De Starlinersoap, Chinese ruimterommel en nieuw ontdekte planetoïden

Dit is een BNR podcast. Welkom allemaal bij Space Cowboys nummer 153. En we nemen vandaag met Jeffrey Bout en met Luc van den Abeelen. Goedendag. En mijn naam is Michel van Baal. En we hebben weer het nodige te bespreken deze Space Cowboys. Het begint natuurlijk met straks een updateje over hoe het staat met Starliner. We hebben het er al een aantal keren over gehad. Maar wat Luc, wat heb jij er nog meer bij? Wat is jouw highlight? Een verrassingsaankondiging van een bemenste missie die voor het eerst over de Noord- en de Zuidpool van onze planeet gaat vliegen. Kijk, en Jeffrey? Iets over manen, nieuwe manen die ontdekt zijn rondom planet Wieders. Lege Wieders. Nou, we gaan het zo meteen horen. Waar zullen we beginnen? Zullen we maar eerst het loop van Starliner... Daar je dossier maar even te pakken nemen. Precies het never ending story. Ik wil er niks meer over horen. Ik wil er alles over horen. Nog één ding, dat ze veilig zijn geland. Dat willen we horen. Maar hoe is de grote vraag? We nemen dit op op 14 augustus. En om half vijf en om vijf uur zou er een persconferentie van NASA zijn. Dat maakt het wel een beetje lastig. Want waarschijnlijk, de luisteraar weet u meer dan wij. Ja, zo gaat dat met tijdreizen. Of nog steeds niet. Dat zou ik eigenlijk heel goed kunnen. Misschien is die kans wel groter. Zal ik even een korte samenvatting doen van waar we ook weer stonden? Als je dat lukt te noemen. Nou ja, de Starliner is gelanceerd met twee astronauten er op... In april was het er ook zoiets dergelijks voor. En wat toen een achtdaagse missie was. Maar vervolgens waren er problemen met de behuizingen van de stuurraketten. Waardoor die rare dingen aan het doen was tijdens de docking. En dat vertrouwden ze niet helemaal. We hebben ze bij NASA gezegd, we gaan onderzoek doen op de grond. Kijken of we het probleem in de ruimte kunnen reproduceren. Dat lukte inderdaad. En dan gaan we kijken of we veilig terug kunnen met Starliner. En daarover, als ik het goed begrijp, dat is een deelspeculatie. Is NASA en met name de ingenieurs van NASA en de ingenieurs van Boeing... op dit moment aan het ruisje. Is dat een goede samenvatting? Ik denk het wel. Ze zijn het niet eens. Dan heb je natuurlijk wel een ingewikkelde situatie. Volgens mij het probleem is, als ik het goed snap... is dat ze wel kunnen reproduceren op de grond met een testopstelling. Wat die truster doen. Daar zit een soort afgedichting in een siel die dan bubbling doet. Dat is Teflon of zoiets. Maar dat ze volgens mij fysieke niet helemaal kunnen verklaren waarom dat zo is. Ze zien wel wat er gebeurt, maar ze snappen niet precies waarom het gebeurt. En dat is eng. Want dan weet je dus eigenlijk niet... Dan moet je in alle eerlijkheid toegeven dat je niet echt snapt wat het probleem is. En daar hebben ze volgens mij oneenigheid over. Omdat bij Boeing waarschijnlijk zeggen we zien toch wat het doet. Het kan wel. Het is een heel erg worst worst worst case scenario waarin het echt mee zou gaan. Dus dat kan dat risico kunnen best nemen. Maar er zitten bijna zijn mensen die indachtig ook nog... want er schijnen dat er een aantal mensen in dit programma zitten... die Colomia nog hebben meegemoet, de ramp. Dat ze daar natuurlijk een stuk voorzichtiger zijn. En ze zijn aan het puzzelen wat ze daarmee moeten gaan doen. Het kan zijn dat ze om vijf uur daar iets over zeggen. Maar het kan ook best zijn dat ze er nog meer wachten. En verwacht je nog dat ze met de Starliner terug naar huis komen? Als ik persoonlijk denk... Ja het is natuurlijk gevaarlijk. Ik ga niet zeggen waar u luisteren al lang van weet. Want ik denk het niet eigenlijk. Ik denk dat ze het risico niet gaan lopen. En dat was wel grappig. Ik kwam er ergens in een artikel tegen. Je moet als SpaceX en Boeing... zijn commerciele leveranciers van vluchten voor NASA. En daar heeft NASA betrouwbaarheidseisen voor. Dus hoe groot de kans moet zijn op een fataal ongeluk van loss of crew. En dat is bij normale vluchten 1 op 400. Dus ze accepteren dat het 1 op de 400 keer mis gaat. Dat vind ik nog best wel veel. Maar het is gevaarlijk om het maar even te zeggen. Dat kun je nooit te nul krijgen. En bij testvluchten is het 1 op 270. En nu kun je dus niet zeggen... Ze kunnen niet bewijzen dat ze die 1 op 270 moeten halen. Het is een keer rekenwaarde. Dat blijft teorie natuurlijk. Maar ze kunnen niet garanderen dat ze met een kans groter dan 1 op 270... kunnen terugkeren. En dan denk ik eigenlijk dat NASA uiteindelijk toch gaat zeggen... Ja, ja, ja. Gaat niet doen. Nee, het draait natuurlijk ook gewoon om reputatie. En je ziet de headlines al in het geval. Het fout gaat van ja, dit krijg je dus als NASA met mensenlevens speelt. Ja, dat soort ellende hebben we al twee keer met shuttles meegemaakt. Dus dat gaat niet nog een keertje gebeuren, denk ik. Zou goed kunnen. Wat zou jij in zo'n team hebben? Je kan hem voorstellen, als je zegt 1 op 400 of 1 op 270... dat mensen denken van nou, als ze nou toch zo gevaarlijk zijn... of als ze nou gevaarlijk zijn, valt best wel mee. Nou ja, kijk, je moet je rekening houden. Dat ze vaak bij de speeltje hebben, is natuurlijk dat speeltjeprogramma. Of het was speeltje als 1 op 90 in de praktijk, voor de goede orde. Dus dat was heel erg, veel gevaarlijker. Maar dat ze bij speeltje ooit zo'n plan waren... om elke dag een speeltje te lanceren of zoiets dergelijks. Wekelijks was op begrijping het formele plan. Ja, maar dan gaat het wel één keer in een paar jaar mis. Dus dat is toch nog best wel 1 op 400. Voor een vliegtuig zou je het niet accepteren, zeg maar. Nou ja, we moeten misschien niet over speeltjes gaan, maar... was dat ook helemaal niet realistisch? Ik heb begrepen dat het iets van 9 maanden duurde... voordat ze het hitteschild weer op orde hadden van 1 speeltje. Ja, maar dat kostte 1 speeltje tot vlucht. Dat ding was wel herbruikbaar, maar kostte een vlucht nog steeds 1 miljard dollar. Maar goed, dat moeten we misschien even niet doen. Wat nog wel aardig is, Naz heeft 2 scenario's nu eigenlijk. Dat is misschien helemaal handig. Het ene scenario is eigenlijk, ze zeggen, we doen het. En hij gaat terug met Starliner. Dus die 2 astronauten gaan terug met Starliner. En dan is er verder, behalve dat ze er langer hebben gezeten dan gedacht... is er niets van de hand. Er is ook een scenario waarbij ze zeggen, nee... we gaan terug met Crew Dragon. En dan gaan ze besluiten om de volgende bemanning. Die hebben ze overigens vertraagd. Die zou over 2 dagen, volgens mij 4 dagen, die ander al gaan. Crew 9. Maar die hebben ze verplaatst naar eind september. Zodat ze even tijd hebben om dit probleem verder op te lossen. En dan sturen ze de bemanning niet met 4 man omhoog, maar met 2. Dat is wel super zuur voor die 2 dingen die dat niet mogen. Maar goed, daar even te zeiden. De belading hetzelfde blijft met 2 lege pakken omhoog. En dan gaat de oude bemanning terug. En