen is water. Als er vloeibar water is, vergroot je de kansen behoorlijk. We hebben nu wel een beetje gezien dat heel veel van de elementen die leven gebruikt... die zijn waarschijnlijk wel aanwezig. De vraag is of ze ook in de juiste combinatie en in de juiste molecule zijn. Daar ben jij professor Plantaryscience. Wie heeft er in godsam ooit bedacht om dat ding Europa te noemen? Het is zo verwarrend. Er komt er een nieuws uit. Op Europa is leven. Ik vind het echt berenverwarrend. Wie heeft dat bedacht? Je hebt de International Astronomical Union. Die hebben op een gegeven moment conventies afgesproken... over hoe dingen genoemd worden. Bijvoorbeeld ook craters. Op Mercurius worden craters genoemd naar artiesten, schilders, musicanten, componisten. Bij de verschillende grote planeten, vooral bij Jupiter en Saturnus... heb je achterlijk veel manen. Die worden naar personages genoemd. Bij Jupiter zijn het voornamelijk goden die met allemaal al die... afstammelingen van Zuys of Jupiter. Dus ze halen de Griekse en de Romeinse mythologie door elkaar. Bij Saturnus zijn het allemaal karakters uit toneelstukken van Shakespeare en Alexander Pope. Bij Natunus zijn het zeegoden uit verschillende overleveringen. Op die manier hebben ze gezegd dat dit de conventie was. Bij Saturnus zitten we nu ook ruim over de 80. Er zijn mensen die stukken van Shakespeare en Alexander Pope moeten uitspitten... of er nog ergens een karakter is dat niet genoemd is. Is dat de federatie die jouw hemelighaampje gegeven heeft? Ja, die doen daar ook aan. En die Pluto zijn planet status heeft afgenomen. Ja, die ook. Oké, dat was een eventjes en zij even. Ja, precies. Maar dat was een hele leuke. Dit wist ik allemaal helemaal niet. Nou, we gaan duimen. De lancering is met een Falcon Heavy weer. Dat geeft weer een nodige spektakel. Dan moeten de twee boosters weer van landen. De Central Core wordt met dit soort missies altijd in zee gedumpt en niet opgevist... omdat elk druppeltje brandstof nodig is voor die lancering. Daar is ook nog een beetje over. Dit is Falcon Heavy dan. Vorige week presenteerde SpaceX natuurlijk ook. Ze hadden een taartdiagram, wat er heel raar uit zag, een soort Pac-Man geworden. Van alle kilo's die in 2023 ter lucht in waren geschoten. SpaceX 80% en alle anderen bij elkaar 20%. Dat was over Monopoly, daar heb ik ook de directeur-generaal over bevraagd. Zo is het veranderd. Relatief kort geleden had Ariane Spass dat soort cijfers. Het verandert allemaal. Het hoort er allemaal bij. Filip, ga door met je volgende onderwerp. Mijn volgende onderwerp is dat ik samen met Space Cowboy-collega Nick Poelstra... mochten wij op de open dag meer dan een half uur praten met de ESA-directeur-generaal. Dat was heel raar. Ik vond het veel te lang, maar het was moeiteloos volgekletst. Ik heb toen ik daar werkte nooit een half uur met de directeur-generaal gehad. Dat was grappig dat dat nu was. Hij had toch wel wat interessante dingen te zeggen. We hebben ook bevraagd over de Nederlandse situatie. Ik was daar met een BNR Space Cowboy-microfoon. Een van mijn problemen is dat ik niet weet wat de Nederlandse nieuwe regering wil. Maar de ESA-directeur-generaal weet dat ook niet. Hij heeft ook nog niet gesproken met de minister Beljaerts van de PVV. Die willen van alles, maar we weten niet wat het kabinet van plan is. Ze zijn er nog niet aan toegekomen om zoiets als ruimtevaart uit te werken. Er zijn nog zoveel problemen met migratie en andere favoriete onderwerpen. Dat vond ik bijzonder. De DG had heel veel over het belang van de ruimtevaart. Hij vertelde