dan blijven die 2 testastronauten blijven. En maken dan onderdeel uit van Crew 9. En dan gaan ze pas in 2025 naar beneden. En dat is het backup scenario. Waarvan je denkt, kunnen mensen die voor 8 dagen getraind zijn... dan 8 maanden blijven? Het antwoord daarop is ja. Die een heeft volgens mij 3 crews gedaan. Dus dat zijn hele ervaren astronauten. Dus gewoon een onderbroek kan je gewoon nasturen. Er komt maar 1 praktisch probleem tegen. Dat is dat ze een docking-poortenprobleem hebben. Ze hebben 2 docking-poorten op Harmony zitten. Waar deze dingen aan kunnen dokken. Aan de ene zit Starliner en aan de andere de huidige. De Dragon van Crew 8. En je kan niet dat ding leeg wegsturen. Althans zonder dat die volgende bemanning er al aankomt. Want dan heb je geen noodscenario's meer. En dan kun je niet evacueren. Dan heb je niet genoeg plekken om in geval van nood te... Dus je moet heel nauwkeurig, zeg maar, dat je kan pas die Starliner wegsturen. Op het moment dat die Crew 8-bemanning in de buurt is. Want anders loop je in enorm risico. Dus dat probleem speelt ook nog in de achtergrond. En er is nog een ander probleempje. De Starliner kan niet zonder bemensing ontkoppelen. Dat zit niet in de software. Om een totaal duistere reden. Maar... Het zit niet in deze software. Dus deze is geprogrammeerd voor bemensd interactie. Dat betekent vooral dat op het moment dat ze weggaan. En er is een noodprocedure. Dan kan de mens ingrijpen. Dat is best verstandig, denk ik. Gegeven duidelijke problemen. Je ziet hem weggaan en dan kan je ingrijpen, afbreeken. Om te voorkomen dat je ergens teraanbots. Alleen als je autonoom weg moet, dan heb je andere software nodig. Die is er wel, maar die hebben ze gebruikt in 2022 bij de vorige vlucht. Alleen nu is de baan en de standregeling van ISS net weer anders dan die in 2020 was. Dus ze moeten die software helemaal opnieuw testen. En aanpassen. Ik las dat het 4 weken gaat duren. Dat vind ik nog weinig. Ik vind het alleen onbegrijpelijk dat er niet aan gedacht is aan dit scenario. En dan niet gewoon van tevoren die software hebben gemaakt. Zo veel ruimte neemt het volgens mij in een ruimteschip niet in. Extra software. Schijn Boeing een probleempje te hebben met te weinige mensen die verstand hebben voor ruimtevaart. Misschien kunnen we daarover later meer. Dat is een probleem. Los van alles, hoe lang maken we nu al standregeling? Waarom is dit nu zo'n groot mysterie? Is er weer iets te geavanceerd gebouwd? Omdat je het altijd weer slimmer wilt doen. Daar zou het probleem wel eens kunnen zitten. Daarom doen we ook testlanceringen. Dat is op zichzelf niet zo'n groot probleem. Het grote grote probleem voor NASA, dat heb ik 15 jaar geleden. Dat is dat ze nu tegen het grote gevaar van die commercialisatie aanlopen. Die commercialisatie is natuurlijk heel succesvol geweest. SpaceX doorgekregen, heel succesvol. Het gevaar is altijd geweest dat je veel te afhankelijk wordt van één leverancier. Nogal wisseltuurige eigenaar ook nog. En dat als één van die twee partijen het niet redt en omvalt. Dan ben je opeens overgeleefd aan de andere partijen. Dat is een hele grote probleem. Dat is een hele grote probleem. Dan ben je opeens overgeleefd aan de monopolist. Dat dreigt hij natuurlijk. Waar NASA heel bang voor is, is dat als ze Starliner leeg terug laten gaan. Het is een contract. Je krijgt een vaste prijs voor het leveren van bepaalde diensten. Ze schijnen al 1,6 miljard verlies op te draaien. Als er ook nog eens extra testvluchten en et cetera. Dan is de kans best groot. Dat Boeing zegt van jongens we kappen ermee. Ze hebben een verliezenemende sekker eruit. Dan is NASA overgeleefd aan de monopolist. Dat willen ze niet. Het zou ook nog best kunnen horen dat NASA zegt... we doen er toch wat geld bij. Om te voorkomen dat Boeing ons wat... Het hele cynische van wat er gebeurd is... dat iedereen zoiets had toen de commercial crew begon. Natuurlijk gaat Boeing dat als eerste doen. Het is een verhaal dat achter de schermen de Starliner... echt werd voorgetrokken. Die kregen ook het meeste geld om het ding te ontwikkelen. Iedereen had iets van te draaien. Het is geen verplichting voor nog volgende vluchten. Formeel wel, maar als ze failliet gaan... als ze de stekken eruit trekken... ze hebben de verplichting om zes vluchten met bemensingen te leveren. Ze zeggen het lukt ons niet. Het kan zijn dat ze een knoop gaan tellen. We ontbinden het contract ermee. Het lukt ons niet. Bovendien die zes vluchten naar ISS... de vraag is of dat überhaupt nog gaat gebeuren. Ik kom nu overal tegen. Een volgende bemensen Starliner vliegt pas over een jaar. Afwisselend met de Crew Dragon. Het is om en om. Als je eens in een jaar vliegt... dan zitten we al in 2030. Dan ligt ISS misschien zelfs al op de bodem van de Stille Oceaan. Misschien is er zelfs weer een SLS-raket gelanceerd. Die zijn er nog niet uit. Starliner was alleen maar geschikt voor ISS. Volgens mij wel. Er waren natuurlijk nog allemaal commerciële initiatieven. Bigelow wilde een opblaasbaar ruimtestation maken. De Starliner zou daar het werkpaard worden. Bigelow heeft de coronacrisis niet overleefd. Al die andere stations die op de tekentafel staan... die kijken ook naar andere kanten. Het staat wel Boeing vrij. SpaceX doet met Dragon. Ze komen zo ook nog even terug. Ze mogen daar als het ding ligt en vliegt en naar de grond. Dat is een hele grote bedoeling. Als dat nog gaat lukken met de reputatie die we in de afgelopen jaren hebben. Een 1,6 miljard wat je er al te kort op hebt gelopen. Als we er nog een kwartier langer over praten... dan hebben we een kans dat we zo meteen dit vele vaal in de prullenbak kunnen gooien. Laten we dat vooral niet doen. Vragen nog of zullen we door? Ja, we gaan door. Jeffrey, we gaan door. We gaan door. Dat was de ontdekking van manen rondom planet Wides. Er zijn zo'n 200.000 planet Wides bekend. Dat zijn kleine rotzen die om de zon heen draaien. Daarvan zijn er tot nu toe 500 ontdekt die ook een maandje hebben. Daar hebben we ook nog een keer een dart ingeschoten. Niet lang geleden. Nu hebben we ook een aantal van die ontdekkingen. Dat is een aantal van die ontdekkingen. Dat is een aantal van die ontdekkingen. Certainly long ago. En nu is er de European Mission Gaia. Die de melkweg in kaart aan het brengen is. Met krankzinnige precisie. Die super precies posities van een object aan de sterrenhemel in kaart kan brengen. En die kan dat nu ook met planet Wides. Al bekende planet Wides. Daarvan kan die wiebelingen zien in de beweging. die ontstaat dan door zwaterkracht. Dat er een klein maandje om een planetenwiede een draait die in een bepaalde periode de planetenwiede een klein beetje naar ene kant op tikt en dan weer aan de kant. Heb je enig idee, misschien loop ik wel vooruit hoor, maar enig idee hoe groot zo'n maandje dan moet zijn om dat te kunnen zien? Heb je het dan over kilometers of honderden meters? Nee, maar het gros van de planetwiedes is maar heel klein. Het