dat hij in het World Economic Forum in Davos McKinsey had gepresenteerd. Andere industrieën, zoals transport, energie, hadden allemaal opgetrommeld. Hij zei dat als ze niet iets doen met space, dan zijn ze over tien jaar out of business. Zo belangrijk vond McKinsey het aan ruimtevaart te doen. Dat vond ik een bijzonder verhaal. Dus moeten wij ook in Europa iets doen. Er moet een commercialisatie komen. Daarvoor moet Europa ook proberen om SpaceX te genereren. Ze hebben met overheidsgeld al hun technologie mogen ontwikkelen. Nu is dat eenmaal hebben. Ze hebben weer een nieuw monopolie. De DG zei dat ze een monopolie hadden voor de lanceringen. Dat was met de Soyouz, toen de shuttle ophield met vliegen. Daar wilden de Amerikanen niet meer. Ze hebben een nieuw monopolie gecreëerd. In die zin is het niet heel succesvol geweest. We hebben ook een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. We hebben een nieuw monopolie. Er was ook het Frage hoe stabiel het systeem is. Er was ook het linke sch debt. Er was ook het linke sch debt. Samen met zelfsturende auto's. Het is niet altijd gebeurd. We weten hoe algoritmen zich vermoeden. We weten hoe algoritmen zich vermoeden. We weten hoe algoritmen zich vermoeden. Dat is ook een interessante hoek op het verhaal. hoek op het verhaal. En ESA doet daar zelf, ze hebben een zero debris policy, dat als je iets in de ruimte schiet moet je ook meteen weer weghalen. En er zijn een heleboel bedrijven en organisaties en landen die dat ondertekenen, maar dat is niet verplicht. Dus ik vroeg hem is en dan moet er dan niet ook iets verplichts komen. Hij zei ja dat moet er in ieder geval komen, toen ging hij meteen door op iets anders. Daar had ik al wat langer over willen doorzagen wie dat dan verplicht wat moeten stellen. Moet je daar een body voor een soort euro control voor in het leven roepen die bepaalt van wie naar welke baan wat mag schieten en wanneer. En wanneer die weer weg moet, ja dat oké. Maar daar kwamen we niet zo enorm aan toe. We hebben wel gesproken nog over het verhaal van de georeturn in ESA. Meneer Draghi heeft gezegd dat we er eigenlijk vanaf moeten. Hij was natuurlijk centrale bankpresident. Hij is een Aoteanse economie in een geruchtmakend rapport. Ja even voor de duidelijkheid dat is de regel van ESA die ervoor zorgt dat de bijdrage die een land nationaal aan het ESA budget doet dat die dat één op één terugkrijgt aan contracten voor de nationale industrie. Ja en dat is heel belangrijk. Dat is eigenlijk een soort van grondslag van hoe Europese ruimtevaart werkt. Dus als het is voor Duitsland en Frankrijk en Italië, dat is dat niet zo heel erg superbelangrijk. Want die krijgen altijd orders. Dat is de beste bedrijven die alles kunnen. Maar ik ben heel vaak gevraagd kun je niet een bedrijf uit Roemenië wat werk te doen geven voor het Bulgarije. Dat is moeilijk want die zitten er juist in om hun high tech industrie te ontwikkelen. Dus die moeten langzamerhand weer iets mogen doen. Soms eerst een test faciliteit iets op aarde en iets minder belangrijks tot uiteindelijk aan een grote raket mogen meewerken. Maar er was ook een vraag en die kwam van jou Ingelloes en die heb ik inderdaad te mogen stellen van als we nou naar Mars gaan en stel er is misschien wel leven op Mars wat we gaan zoeken en misschien vertrappen we dan wel het leven op Mars of het maken de dood en heeft dat leven op Mars geen recht op bescherming. En daar heeft hij inderdaad op geantwoord. Maar hij zegt ja volgens nog kunnen we nog niet naar Mars dus dat duurt wel weer 20-25 jaar. Hij zegt tegen