meeste is kleiner dan een kilometer, zal ik zo zeggen. Dus het maandje, nou ja, het zal in de orde van een enkele honderden meters zijn, zoiets. Maar het komt dus wel vrij vaak voor, dat er een maandje ooit heen zit. Ja, men verwacht, zal ik zo zeggen, dat er één op de zes een maandje heeft. Nou, die hebben we dus nog lang niet ontdekt, want er zijn er al honderdduizenden planetwiedes, daarvan zijn er maar vijfhonderd van die maandjes ontdekt. En nu dus meer, 352 heeft Gaia er ontdekt, maar dat zijn dan kandidaten. Want je kan ook gewoon zeggen, nou ja, we denken dat hij hier omheen draait, dat die wiebelingen veroorzaakt, maar je hebt altijd een, hoe noem ik het, een confirmation nodig, dat een ander ook zegt van ja, dat klopt. Je moet altijd meer meten. En dan verwacht ik, die komt er voorlopig niet, want niemand kan bij de rest precies zo'n positie van de planetwiede opmeten, anders dan de Gaia. Maar toch, ook al zijn het kandidaten, kan je dan nog steeds wetenschap meedoen. Je kan er gewoon vanuit gaan dat het zo is voorlopig en dan meer te weten komen over hoe planetwiedes vormen. Want ja, dat komt allemaal met botsingen in de protoplanetaire schijf. Dat was de schijf van stof en gruis aan het begin van het zonnestelsel. Hoe dat dan samen klontert tot objecten en hoe het ook weer om elkaar botst en uit elkaar breekt. Dus daar kun je dan modellen van maken. Ik heb ook wel eens een filmpje gezien hoe zo'n maandje dan ontstaat. Dat schijnt dan dat door dat zonlicht, omdat ze maandjes een beetje grof, niet netjes rondom, zeg dat dat zonlicht dan een overheersende kracht uitoeft waardoor ze langzaam steeds harder gaan draaien. En dat ze op een gegeven moment zo hard gaan draaien dat in het evenaar van die planetwiede dus allerlei puin loskomt. En dat klont het dan weer samen tot een maandje. Dat dat met de rotatie door de zon een manier was om maandjes te creëren. Dat gaf er gijnig uit. Dat in ieder geval zo bij die dark mission dat ze het idee hebben dat die maand op die manier is ontstaan. Dat zie je vaak dan ook in het midden van die planetwiede een soort verdikking. Een zwembandje eromheen. Ja, een zwembandje. Dat is wel gijnig. Ja, oké. Als ik hier dan over lees en over nadenken, dan krijg ik ook meteen herinneringen aan andere dingen. Dus het gaat over wiebelingen van objecten. Dat is ook de manier, of sorry, dat is één van de manieren waarop extra planeten ontdekt worden. Sterren die ook wiebelen omdat planeten daar aan trekken. En dan schiem ook nog te binnen. Er was ooit een astronoom, Peter van de Kamp. Een Nederlands astronoom. Of in zijn halve leven heeft hij besteed aan de ster van Barnhart. Want hij heeft toen met zijn telescoop, of met één grote telescoop, heeft hij toen die positie van die ster bijgehouden. En kwam toen tot de conclusie dat daar een aantal planeten omheen draaien. Daar heeft hij ontzettend veel tijd in gestoken. En nog tijd in zijn leven is het verteld, niet hard als fout. Dus het was allemaal voor niks. Het was rond de jaren zestig. Ah ja, precies. Toen het allemaal nog handwerk was. Ja, maar ja, goed zo gaat het. Toen was ook een andere astronoom die uiteindelijk hem vertelde waar aan lag. Want er was onderhoud gepleegd op het telescoop. Dat soort... Ik las over Gaia trouwens ook nog. Dat ze daar een technische probleem mee hadden. Ja, er was een inslag van een klein objectje, van een zandkorrel. Dat heeft een klein gaatje in het instrumentarium gemaakt. Daardoor lekt er nu wat zonlicht in de instrumenten. Gaia heeft wat problemen. Ik heb er ook wel een enorme pech gevonden. Omdat het net op dat ene plekje was waar hij dan niet goed tegen beschermd was. Weet je, net de ene plek waar je het niet wil hebben, daar had een inslag. Ja, dat is nu ook een beetje goed om dat te corrigeren solverenmatig. En er was ook een CCD-camera kapotgegaan. Je moet je voorstellen, zo'n detector bestaat uit een heel array van tiental of bijna honderd, weet niet hoeveel. Kleine CCD's en er was er eentje van stuk. Dat mag intussen ook wel een keer. Dat kan je makkelijker opvangen natuurlijk. Kandidaten dus. Midden volgend jaar komt de vierde datarelease. Dan komt er nog veel meer nieuwe gegevens en dan kunnen ze het allemaal loslaten met hun rekening. Kijken of ze nog meer kandidaten vinden. Ja, we gaan nog wel even door. Oké, nou top. Mooi. Luc, wat heb jij? De Chinezen maken er een kommeltje van. Ja, over ruimtepuin gesproken. Ja, het is niet voor het eerst. China is begonnen met een constellatie te lanceren. Jianfan heet dat. De eerste 18 satellieten zijn de ruimte ingebracht. Moeten er uiteindelijk veertienduizend worden. Dat is een beetje te vergelijken met de constellatie van Starlink, van SpaceX. Die eerste 18 gingen op 6 augustus de lucht in met een lange mars 6a. Die bracht de hele handel tot een hoogte van 800 kilometer. Lekker maar goed gaan totdat er vooral door westerse observaties ineens 50 objecten in die baan werden gevonden. Dat groeide in een paar dagen uit tot zo'n 900 objecten. Dus daar is iets helemaal mis gegaan. Volgens de analyse van het US Space Command wijst alles op het uiteenvallen van de rakettrap. Oftewel, boom, een ding is gewoon geëxploiteerd. Niet die pressure van je brandstof. Iets dergelijks. Of er is isolatie losgelaten of nou ja, ze kwamen er niet precies uit. Niet voor het eerst volgens mij. Niet voor het eerst. En ook niet voor het eerst dat we niet weten wat er gebeurd is, want de Chinezen zwijgen in het Chinezen en alle andere talen. Dat is wel lastig, want deze wolkenruimte-rommel kan decennia blijven bestaan. Je zit natuurlijk in een vervelende baan. 800 kilometer, daar is het een beetje druk aan het worden de laatste tijd. En daar blijft het lang zitten. Dan blijft het inderdaad lang zitten. Nou inderdaad. Het moet naar beneden. Er komen langs een heleboel dingen zoals Starlink naar beneden als je onderwerpent. Ja, ja. En dan krijg je helemaal een leuke kettingreactie. In 2022 was met de andere lange massageraar hetzelfde geval. En bij een aantal andere lanceringen ontstonden er ook nog wolkenpijn zonder dat daar kennelijk een explosie aan vooraf ging. Dus wat dat betreft niet zo'n hele fijne raket. Cynisch is dat de afgelopen jaar China zelf een aantal regels defineerde waaraan een tweede trap van een raket zou moeten voldoen. Dat hij zichzelf uit een baan haalt of in ieder geval zorgt dat hij niet al te veel rommel veroorzaakt. Nou die regels zouden op 1 januari van dit jaar moeten gaan gaan gelden. Maar daar lijkt dus nog heel erg weinig van terecht te komen. Nou wat dit betreft hebben de Chinese al niet zo'n ontzettend fijne reputatie. Als we kijken naar de lange Mars 5 raket. Grot werkpaard in de Chinese ruimtevaart. De grootste, krachtigste raket van China tot nu toe. Er wordt ook gebruikt om alle onderdelen van het ruimtestation en interplanetaire missies te lanceren. Maar onbestuurbaar? Maar onbestuurbaar. Iedere keer als die gelanceerd is trekt de eerste trap nog wat rondjes en valt een totaal ongecontroleerd ergens terug op aarde. Nou Westen is daar niet ontzettend blij mee want het is een groot en zwaar object. En ik heb inderdaad altijd gezegd van jongens hoeveel moeite is het nou precies om een klein motortje in de neus te monteren. De boel terug te laten vallen op het moment en op de plek waar je wil in de stille oceaan. Daarnaast heeft China natuurlijk een aantal keren antisatelliet wapens gevest. Veel protesten in het in het Westen. Ook van die grote wolken met rommelen die je niet meer kan verwijderen. En ja dit blijft lastig. Geheel China lijkt zich op heel veel vlakken binnen de ruimtevaart dan allerlei normen en regels te onttrekken. Dat is wel erg jammer. Daar ga je toch zelf ook last van krijgen. Als je een hele lente stabiliterken wil lanseren dan ja goed ook dat is een quality control. Zeker als je op een gegeven moment zelf 14.000 operationele satellieten wil hebben. Je komt iedere keer in je eigen stofwolk van rotzooi terecht. Dan word je zelf ook niet blij van. Waarvoor zijn die 14.000 satellieten eigenlijk? Als ze een eigen internet maken? Ja alles is navigatie en internet tegenwoordig. Geen militaire. Oh vast wel. Dit was dacht ik een Starlink clone. China is van alles aan het clone. Als het maar van SpaceX is dan bouwen zij het wel even na. Maar goed het is natuurlijk wel zeker over China natuurlijk volkomen logisch om een internet by satellite. Precies en dat wil je het liefst ook zelf in handen hebben. Zeker als een groot deel van de wereld het niet met je eens is. En dan vroeg ik me nog af. Gaat de Amerikaanse ministerie van Defensie ook nog een eigen clone maken? Want willen die onafhankelijk zijn van meneer Marsk? Die hadden ze al eigenlijk. Ze hebben natuurlijk iridium. Het allereerste netwerk wat er ooit gebouwd is ging failliet. Toen bleek het businessmodel niet te kloppen. Sindsdien heb ik daar altijd twijfels over over businessmodellen. Maar ik moet zeggen dat ik op vakantie was in Mozambique en daar in een lot zat die met Starlink bleek te werken. Ik kan toch niet al zeggen het werkt uitsteek. Maar goed dat even te zeiden. Sorry waar was ik? Nee, ze hebben toen iridium overgenomen nadat het voor 1 dollar dat hele netwerk overgenomen en vanaf dat punt was er een Amerikaanse militair communicatie netwerk. Dat is er nog steeds? Dat bestaat nog steeds. Die telefoons is nu wel redelijk gedateerd en achterhaald naar Starlink. Maar je hebt nog steeds die iridium satelliet telefoons voor onbewonende gebieden waar je echt geen bereik hebt. In de Woestijn kan dat best handig zijn. Stel je wil als Defensie wil je een missie doen ergens en heb je internet voor nodig? Ja, maar volgens mij gebruikt ik dat ook. Niet van meneer Musk. Nee, gebruikt staat ook 4G stationaire satellieten en dergelijke. Dus dat de hele militaire infrastructuur is heel duister. Maar die is er echt wel. Ja precies. Wat China betreft het hele ruimtevaartprogramma valt onder het ministerie van Defensie. Als daar een hoge Chinees zegt van komende drie maanden is dit systeem even voor mij dan zullen er heel weinig verwerpingen worden gedaan denk ik. Ja, generaal. Oké, maar dan moet je wel je rommel opruimen. Althans zorg dat je niet voorzaakt. Lekker maar goed idee. We geven er toch nog even door. Goed, dat was hem. Ja. Dan gaan we van dik weer wennen. Jazeker. Ik wilde even kijken naar Raptor 3. Raptor is zoals jullie weten de raketmotor van Starship. Dankjewel. Die speciaal ontwikkeld voor Starship. Het ding loopt op methaan en vloeibare zuurstof. Ze hebben deze week de derde generatie voor het eerst getest. En ik moet zeggen als je naar dat ding kijkt is het wel echt, ik vind het wel spectaculair. Eerlijk gezegd vooral spectrolier omdat het er doodevoudig uit ziet. Als je die dingen naast elkaar zag dan is Raptor 1, het zijn niet zozeer groter of kleiner, maar dat is een ding met allemaal buizenleidingen. Dus ook heel duur om te maken. En wat ze nu aan gaan doen is dat ze steeds meer van de techniek die er omheen zat, die 3D printen ze als het ware in het metaal. Dus de sensoren, alle leidingen, weet je, het zit allemaal in het metaal geprint. Waardoor je gewoon een heel sleek zwart blok raketmotor nog hebt met twee, drie dingetjes er aan het zeggen. Ik geloof zelfs dat niet iedereen het gelooft. Ik geloof dat zelfs Tory Bruno, hoofd van United Launch Alliance, zei van ja ho ho ho, maar deze raket is nog niet af om aan deze motor ontbreekt van alles. Het is dus niet te verstandig. Het grote voordeel ervan is dat je dingen natuurlijk nog veel lichter kan maken. Dus halen per kilogram nog meer vermogen. Hij is de helft sterker dan de eerste generatie reptor en 20% dan twee. Dus hij wordt steeds krachtiger om het zo maar even te zeggen. Maar het is lichter. En lichter ook. Het schuilt honderden kilo's per motor en dat telt wel mee natuurlijk. Ja, de echte wind zat hem in het feit dat ze nu geen hittescherm bescherming meer hoeven te doen, want die motor moet weer landen, dus die moet weer terug door de atmosfeer en daar wordt hij heel heet van. De vorige generaties moesten worden afgeschermd tegen de hitte van de reentry. En nu hebben ze ook doordat al die leidingen erdoorheen lopen kunnen ze hem als het ware koelen. En hebben ze die tijdens de reentry fase koelen en dat hitteschil niet meer. Dat schilt ook heel erg veel. En dat is allemaal wanneer hij direct in Peeland gaat zitten natuurlijk. Ja, het is één groot nadeel volgens mij dat als er iets stuk is, ik hem wegflikkeren. Ik denk dat je dit gewoon niet kunt serviceen, net als je moderne mobiele telefoon als er iets kapot is. Dat soort dingen. Je kunt het niet repareren. Je moet het gewoon open gaan gaan gaan gaan gaan lossen. Dan kan je hem weggooien. Nou ja, ik denk dan ook. Als het geprint gaat worden, dat printen is goedkoop. En ik heb zwaar de indruk dat SpaceX zoiets heeft van jongens als we het in massa produceren wordt het alleen maar goed koper. Dus laat maar draaien die fabrieken. Ik moet wel zeggen, ik vind dit echt wel raar dat ze het knap hebben. Ook omdat de eerste echte, dat is de Raptor 1 eigenlijk ook al hoor, maar de Raptor is de eerste echte zogenaamde full cycle, closed cycle motoren zijn. Dus wat er eigenlijk gebeurd is dat de hele brandstof flow zeg maar gaat door de turbine. En alle brandstof komt in de brandstofmotor terecht. Wel de klassieke manier om het te doen is dat je moet pompen aandrijven. Dus je hebt ergens een klein beetje verbranding. Een deel van de brandstof gebruik je eigenlijk om de turbine te laten draaien. Hoeveel verschillende motoren heb je nou? Dat is wel leuk om een keertje uit te dieven. Hele korte samenvatting. Je hebt vaste brandstofmotoren, dan heb je eigenlijk vuurpijl. Je hebt hybride motoren, dan heb je een vaste brandstofkoker, eigenlijk een soort pijp. En dan jaag je een oxidator doorheen die reageert. En dan krijg je dan verbrand die vaste brandstof in die pijp. Dan heb je wel het voordeel van die betrouwbaarheidssimpelheid