de tijd dat we dat kunnen verwachten dat er een huge ethical debate gaat ontstaan of wij nou wel dat leven wat wij daarmee mogen en eigenlijk wat je altijd hebt gezegd van moeten we nou mensen aan toesturen want kunnen we eerst robots, gesteriliseerde robots zodat je zeker weet dat je niks doet met dat leven en hij zegt ja dat wordt nog wel een dingetje. Discussies gaan zelfs nog een stapje verder op sommige kantoren van ja heeft een planeet niet gewoon ook rechten en ja kunnen we daar zo maar gaan wonen en graven en een atmosfeer proberen te veranderen. Ja het zijn interessante discussies. Ik heb dat ook aangesneden in mijn review van het boek van de vu professor die gaat eigenlijk over ruimtecriminaliteit maar heeft ook ethische ethische en filosofische debatten staan ook in dat boek en daar ook al inderdaad de vraag van heeft zelfs als het een planeet dood is of de ruimte in het algemeen heeft de ruimte of een dode planeet niet ook een recht op bescherming. Ja ja dat is een waanzinnig interessante discussie. Ja absoluut. Ja ik ben natuurlijk heel nieuwsgierig naar of er leven is buiten de aarde en ik wil niet liever dan er naar zoeken maar waar hou je op en en tot waar kun je gaan het zoeken. Ja en wat doen we als we dat vinden. Ja dat is een hele andere ethische vraag. Spannende dingen inderdaad. Ja dus het was een spannende week en dat is ook ook met dat met die na dat congres met de space expo op de dag waar al die mensen waren of de S-TEC opendag maar ook space expo en hij zei ga ernaartoe maar dat is een mooie plek alleen ik heb tegen al mijn vrienden gezegd ja je moet eigenlijk op die open dag moet je naar S-TEC gaan en want daar mag je anders niet in een space expo kun je gewoon kaartje kopen kun je daar in en zou zeggen doe dat dan ook maar niet per se op die dag dan moet je gaan kijken wat je anders niet mag zien en ik vonden voor mij waren de leukste dingen waren er hadden daar van die robot rondjes van Boston Dynamics die zijn zo schattig die kunnen pootjes geven. Ja ik heb het heel vaak gezien op YouTube maar nooit in het echt. Nee precies. Dat was een aanrader voor volgend jaar voor iedereen die niet gebrek is. Ja precies de S-TEC open dag is er elk jaar rond deze tijd dus pak dan volgend jaar je kans. Yes nou hartstikke goed. Dan haak ik eventjes in op de commerciële ruimtesations die er net al zijn genoemd. Axion space is daar een van de grote spelers een van de vier instituten die een opdracht hebben gekregen van NASA om met voorstellen te komen. Nou Axion is natuurlijk al een bekende naam ook van de inmiddels drie commerciële missies die ze naar ISS hebben gestuurd. Maar het blijkt nu dat het eigenlijk niet zo ontzettend goed gaat met Axion. Er is geldgebrek en het idiote is dat dat te maken lijkt te hebben met de voormalig manager van het geheel minister Soffredini die was bij NASA space station manager. Ik ken hem. Precies. Hij is dus gekept aan gaan zwaaien over Axion en wat nu als kritiek naar voren komt is dat hij zich inderdaad gedragen heeft als een ambtenaar. Hij heeft massage mensen aangenomen heel veel geld uitgegeven om alles goed te organiseren. Alleen dat geld moet ook wel weer binnenkomen want dit is geen overheidsinstelling die gewoon een lekker budget van de overheid krijgt. Op dit ogenblik lijkt Axion zo'n 8000 medewerkers te hebben. Kort geleden waren dat er nog 1000. 