van die vaste motor, maar je kunt het wel regelen. Dan heb je de vloeibare motor waarbij je twee verschillende brandstof, meestal twee soms één, dat kan ook nog, meestal twee brandstoffen bij elkaar brengt en dat verbrandt dan in de verbrandingskamer en dat geeft dan de stuwkracht. Alleen je moet onzettend veel brandstof in die motor pompen, dus dan heb je turbines voor nodig die echt enorm krachtig zijn en die in een paar minuten gewoon zo'n hele olympische wembad kunnen leegtrekken bij eens gesprekken. Ja die dingen. En het probleem waar SpaceX mee zat is dat normaal gesproken in het klassieke model van die turbines, als je die zo'n turbine laat draaien en je doet dat gewoon op de ouderwets een manier van met een soort extra brandstof motor eigenlijk waarbij je je brandstof verbrandt en dan draait die turbines, dat die brandstof die erin zit wordt waanzinnig heet. Dus die turbine wordt ook waanzinnig heet en dat betekent dat die na drie minuten gewoon versleten. En het zij wil natuurlijk een herbruikbare motor maken, ja en dan is met name die enorme wear die in die klassieke motor zit waardoor die één keertje meegaat, ja dat is je probleem. Wat ze eigenlijk nu doen is dat ze een heel klein beetje zuurstof in de brandstofstroom spuiten zodat er een heel klein beetje verbranding plaatsvindt en dat is genoeg voor de turbine. Aan de andere kant doen ze hetzelfde met de zuurstof, daar spuiten ze een heel klein beetje brandstof bij en daarmee gaat die hele stroom als het ware door die turbine heen naar die motor. Dat is super efficiënt en het voordeel is je houdt die turbines cool, dus je kunt ze eigen gebruiken. En minder hardware dus, minder points of failure, makkelijker te maken. En dat vervolgens helemaal 3D in een sleek machine. Ik vind het knap, zonchtuur en geluisteraar. En zeker tempo waarin er een nieuwe, dit is een aantal jaren en hop er is voor een nieuwe. Ongelooflijk wat ingenieurs daarachter zitten. Ja ik vind dit echt indruk, ik mag wel moppen over SpaceX maar dit is echt, op raketmotortechniek is het echt fantastisch en het ziet er gewoon ook echt heel strak uit. Nou is dit natuurlijk alleen de eerste test dus we moeten nog even kijken of het uiteindelijk leidt tot, nou ja vast wel maar dat moet natuurlijk nog wel in het echt worden gebruikt. Hij doet het wel dat mogen we duidelijk zijn en ja daarmee hebben ze toch de rest weer een flinke stap vooruit. Wat er ook nog ooit is nog zoiets te verwachten dan bij Falcon 9 dat er een nieuwe, heel andere techniek. Ja die Falcon 9 draait niet op metaan en dat is Kyrgyzina geloof ik. Ik denk eigenlijk dat je dan beter gewoon een hele nieuwe, je zou natuurlijk op basis van deze raket vervolgens een nieuwe draagraket voor medium payloads kunnen ontwikkelen. Nou ja, het verbazingwekkende is dus dat SpaceX zegt van ja Falcon 9 doen we niks meer aan, want Starship zit er aan te komen en dat gaat alles lanceren. Heb je dat wel eens over meerdere vehicles gehoord wat het uiteindelijk niet geworden is? Ja maar aan de andere kant het ding is natuurlijk in zekere zin uit ontwikkeld en super betrouwbaar die Falcon 9 dus ja waarom je gebruikt hem gewoon en intussen zit ze boven de 20 al 25 keer dat ze die boosters kunnen gebruiken dus je kan voorlopig wel even voorbij of vooruit. Eerste wet van engineering, doet ie het? Afblijven. Ja precies en if not duct tape. Nou respect voor de Raptor, we zetten de link met de plaatjes en dan zie je het verschil ook wel in de generatie 1-2-3. Dat is echt indrukwekkend. Die zetten we even in de show. Ja, dan heb ik een volgende onderwerp en dat is water op mars. Ja, alweer. Ja dat gaat heel veel over in het rond over of er water is in bevroren toestand onder het oppervlakte in de atmosfeer misschien zelfs maar goed deze week was er weer nieuws dat er waarschijnlijk ook heel veel water in vloeibare vorm in de planeet zelf zit, als je kan zeggen, want het zit namelijk op een diepte van 10 tot 20 kilometer onder de bodem. En dat is dan ontdekt door Insight, een Amerikaanse lander die een aantal jaar geleden daar is neergezet om seismologisch onderzoek te doen die inmiddels ook al is overleden maar waar nog steeds dus in die data van alles mee gedaan kan worden. En ja ze hebben dus ontdekt dat de beste verklaring voor de seismische detecties die ze gedaan hebben dat er dus water in vloeibare vorm op die diepte zit tussen 10 en 20 kilometer onder bodem. En dat is dan zoveel. Dat zou betekenen dat dat genoeg water is om waar wij van spreken de hele planeet te bedekken met een laag van 1 naar 2 kilometer vloeibare water. Moet ik dan denken aan een enorm ondergronds reservoir of hoe moet ik me dat voorstellen? Dat het miljarden jaren geleden waarschijnlijk meer aan de oppervlakte zat en daar dan van alles gedaan heeft. De vorming van mineralen, de zichtbare vorming van rivieren, meren, zeeën en dat dat later naar mrede is gezonken. Ja dat dat nog steeds ondergrond zit vloeibar. Dat is sowieso gaaf omdat je dan dus meer te weten komt van waar is dat water dus gebleven. Want dat is eigenlijk altijd de grote vraag. Het zit onder de grond. En nou ja dan is het de tweede opmerking die dan vaak gezegd wordt oh dit is stof want als we in de toekomst op Mars gaan wonen dan kunnen we dat even omhoog zuigen. Ja inderdaad maar het is natuurlijk ook zo van zit er iets in in de zin van bacteriën of zo zeggen. Ja dat is voor mij nog veel spannender. Is er misschien nog steeds wel leven diep in die bodem van Mars? En vertel. Het is helemaal niet zo raar dat het zou kunnen want op aarde zit het leven ook toch over de tot twee kilometer diep geloof ik bacteriën. En in kokende vents enzo. Ja dus tussen haakjes is het leven op aarde niet uit te roeien. Maar 20 kilometer dat is nog dat is ook echt wel heel in de zin dat heb je ook niet even doorheen geboord zeg maar. Dat kunnen we natuurlijk wel maar dat kunnen we op Mars niet. Dat is niet heel erg praktisch denk ik. Dus het echt naar boven gaan zuigen bijvoorbeeld omdat gaan onderzoeken of er een bepaalde manier van leven is of was. Dat is een forse uitdaging. Het kan natuurlijk wel zijn dat je als je op een andere plek hetzelfde onderzoek opnieuw doet dat je dat dan op veel minder die grote diepte vindt. Ik zit even positief te denken. Wat ik me afvraag is van wordt vaak gezegd van nou aarde en mars zijn best tweelingen van elkaar zijn een beetje de andere kant op geëvalueerd maar hebben toch heel veel overeenkomsten. Maar waarom is dit fenomeen dan niet op aarde gebeurd? Ziet die kost van mars er zo anders uit dan die van de aarde? Is er zoveel ruimte waarin dat water weg kan stromen? Tectoniek? Ja ten eerste het is een kleinere planeet. Het is afgekoeld. Het heeft geen plaat tectoniek. Daarnaast heeft het ook nog eens geen magnetisch veld. Dat is er wel geweest denk ik men. Maar is toen ook binnen een miljard jaar verdwenen. Hoe weet ik even niet. Waarschijnlijk door die afkoeling. Dat heeft de evolutie van mars toch wel enorm veranderd ten