8000? Nee 1000 sorry. Het waarde duizend zijn er nu 800 maar er beginnen nu allemaal mensen uit school te klappen die zeggen van ja dit werkt niet zo goed. Die drie bemannde vluchten die aan commerciële astronauten zijn verkocht hebben geen bal opgeleverd. De baas zegt nu vanaf de vierde vlucht gaat dat wel gebeuren. Axion zit natuurlijk hevig in Artemis ook. Zij zijn een van de bouwers van het ruimtepak. Als deze nu omvalt dan heeft NASA wel een heel groot probleem. Ander punt was dus inderdaad dat commerciële ruimtsstation, daar zijn ze al vanaf 2016 mee bezig. De grote truc was dat ze een aantal modules zouden bouwen, lanceren en eerst aan ISS vastmaken. Dat nog wat uitbreiden met extra modules, uitgebreid testen en dan loskoppelen om verder te gaan als onafhankelijk ruimtsstation terwijl een jaar of wat later ISS zou verbranden in de atmosfeer. Bedeeling was dat de eerste module al in 2020 gelanceerd zou worden. Dat is niet gebeurd. Inmiddels is het ontwerp aangepast. Geen vier modules maar nog maar twee. Minder commerciël kapabel en dus ook voor klanten minder interessant. Dat geeft dus heel erg veel problemen. Het wordt een onzekere toekomst voor Axiom. Waar ik met min of meer leken verstand de indruk had van deze zijn zo stevig, die zitten zo bij NASA op schoot op al die verschillende vlakken. Zij doen al commerciële mensen ruimtevluchten. Het lijkt er nu toch heel anders uit te zien. SpaceX heeft diverse malen moeten aankloppen. Gaan jullie de rekening nog betalen voor die drie bemannde missies die we hebben gedaan? Thales Alenia, waar de modules worden gebouwd, heeft hetzelfde probleem met een nietbetalende opdrachtgever. Dus daarvoor nog even spannend hoe dit gaat aflopen. Je loopt hiermee het risico dat we straks, en dat is helaas al een aantal keren voorgekomen binnen die Amerikaanse ruimtevaart, dat we straks één project moeten weggooien, ISS, zonder dat we al de opvolger online hebben. Maar de traumas van de space shuttle zijn wat dat betreft nog merkbaar. Ja precies. Dat historisch besef is niet zo heel ver, klaarblijklijk. Nee, het punt is natuurlijk wel dat het nu echt op een hele andere manier wordt aangepakt. Waarna NASA zo'n 15 jaar geleden achter kwam, of tenminste de beslissing heeft genomen van nou we gaan niet alles meer in eigen beheer doen, we geven gewoon de industrie de opdracht dat te bouwen wat we willen en dat gaan we vervolgens van ze huren. Tot een paar jaar geleden stond je inderdaad tot je oksels in door concepten van alle mogelijke commerciële ruimtsations die er heel snel zouden zijn. Er is er nog steeds vier. De zin in dat de ruimtsation in 2030 is nog wel een backup. Maar voor de ruimte pak voor de mensen, daar zijn ze volgens mij de enige. Ja inderdaad omdat een andere speler zich al heeft teruggetrokken. Dat worden spannende tijden. Dus het voordeel ervan is dat het niet saai wordt en wij altijd iets hebben om over te praten bij de space cowboys. Oké, dat wat betreft Axiom. Inge Loes, volgens mij heb je nog een onderwerp liggen. Ja ik had nog een heel interessant onderzoek wat eigenlijk weer zo'n bijvangst was van iets wat er toch al gemeten was. En het ging over de maan. Want wij zien natuurlijk één kant van de maan, maar op die ene kant is het ook dag en nacht. We hebben dus niet de dark side of the moon. Nee die bestaat niet. Dus zelfs op de kant die wij zien is het dag en nacht. Als het dag is op de maan heb je straling van de zon. Als het nacht is op de maan heb je geen straling van de zon, maar heb je nog steeds straling van de aarde. Dat is een gedeeltelijk weerkaatsen zonder straling, maar ook gewoon straling die de aarde zelf uitzendt door wat wij allemaal in de eten pompen. En de maan is dichtbij genoeg om daar een effect van op het oppervlak van de maan te zien. Je ziet daar temperatuurverschillen door. Je ziet temperatuureffecten door de straling van de aarde op de maan. En er worden naar allerlei studies naar verricht. Er worden heel veel metingen aangedaan om te kijken van, kunnen we bijvoorbeeld klimaatveranderingen op die manier gereflecteerd zien in de maan naar allerlei dingen. En er bestaat een hele grote dataset. En toen is er op een gegeven moment ook gekeken van hoe zat dat eigenlijk in april, mei 2020. Want toen was de hele wereld in lockdown. Ah ja, covid. Ja, met covid. En wat blijkt nou is dat je in die data, dus in die variatie van effecten op het oppervlak van de maan door de aardstraling, zie je een dip in de tijd dat de hele wereld in lockdown was. Dus je kunt op de maan, kun je dus zien dat er op de aarde, dus ook de maan is nog een extra meetpunt geweest om te laten zien wat dus die lockdown voor ongelooflijk effect heeft gehad op wat wij dus ook als aarde, als aardbewoners eigenlijk allemaal ruimte insturen. Oké. Heb je dan zicht op welke gegevens was het inderdaad, straling? Ja, er werd gewoon doordat er echt heel veel minder gebeurde. En deel is natuurlijk luchtvaart wat deel lag en allerlei andere communicatie, maar ook het was niet heel duidelijk waar dan die straling vandaan kwam. Maar dit is in ieder geval een deel wat weg is gevallen omdat er gewoon eigenlijk niks gebeurde. Nee, er was heel weinig, er gebeurde gewoon niks. Nee, maar er waren stille tijden. Hoe hebben ze dat gemeten? Ze meten dat door temperatuur variaties onder andere op het oppervlak van de maan. En dat is heel weinig. 0,4, 0,3 Kelvin, dat soort variaties zien ze. Maar ze zagen dus dat dat ineens wegviel. Dus de temperatuur was niet meer verhoogd, maar de temperatuur bleef laag. Ja, een maand lang. Fascinerend. Geweldig. Dat zijn van die grappige... Zo is de maan letterlijk een spiegel van de aarde. Ja. Leuk. Ja, nou ja. Zo zie je maar. Soms krijg je data die je helemaal niet verwacht als cadeautje. Ja, en ik vind het altijd leuk hoe je uit een bestaande data zet ineens over iets heel anders. Hier dus ineens tegenaan struikelt. Kijk, nou wat hebben we nou voor raars? Ja, precies. Dat komt dan daardoor. Ja, je bent een wetenschapper daar. Moet je je data ook nooit weggooien als je ermee klaar bent? Nee, nee. Je weet het nooit. Je weet het maar nooit. Nee, nee, nee, nee. Precies. Prachtig. Oké, Filip, jouw derde onderwerp. Ja, dat is wel een spannend onderwerp als we willen reizen naar Mars of zoiets ergens waar, ver weg. Eén van de problemen die al heel lang geleden aan mij was verteld door onder andere die Adyek Kononenko van zo'n 1111 dagen. Dat is waste management. Van hoe komen wij af van de enorm hoeveel drommel die een mens maakt. We recyclen natuurlijk al alles wat je uitplast, zweet, ademt enzovoort. Dus vocht gaat eigenlijk goed. Maar met poep is dat wel lastig. En kruimels en dat werkt allemaal. En er is een Pols bedrijf die heeft een oplossing nu in werk en dat is kakkerlakken. En meer precies de Madagaskars kakkerlak. Oh, wat gezellig. Ja, het is een geweldige soort kakkerlak. Die kan alle harsh environments, de meest vervelende condities kan die overleven. En ze zeggen zelfs zo, kernrampen kan een kakkerlak overleven. En ze kunnen zich heel snel vermenigvuldig. Iedereen die wel het kakkerlak in zijn huis heeft gehad, die weet dat je er ook niet op moet gaan staan. Dan heb je er tien. En dat kan deze kakkerlak. Ik heb zelf altijd wel eens gedacht in die discussie over intelligent lifeforms. Misschien is de kakkerlak wel de meest intelligent lifeform. En dan lachen die zich helemaal