opzichte van wat met aarde is gebeurd. Dat is eigenlijk ook een van de vele problemen als je ooit naar mars zou willen. Ik had nog bedacht om te zeggen tussen haakjes dat hele idee van oh dat is tof. Als we op mars gaan wonen. Ik vind dat zo raar. We willen helemaal niet op mars wonen. Dat zijn mensen. Ik zeg nooit. Ik blijf ook lekker hier. Veel prettig he? Wereld dan op mars. Waar geen magnetisch veld is. Waar je veel straling hebt. Waar het heel koud is. Geen luchtdruk hebt. Nu ik hoor even Herbert in mijn hoofd als journalist die ook wel eens gezegd heeft ik ben al 25 jaar elke week het nieuws water op mars aan het doen. Heb jij het idee dat dit echt een fundamentele stap meer is? Niet om flauw te noemen maar water op mars is natuurlijk iets wat wel heel lang telkens weer nieuwtjes over hebben. Dat is ook wat ik erover voel. Dat het lastig is. Je weet al dat het er is. Maar nu in vloeibare vorm. Ja precies. Dat is nu dus die dingen van die vragen beantwoord. Ja waar het gebleven is. Op die manier is het wetenschappelijk belangrijk. In de praktijk zou je er nog niets van hebben. De zoek naar leven gaat ook niet echt op deze manier. Nee. Tenzij we een hele nieuwe generatie van tandarts boordjes rondwikkelen. Mocht u nog een hebben liggen dan houden we ons aan bevallen. Oké heb je nog zijn toetoe te voegen? Nee. Dan ga ik weer naar Luc. Yes. Nou we noemden alle straling net eventjes. Dat komt in dit verhaaltje ook weer naar voren. SpaceX kondigde afgelopen week ineens Out of the Blue een extra commerciële bemenstevlucht met een dragoncapsule aan. Die missie gaat FRAM2 heten. Missie van 3 tot 5 dagen met vier astronauten aan boord. Bijzonder is dat die als eerste bemenste missie ooit over de Polen van de aarde gaat vliegen. Dus niet altijd in de buurt van de evenaar zoals dat eigenlijk gebruikelijk is. Maar recht over de noord- en de zuidpool moet aan het eind van dit jaar gaan gebeuren. Er zijn astronauten overkomstig van Malta, Noorwegen, Australië en Duitsland aan boord. En die gaan zonder te koppelen met de ISS rondjes om de aarde draaien. Het betaalt door een cryptomuuner. Ja precies. Er komt weer een hele hoop geld aan te pas. Vliegen op zo'n 450 kilometer hoogte. En zoals al tijdens een eerdere vluchten gebeurde, er is geen koppelsysteem in de neus aanwezig. Maar zo'n plexigasbol, een cupola, waardoor je een waanzinnige uitzicht hebt. Nou natuurlijk is het zien van de Polen voor astronauten heel erg bijzonder. Maar in de ruimtevaart niet zo ontzettend. Satelliten doen dit al decennia. En hun observaties leveren dan ook veel meer op dan een paar extra ogen van astronauten dat kunnen doen. Is dat ook de reden dat ze dit doen omdat het kan? Of hebben ze er wel een gedachte bij? Nou er wordt wel wat wetenschap gedaan. Maar ja, het doel van de missie omschrijven ze als het tonen van de geest van exploratie door de crew. Verbazing en nieuwsgierigheid onder het grote publiek stimuleren. Benadrukken hoe technologie de grenzen van het verkennen van de aarde kan opbrengen. En koop vooral bitcoin. Het komt dus uiteindelijk neer op een duur plezierreisje. Zoals gezegd wel wat wetenschappelijk onderzoek. Ze gaan bijzondere lichtverschijnselen bekijken aan de Polen die op het noorderlicht lijken, maar dat niet zijn. Nou dat is het eigenlijk. Is het medisch gezien nog een riskante reis? Heb ik dus nog niks over gevonden. Het was ook echt het eerste wat bij mij opkwam. Juist doordat het noorderlicht zichtbaar is. Dat is een verschijnsel wat komt door de inslag van straling op onze atmosfeer. Nou dan wil je liever niet doorheen vliegen. Vandaar dat er tot nu toe ook altijd is gekozen om ruimte stations lekker in lagere banen te houden zodat je die straling niet tegenkomt. Nou is het natuurlijk maar een missie van drie tot vijf dagen. Dus wat je daar in gaat oplopen zal niet gigantisch zijn. Maar ik neem toch aan dat er in de levensverzekering van deze astronautie maar een paar regeltjes moeten zijn toegevoegd of een paar uitsluitingen zijn gedaan. Dat zal sowieso wel zo zijn. Als je naar de maan of naar Mars gaat is het sowieso een ander verhaal. Zeker weten. Nog een andere kort geleden aangekondigde Dragon Missie is hiervoor Actie om 4. Ja daar wachten we al een tijdje op. Ja die gaat vorig jaar van 2025. Dat is even die vlucht waarbij ze een ruimte wandeling willen maken toch? Nee, dat is Olladersdon. Die moet later dit jaar nog. De dragons vliegen letterlijk om je hoor. Ik kreeg mee eind deze maand. Dat hoort wel een paar maanden eind deze maand. Ja maar dit zou het dan echt moeten worden. Dus die ruimte wandeling die gaan we... Oké dat is Palair Olladon en je had het over Actie om 4. Actie om 4. Ja. Nou het is de volgende in een serie commerciële maar wel wetenschappelijke missies die dus wel aan boord van ISS gaan plaatsvinden. En het bijzondere aan deze vlucht is een van de astronauten Shubhshanshu Shukla van Isro, het Indiase ruimtevaartagentschap. Hij is een van de vier kandidaten die op dit ogenblik wordt getraind om de eerste Gaganyaan missie te vliegen. De eerste vlucht van het in India ontwikkelde en gebouwde bemanbare ruimteschip. Nou die vlucht wordt formeel niet eerder dan eind 25 verwacht. Voor die tijd moeten er nog een paar drop tests plaatsvinden om de parachutes te testen en ook twee vluchten zonder astronauten. Maar die gaat dus een beetje droog zwemmen. Die gaat proberen hoe het is in de ruimte. Ik wil dan niet zeggen dat hij ook daadwerkelijk de de commandant van die missie wordt. Het is trouwens nog niet duidelijk of ze met met een, twee of drie Indiase astronauten gaan vliegen. Maar in ieder geval ja hij kan training meepakken. Hij kan een beetje leren wat gewichtloosheid is en dat zijn zijn collega's doorgeven. Dus opmerkelijke keuze om eerst een proefritje in de ruimte te maken voor dat je het zelf gaat doen. Nou best zelfstandig eigenlijk. Ja zeker. Oké nou mooi. Wat hebben we nog? We hebben nog een kwadiertje. Ik heb nog een onderwerp. Ik kan weer jij horen. Ja. Mijn laatste onderwerp gaat overigens nu ook over de maan. Het gaat over de tijd eigenlijk. We hebben het in deze afleveringen in de eerdere aflevering al eens gehad over het feit dat de verwachting is dat er een gps rondom de maan moet komen. Dat betekent dat je satellieten rondom de maan moet brengen die een eigen daar gps systeem hebben. Maar opmerkelijk is die werken dan in een andere tijd dan de satelliet op aarde. Omdat ja de tijd is afhankelijk van de zwaartekracht. Hoe dicht diep je in de zwaartekrachtsput zit. Maar ook hoe hard je gaat om het zo maar even te zeggen. Ik zag dat het maakt me wel uit weet je dus voor een als je een object dicht bij de maan hebt weet je op het maanden bevlak en je hebt een klok en je hebt een klok hier op aarde dan is het iets van 58 milliseconden verschil dat die daar langzamer loopt dan op aarde. Nou dat lijkt op zich niet zo heel veel maar is hoe heet het als je over een periode van een jaar spreekt is het vele seconden wat je dan