rot, want die overleven alles. En bestaan al miljoenen, zo niet miljarden jaren. En wij neuzelen maar wat in de marge. Maar wat ze nu doen met deze kakkerlakken, die zitten in een biorejector. En daar gaat 3,6 kilo per week afval in. Onder andere human waste. En dat wordt verwerkt. En de kakkerlakken groeien daarvan. Maar die produceren ook proteïnen voor astralenauten. Dus uit die 3,6 kilo rotzooi komt dan 100 gram pure proteïne. Wat overeenkomt met dezelfde productie als 20 eieren. Oké, dan heb je 20 eieren. Dan kun je weer ergens iets in stoppen. Dan kun je er een van in je eten stoppen. Dan kun je daar weer van leven. En ze produceren ook fertilizer, voeding voor planten. En dat hebben we dan weer nodig als we eten willen laten groeien op een reis naar Mars. Of desnotes op Mars. En als het waste te groter is dan in de te grote brokken. Dan kun je de kakkerlak niet smalen, wordt het eerst vermalen. In dat apparaat zijn we nu bezig met een prototype op aarde. Maar de volgende stap is natuurlijk dat ze een prototype gaan maken in de ruimte. En dat apparaat waar de kakkerlak in zit zorgt ook dat de temperatuur en de vochtigheid gaat zodanig dat de kakkerlakken lekker vinden. Ja, ik vond het eigenlijk wel vreselijk nieuws. Eigenlijk leuk eigenlijk. Ik heb nou ook één keer gehad dat de slang van mijn washing machine geknapt was. In een heel oud huis in Amsterdam in de binnenstad. En toen stond de hele huis onder water. En de warme zomer daarna kwamen de kakkerlakken. Dus ik weet wel hoe die dingen eruitzien. En hoe snel ze zich vermenigvuldigen. Als we er dan toch iets goeds mee kunnen doen, dan ben ik dan eindelijk gelukkig. Nou zit ik nog wel eventjes met de beeldvorming. Je zei 100 gram proteïne. Maar dat is dan in de vorm van kakkerlakken. Mensen eten sprinkhanen enzo. Die kun je gewoon eten. En je hoeft niet die kakkerlak af te kluiven. Je kunt ook denken, we gaan de kakkerlak vermalen. En dan heb je poeder. Dan is het lang niet zo meer dat die kakkerlak op je bord ligt. En het nieuws vermeldt dat toch niet, dat detail. Er staat het nieuwe proteïne. En of dat inderdaad weer uitgescheiden wordt door de kakkerlakken. Of dat het inderdaad een vermaling is. Of wat de manier het is. Heel slim omdat het in dit stadium nog even waag te houden. Ik ben heel benieuwd wat er verder in zo'n kakkerlak zit. En of dat inderdaad allemaal nog steeds zo gezond vol is. Ook in de Nederlandse bijdrage aan die Space Week was er een wetenschapper die werkte aan voedsel op Mars. Wieger. En hij had een plaatje op het laatst van meelwormen. Die je heel goed zou kunnen eten. Maar dat zag ook niet heel smakelijk uit. Maar nog wel net iets smakelijker dan een kakkerlak. Ja, precies. Het spannende wordt natuurlijk wel. Je kan het hier op aarde allemaal leuk uitproberen. Kakkerlakken zijn gewend aan de zwaartekracht. Dus dat zal altijd wel doorgaan. Ook als je ze in een containertje stopt. Maar hoe gaat dat gebeuren in gewichtsloosheid? Het doel van het prototype in de ruimte was dan ook het bestuderen van het gedrag en de voortplanting van de kakkerlak in gewichtloze toestand. Ja, precies. En wanneer vliegt het? Zou zwaar zijn we nog niet. We zijn nu nog bezig met het prototype op aarde. Ja, dat zou wel interessant zijn. Wat nou als een kakkerlak ontsnapt op het Space Station? Dat is toch wel een van je... Een kakkerlak. Maar ja, ESA budget. Dus kennelijk wordt dat belangrijk gevonden door de instituten. Ja, we gaan het volgen. Ingeloos, had jij nog een onderwerp? Nee. Nee, jij was er al doorheen. Ja, dan ga ik even verder met grote plannen die geheel onverwacht uit Spanje kwamen. Spanje heeft sinds een aantal jaren een nieuwe industrie, PLD Space. En tot nu toe heeft hij één heel klein suborbitaal raketje weten te lanceren. Dat ging allemaal goed. Waar lanceren zij vandaan? Wat zei je? Waar lanceren zij vandaan? Dat moet ik even schuldig blijven. Was het Almeria in Zuids-Spanje? Almeria? Ja, het was op het Spaanse vaste land dat suborbitaal dingetje gedaan. Hun plannen gaan veel verder. Ze gaan naar Kuro Space Center als het goed is. Maar ze denken lenkern ambitieus. Raketten, herbruikbaar, die in de klasse van de Falcon Heavy en de Angara gaan vallen. En als klop op de vuurpeil stelden ze nog eventjes een bemensbare capsule voor. Ze argumenteren het inderdaad onder de noemer van we hebben Arianis S. Leuk raket, maar niet herbruikbaar. En wat gaan we daarna doen? Dat zijn vragen die we ook aan deze tafel wel eens hard op hebben gesteld. Waarop Europa eigenlijk nog weinig antwoord had. PLD Space lijkt zich nu ontzettend bezig te gaan houden met het aantal jaren. Ze willen in principe aan het eind van 2025 of volgend jaar de eerste Miura 5 gaan lanceren. Een kleine raket die zo'n 500 kilometer in een zonsynchronen baan zou kunnen brengen. Maar vervolgens willen ze zich gaan uitbouwen naar Miura 5. En dat is een hele grote vraag. Een raket die zo'n 13 ton kan lanceren. En dat zou dan in 2028 al moeten gaan gebeuren. De eerste exemplaren daarvan zullen aan parachutes terugkeren om geborgen te worden. Om vervolgens onderzoek te doen. In een latere instantie moeten die, net zoals de Falcon, de Arianis S. Door het gebruik van in dit geval vijf motoren in de eerste trap netjes terugkeren. Om herbruikbaar te kunnen zijn. Vervolgens stellen ze voor om die rakettrap dan te gaan uitbouwen. Net zoals de Falcon Heavy. Twee raketten aan de zijkant. En nog een stapje verder. Nog eens twee raketten. Zodat je eigenlijk vijf motoren in de eerste trap kunt gaan uitbouwen. En dan heb je een raket die zo'n 56 ton in een lage aardbaan kan manoeuvreren. Niet mis natuurlijk. Opvallend is wel dat net zoals de Chinese op het ogenblik bezig zijn. PLD Space de architectuur van SpaceX aan het kopiëren is. Ze zijn gewoon allemaal bezig om een Falcon 9, een Falcon Heavy en een Starship te bouwen. Wat ontzettend opvallend was dat ze op een symposium dat ze een paar dagen geleden hebben georganiseerd. Ineens kwamen we met een soort engineering model van een bemensbare capsule. Half opengewerkt aan de interne structuur. Zie je dat ook daar weer goed is gekeken naar hoe Dragon gefabriceerd is. Want het is in principe hetzelfde ding. Deze zou vier tot vijf astronauten mee kunnen brengen. Het punt is wel dat dit iets is wat pas na 2030 handen en voeten gaat krijgen. Bovendien, plannen zijn niet mis. Er is op het ogenblik 155 miljoen euro aan funds geworven om dit project de komende twee weken te maken. Dat is nog wel een orde van grote dat je verder bent. Niet alleen geld, maar ook mensen. Waar halen ze de kennis, expertise en de workforce vandaan? Als er zoveel grote commerciele bedrijven nu in eens ontstaan, en die beperkt aantal experts die in de wereld rondlopen, dan moet ze allemaal omvechten. Dat wordt nog wel een hoezuin stukje. Het opvallende is dat er op dat engineering model van die Linse, wat Spaanse is voor links, is die naam al eens een keer gebruikt voor een ruimtevliegtuigje. Dat was in ontwikkeling een ruimtevliegtuig. Dat is iets wat uiteindelijk iets is geworden. Op dat model zit zowel een Spaanse als een Franse vlag. Dat is natuurlijk een interessante. Er wordt inderdaad