verschil hebt en dat is op zichzelf ook voor zo gps. De lokaal gps systeem is nog niet zo erg maar op een stel dat je astronomie gaat doen bijvoorbeeld noem eens wat interverenmoortrijdig een antenne hier een radio antenne op de aarde en een radio antenne op de maan koppelen dan moeten ze dezelfde tijd hebben anders kun je die waarnemingen niet sincroniseren. Dus het was altijd de ambitie we hebben een gezamenlijk tijdsysteem nodig. Nou er zijn nou twee wetenschappers van het NINT, een wetenschappelijk instituut en die hebben uitgewerkt hoe je een gezamenlijk tijdsysteem voor de aarde en voor de maan tegelijkertje kunt hebben. Dus hoe je die tijd elkaar kunt koppelen. Want een tijdje geleden hadden we het over de maantijd dat zou weer een apart systeem worden. Het is een redelijk complex en enorm wiskundig. Ik ga het niet uitleggen, snap ook niet. Geluk maar. Ik ga zeker niet proberen uit te leggen maar wat ze eigenlijk doen is ze gaan dan uit van de tijd in het massa middelpunt van de aarde en de maan samen dus dat is het referentiepunt en vanaf dat punt berekenen ze als het waren alle tijden van alle elementen in dat systeem maar dat betekent dat je rekening moet houden met getijden. Wij hebben onze eigen tijd om te draaien ten beschrift van dat punt. Dat is een beweging. Dat is enorm wiskundig maar dan kun je dus vanuit dat specifieke systeem de tijd bij een object in de maan als het ware in heel tijd relateren aan de tijd van elk object op aarde. Het probleem is opgelost. Hebben we daar nu wat aan? Nee. Maar het was altijd wel iets waar we heel serieus naar werd gekeken omdat dit gewoon een probleem gaat worden. Dus tegen de tijd dat je echt bij de maan wetenschap gaat doen. Kan ik maar beter voor zijn. Of een satelliet een instrument hebt en dat voor een klok belangrijk is. Dat is bijna ook een stuk elektronica trouwens. Maar je moet dat vergaalt dat vanuit de aarde als het ware naar de maan toe dan hoef je dat niet meer om te schakelen naar dat lokaal andere tijdsysteem zeg maar. Dus dat loost in de toekomst een heleboel problemen op. Ja. Maar geen tolsa zegt hij. Hij had dat pas? Nee het is echt wiskundig. 68 pagina's formule. Als je een nachtje niet kan slapen. Ja precies nee. Ik heb het geleerd van pulsa's dat zijn de meest perfecte klokken die je maar kan hebben. Dus pak gewoon één zo'n pulsa's en zeg dat is onze onze moeder. Ja dat ja misschien zou het ook bij die manier kunnen weet je. Maar hier ging het echt over hoe je het als het ware in de elektronica wiskundig moet regelen weet je. Dan kun je dat zonder waarnemingen doen. Kijk als je inderdaad iets met XTEN dat zou misschien ook kunnen maar dan heb je zoveral zware telescoop nodig. Maar hoe je zonder waarnemingen puur met wiskunde als het ware dat naar elkaar kan toerekenen. Nou dat kan. Het is taai maar het kan. Ja inderdaad. We nemen het aan ik ga het niet controleren. Ik heb het ook niet nageleuken eerlijk gezegd. Maar ik vind het wel knap. Ja zeker. Dus dat was mijn derde. Jeffy heb je nog een onderwerp. Dan heb ik nog een derde en dat gaat iets over AI maar dan in de sterrenkunde. Nou super populair onderwerp natuurlijk AI tegenwoord. Beroemd en berucht zelfs. Nou ja in de sterrenkunde wordt het ook al heel lang gebruikt en ja je kan ook even zeggen heel stoer de sterrenkunde loopt altijd dat soort dingen heel erg voorop. Want er was bijvoorbeeld een project Galaxy Zoo dat bestaat al sinds 2007. 2007 sorry is al 17 jaar lang. En daar werd mensen gevraagd dat doen ze citizens science dat gewoon mensen als jij en ik via een website meel helpen met onderzoek. Namelijk dat je dan aangekomen geven van een foto van hey dat vlekje daar dat is een sterrenstelsel en die is van dat type. Dus je ging dan sterrenstelsels classificeren. Wat zouden ze doen met die katchas? Weet je of het een stoplicht is of een auto? Ja dat is iets anders. Ik leid je af. Dat valt daarbij. Dat je gewoon de computer aan het helpen bent. Ja dat is precies waarom. Je moet het even stellen of het een klasse stelsel is. Dat gebeurt dus al heel lang. In die jaren hebben ze ook al lang AI aan het werk gezet zodat die dan getraind werd door al die classificaties die mensen gedaan hebben. Dat gebeurt nu nog steeds. Er wordt ook zoveel gefotografeerd tegenwoordig met telescopen. En wat nu deze week in de nieuwsbericht over naar buiten kwam is dat de Euclid-satelliet, waar we het al hier vaak over gehad hebben, een heel groot gedeelte van de sterrenhemel, een derde van de sterrenhemel gaat hier fotograferen. En dan wil men onderzoek doen naar donkere materie en donkere energie aan de hand van foto's van sterrenstelsels. Maar dan moet je dus wel van die sterrenstelsels goed weten wat dat voor sterrenstelsel zijn. En dus wordt mensen weer gevraagd om weer mee te helpen. Kun je dan niet dat wat je daarvoor hebt gedaan, wat de computer geleerd heeft, kan die dat niet toepassen op zo'n nieuwe dataset van een nieuwe satelliet? Of moet die dan eerst dat weer trainen? Inderdaad, dus die nieuwe waarnemingen, daar wordt al eerst AI op toegepast. Ze hebben al heel veel kennis daardoor gekregen door die afgelopen 17 jaar. De AI gaat dus van de meeste, heeft die al door, van dat werd ik gewoon zeker, dat is dat. Maar die werd ik niet zo zeker. En die ga ik dan dus aan een mens doorgeven. En die mensen gaat dat dan weer klassificeren en dan wordt ik ook weer slimmer. Dus op een duur is het waarschijnlijk dus misschien wel helemaal niet meer nodig. Maar goed mensen worden dus opgeroepen om mee te doen. Hoe kan je meedoen? Wat moet je dan doen? Het heet dus Galaxy Zoo en dit gaat dan over het ESA project Euclid. Als je dat googelt, dan vind je het wel. Je moet zeggen, ik heb zelf nog nooit meegedaan. Het trekt me helemaal niet. Nou, doe het voor Space Cowboys. In ieder geval, het tweede verhaal is dan dat er was nog een berichtje hier. Er wordt ook dit soort onderzoek gedaan, maar dan naar jonge zwarte gaten. Dat gaat dan over zwarte gaten die samensmelten en die dan een kilonova vormen. Dat is een soort ontploffing. Geen supernova, geen hypernova. Er zijn heel veel verschillende types, maar je hebt ook een soort kilonova. Het is eigenlijk pas één keer gelukt dat er twee zwarte gaten, sorry, neutronensterren toen samensmelten. Dat daar van grafitatiegolven werden gedetecteerd en dat toen vervolgens als een gek foto's werden gemaakt van sterrenstelsels en dat men de goede aanwees, we zien daar nu een vlekje in. Daar is nu een ontploffing. Sinds kort is er een nieuwe set telescopen, die noemen ze de Black Jam. Dat is een Nederlands project. Een aantal telescopen zijn in Chile en die moeten als een gek foto's gaan schieten zodra die grafitatiedetectoren iets zeggen van hey, daar en daar moet iets te zien zijn. Dus ze gaan als een gek foto's maken en dan... En hoe snel moet dat? Is dat een kwestie van tien minuten of een dag? Hoe sneller hoe beter, maar inderdaad het zal wel binnen een paar dagen weer uitdoven. Dus je moet er snel bij