al heftig gesproken om voor de eerste lanseringen van de Miura het oude diamantcomplex op Kourou te gebruiken. Het was de allereerste raket van de Miura. Arian 5 Platform zou dan voor de zware raket gebruikt worden. Er is een vette link met Frankrijk. Daarover is niet veel verteld tijdens dat symposium. Het ligt natuurlijk in de lijn der verwachting dat je samenwerking zoekt met een partij van de Spaanse. Dat is een hele mooie link. Dat is een hele mooie link. Het ligt in de lijn der verwachting dat je samenwerking zoekt met een partij die ontzettend veel ervaring in de Europese ruimte waarde. Zeker in de rakettechnologie. Ik ben in ieder geval blij dat er ergens serieus wordt nagedacht over wat we doen om Europa ook herbruikbare raketten te geven. Het is een hele mooie link. Binnen ESA er loopt het een en ander. Maar dat loopt langzaam. Zoals we helaas een beetje gewend zijn van ESA. We willen wat dan doen, maar dat is niet vanaf morgen. Nee, precies. Vandaar dat dit initiatief iets is waar ik erg blij van word. Ik ben raarzaam benieuwd hoe zij de komende jaren de portemonnee een beetje gaan proberen te vullen. Filipp, volgens mij had jij nog wat uitgaans tips voor ons. Ja, de kijk tips. Ik heb er vier. De eerste is een toneelstuk, een one-woman show van Judy Leidsman. Dat heet Too Cute to be an Astronaut. Dat gaat over de tweede Amerikaanse astronauten, Judy Resnick, die dat ooit in een interview te horen heeft gekregen. Het was een prachtig stuk. Ik heb er zelf over gezegd, als je interesse hebt in ruimtevaart, of als je de hele discussie rondom het empowerment van vrouwen een warm hart toedraagt, of als je gewoon een heel gaaf toneelstuk wilt zien, dan moet je daarheen gaan. De eerste volgende uitvoering is volgende week vrijdag in Nunspeet. Daarvoor mogen wij twee keer twee kaartjes weggeven. Wat leuk. Dan kun je die sturen naar Space Cowboys Pod. Space Cowboys alles achter elkaar. Pod, apestraatje, gmail.com. Dan kun je meedingen naar die 2x2 kaartje. De keer daarna is na 18 oktober 15 november pas. Het is wel mooi om daar even naartoe te gaan. Al die links staan in de show notes van de uitzending. Het volgende is eigenlijk, vergelijkbaar, niet hetzelfde onderwerp, maar ook een one-woman show van ongeveer dezelfde tijdstuur en die gaat over het eventueel mijn bouw op de maan. En eigenlijk van, ja, wat doe je met de maan? Wie heeft welk recht op de maan? Nou ja, daar hebben we in deze uitzending ook al wat over gezegd. Ook heel erg de moeite waard. Ook daarvan staat de speellijst in de link. Dan hebben we nog de Space Expo. Daar moeten we natuurlijk ook allemaal naartoe. Zeker na die mooie open dag. We hebben er een beetje in antibodies op. Daar hebben we Matijn Buy guessed in. Uiteindelijk is er toch ook een... Is dit zoveel aan de raas? We hebben het LCGH Colosseum. Het grootste is echt fantastisch, maar hij heeft ook keuzes gemaakt waar je nog wel wat van kunt vinden. Bijvoorbeeld, er zit een groot stuk in dat je eigenlijk de aarde ziet. Ik wilde eigenlijk gewoon weten wat je daar ziet. Maar dat weet hij ook niet. Dus hij heeft ervoor gekozen om dat maar heel rudimentair af en toe aan te geven. En ja, oké, dat prikkelde heel erg mijn nieuwsgierigheid. Maar ja, dit komt in de bioscoop vanaf nu. Dus dat is leuk om te kijken. Neem vooral je atlas mee. Ja, precies. Heel snel proberen te vinden waar je bevindt. Oké, nou, dan was het dit weer voor deze aflevering. Ontzettend bedankt aan Inge Loest en Katen, Philippe Schoonejans, mijn naam is Luc van den Abeelen. Volg ons op social media en tot de volgende keer.