zijn. Het is geen secondewerk. Je bent ook waarschijnlijk eerst van tevoren honderden van die sterrenstelsels aan het fotograaf. Ze hebben ook nog wat tijd nodig. Je weet dan wel ongeveer uit welke richting, maar niet precies. Er zijn op Bibbermet maar twee van die grafitatiedetectoren op aarde. Een derde opkomst misschien wel in Limburg. Spannend. En daar kan de AI uiteindelijk dus een heleboel bij doen. Dan hoeven we dat niet meer met hand te bekijken. Uiteindelijk krijg je natuurlijk allerlei andere toepassingen. Bijvoorbeeld dat soort AI technieken die zijn natuurlijk steeds beter beschikbaar. Bijvoorbeeld even kijken, je had een aantal satellieten die al jarenlang opnames van de aarde maken. En nou dan kun je AI loslaten van een huis. Nou, hopzakee, hier heb je al een miljard huizen. Ja precies. Ik ben even een naam kwijt. Hoe heet die, dat er een heel hoop foto's werden gemaakt. Elke dag was het heel aardig gefotografeerd. En dat was dan niet door de overheid maar een particuliere project. Maxar? Er zijn er meerdere. Planet? Ja, er zijn er nu intussen meerdere. Vroeger was dat Landzat, maar dat was toen nog inderdaad. Maar nu heb je er inderdaad meer van. Oké, was hem dat? Wat was hem? Nou, mooi. Volgens mij mag jij het afsluiten in de onderwerp. Ja, precies. Heel kort, het lijkt weer een beetje op Boeing bashing. Laat maar nou duidelijk maken dat dat het niet is, maar het is ook met een beetje medeleiden om te zien dat Boeing het allemaal niet zo goed voor elkaar krijgt. We hebben het in het verleden al vaker gehad over het NASA Office of Inspector General. Die bekijkt af en toe hoe het management van NASA van grote projecten loopt. Onlangs is daar weer eens gekeken naar SLS, de grote maanraket die centraal staat in het Artemis-programma. En laat ons raden. Ja, laat ons raden. Specifiek de blok 1B van die SLS. Dat is een raket die uiteindelijk bij de tweede bemenste landing op de maand gebruikt gaat worden, want de tweede trap daarvan is verstevigd, krachtiger geworden. En daar blijken nogal wat problemen te zitten. De gekke conclusie die in het rapport wordt getrokken is dat er dus Boeing-ingenieurs zijn met te weinig verstand van het bouwen van aerospace hardware. Met name het lassen van brandstoftanks. Dat is gewoon niet goed genoeg. En dat heeft dus opgeleverd dat een aantal brandstoftanks die voor die upper stage gemaakt zijn, zijn afgekeurd. Dat heeft dan direct al geleden tot 7 maanden vertraging in het hele project. Inmiddels is de opgetelde vertraging in SLS al 7 jaar geworden. Voor die blok 1B. Ja, en verder is het budget behoorlijk overschreden. Het gehele is die upper stage, de exploration upper stage zoals die heet, gaat 2,8 miljard dollar kosten, wat drie keer zoveel is als als begrot. Nou het idiote is dus dat die NASA-waakhond tegen NASA heeft gezegd van jongens is het niet eens tijd om Boeing daar een boete voor te geven. Dat adviseerden ze en dat heeft NASA nagelaten om te doen. Dat versterkt natuurlijk weer het beeld dat sommige contractors van NASA echt met friwele handschoentjes worden aangepakt en anderen wel op de vingers worden getikt. Nou ja, heeft Elon Musk al een boze tweet eruit gegooid? Nou ja, waarom zou die? Maar het versterkt ook wel een beetje het beeld dat de ruimtevartak van Boeing op dit moment natuurlijk wel kwetsbaar is. Weet je, vanuit de gedachte waar we net ook over hadden, weet je, dat je het risico loopt dat je straks een monopolist overhoudt omdat dit omvalt. Dat zou best met elkaar te maken kunnen hebben. Ja, zeker. Wat dat betreft wordt het dan wel interessant om eens scenario's te gaan bedenken om Artemis misschien wel helemaal zonder SLS uit te voeren. In principe zijn er behoorlijk wat kandidaatraketten die heel veel van de lanseringen zouden kunnen overnemen. Het rare is dat deze upper stage, want gaat dit alleen over de upper stage, deze upper stage is sowieso best wel veel bekritiseerd en raar project, want Amerika heeft al een upper stage, die al sinds jaar en dag, weet je al, de Centaur die op de nieuwe Vulcan zit nu en die doet het al. Had je die Centaur niet gewoon, dat was een stuk goed koper geweest. Even aanpassen en op maat te maken en vliegen. Maar ja, dan komen we in het domein van industriepolitiek in dat. Maar deze industrie heeft het inderdaad intussen wel, dat is wel heel zorgelijk. Dit neigt natuurlijk ook wel in breer zin naar een beetje een cultuurdingen. Dat kost te proberen te besparen, winst willen maken. Ja, in bepaalde echelons wordt Boeing nog steeds gezien als de bouwer die 20 jaar geleden was. Van die manier van doen en kwaliteit en cultuur is helaas niks meer over. Dat geldt helaas ook voor de vliegtuigen. Ja, precies. Was er trouwens hodig kritiek op die second stage van had hij niet wat sterker gemaakt kunnen worden, zodat je gewoon een lander kan meenemen? Dat weet ik niet, dat heb ik niet meer gekregen. Dat weet ik niet, maar kan ik me erg goed voorstellen. Het blijft natuurlijk, maar we hebben het toch vaak over gehad, een beetje een raket zonder doel. Om het zo maar even te zeggen, als je toch kunt afvragen of je doelen niet met andere raketten. Nee, wat dat betreft Space Launch System is de officiële afkorting, maar het werd ook wel Senate Launch System genoemd, omdat er x jaar geleden de Senaat heeft gezegd van die raket moet je behalen. Om te voorkomen dat er een enorme verlies van banen zou optreden na de pensionering van Space Shuttle. Dat is uiteindelijk de reden waarom deze raket bestaat. Ja precies. Men was er vanuit gegaan van nou al die know-how van external tanks die kunnen we meenemen in de nieuwe raket, maar dit heeft allemaal zo lang geduurd dat die ingenieurs inmiddels toch wel met pension zijn. En de nieuwe die weten dus kennelijk niet goed genoeg hoe het moet. Dat is wel heel pijnlijk om te constateren. Ja en de bedrijfscultuur is nu ook een probleem. Maar laten we niet te veel somberen want anders gaan we erop. We moeten er wel met een vrolijke nood uit jongens. We houden het in de gaten en misschien komt hij er... Maar je zegt waarschijnlijk komt hij dan niet. Want 2030, dat klinkt wel dramatisch ver weg. Goed, heeft iemand nog een uitsmijter? Ik heb een uitsmijter. Nee, ik laat de uitsmijter aan jou. Dan heeft de uitsmijter nog even een vooruit blikje voor voor de niet de komende uitzending, maar de uitzending daarna. Dat is de uitzending van 11 september. Want dan hebben we weer een speciale space cowboy in de uitzending voor de tweede keer André Kuipers. En we vermoeden dat hij wel een aantal leuke dingen heeft te vertellen over evenementen die na een jaar komen waar hij bij betrokken is. Dus daar ben ik ben ik wel benieuwd naar. Dus 11 september houdt even in de achterhoofd dan met André Kuipers. Ik heb verder niks meer. Nee, ik ook niet. Ik ook niet. Dan ga ik jullie bedanken. Dank Luc. Hartstikke graag gedaan. Dank Jeffrey. Dank je wel. Mijn naam was Michel en dank alle luisteraars natuurlijk voor het luisteren. En tot de volgende keer.