De infrastructuur rond de aarde en maan wordt opgeschaald

Hey allemaal, welkom bij een nieuwe Space Cowboys nummer 115. Alweer en welkom Marieke Baan. Hallo. Hey. En Nick Poelstra. Mijn naam is Thijs Roes en wij zijn met z'n gedrieën vandaag de Space Cowboys. En we gaan het hebben over. Ja, wat zijn jullie hoofdonderwerpen? We hebben nogal wat uiteenlopend. Marieke? Ja, ik denk toch dat het nieuws over de roadmap en de financiering van een paar hele grote infrastructurele projecten in de sterrenkunde en de ruimtevaart, dat dat wel het grootste nieuws is. Ja, dat is mooi. En daar heb jij ook nog wat mee te maken. Dus daar gaan we zo meteen meer over horen. En Nick? Ja, ik kijk de andere kant op. Ik ga terug naar Aarde, want we hebben het groot nieuws over het satelliet dataportaal die niet weer verlengt en zelfs verbeterd. Ja, precies. En dan hebben we ook nog weer wat nieuwtjes uit de grote crisis in de cosmologie. Dus daar gaan we het ook nog over hebben. Dus we weten allemaal niet meer precies hoe het zit. Waar gaan wij beginnen? We gaan eerst even bij de hemel beginnen, gewoon als we naar boven kijken. Want wat dat betreft, was dat eigenlijk de grote hype van de afgelopen twee weken? Het is wel een weekje, ja. En het is natuurlijk een hartstikke actueel onderwerp en deze podcast moet nog even langer mee, dus voor de mensen die laten luisteren, oké slaat het een stukje maar over. Ik spoel een stukje door, maar er valt nog wat te zien. Maar het po-licht verhaal natuurlijk. De zon is weer op weg naar een maximum, dus er zijn meer zonnevlekken, meer coronal mazie-ejections en sommige daarvan komen in de richting van de aarde en die leveren dan echt prachtig noordenlicht op, vooral op de hogere betegrade natuurlijk. Ja, in Noorden. En heel af en toe is dat ook in Nederland te zien. Met het bloote oog, moi, maar op camera heb je dan toch ook prachtige plaatjes. En dat was zondagavond en maandagavond. En ik heb op Twitter allemaal gevolgd. Er waren files overal, mensen gingen echt massaal naar Montazé en naar Laureus Oogen en op de Wadde eilanden. En het was een, ja, het was wel wat. Mensen vonden het heel bijzonder om het noordenlicht in Nederland te kunnen zien. Het was ook heel bijzonder. Ik ben zelf naar de Beverwijk gereden, ook echt middenom en na de één uur nachts stonden daar. En ik konden met het bloote oog niet goed zien, maar nadat ik een sluitertijd van 32 seconden gebruikte, had ik wel een leuke foto. Je hebt het dus niet goed gezien of heb je het echt niet gezien met je bloote oog? Ja, nadat ik de foto gemaakt had, kon ik een kleurverschil zien in de hemel waardoor ik het kon ontwaren. Ik had het waarschijnlijk van tevoren niet gezien, maar er stonden er een mannetje of vijftig. Oh wauw. Nu zo, Beverwijk dan? Ik ga naar het stand. Oké, gaaf. Ik lag op een gegeven moment in bed en toen dacht ik, ga ik nou even kijken. Toen kwamen er net wolken aan en toen dacht ik, het heeft helemaal geen zin. En ik heb dit dan een keer meegemaakt in IJsland ook, waar ik eigenlijk ook toch mee erheen ging in de hoop dat ik het zou zien. Behalve dan dat het in IJsland de hele tijd altijd overal bewolkt is. Heb ik alleen dat sluitertijdverhaal daar meegemaakt. Ik lag zo lekker in mijn bed. Ik denk, ik ga het niet nog een keer proberen. Het verschilt wel als je het ooit gezien hebt. Ja, minder erg is dat het nu niet is. Precies, dus ik had die existentiele onrust die kon ik achter mij laten. Wel grappig, want we hadden we dus eigenlijk die cométen een maand geleden, dan Noorderlicht en nu als we dan, even actualiteit, als je naar boven kijkt kan je Venus en Jupiter heel prachtig bij elkaar zien staan. Ja daarvoor staan ze echt een uur of 7 moet je kijken naar het westen, west-zuidwesten denk ik. Venus gaat natuurlijk altijd achter de zon aan onder, dus je weet ongeveer dat je moet kijken naar de plek waar de zon onder is gegaan. En Jupiter staat links, Venus staat rechts, staan heel dicht bij elkaar en morgen staan ze boven elkaar. Dat is Venus boven Jupiter. Venus is iets helderder dan Jupiter en zo'n hele nauwe samenstand komt niet extreem vaak voor, wel af en toe natuurlijk, ook in andere combinaties met andere planeten. Maar het is echt de moeite van het aanschouwen waard. Om ze zo dicht te zijn, het meest heldere object na de zon en de baan in onze hemel. Ze zijn niet te missen nu. Ik heb zelf vanuit mijn woonkamer, ik woon in Rotterdam, prachtig uitzicht over de stad, maar ook daardoor een hele vrije hemel. Ik kan ze gewoon lekker, vanaf mijn bank kan ik die dans prachtig zien. En het is inderdaad, je hebt inderdaad Jupiter links boven staan en Venus rechts onder, dat is op dit moment. En dat schuift nu steeds verder naast elkaar. Dat ze vanavond eigenlijk elkaar praktisch raken. En vanaf morgen is Venus de bovenste. Mensen vragen dan ook, kunnen ze niet botsen? Die vraag wordt gesteld. Sorry, ik denk dat onze luisteraars daar iets sneller een antwoord op hebben. Want ze staan schijnbaar naast elkaar, maar dat echt natuurlijk niet, want Jupiter staat veel verder weg dan Venus. Niet leuk zijn voor Venus. 100 miljoen kilometer verder. En zelfs de verkeerde kant op natuurlijk, Venus staat naar binnen toe vanuit ons gezien en Jupiter naar buiten. Naar buiten toe, ook dat nog. Voor Jupiter zou het een soort blub zijn en voor Venus het einde van het bestaan. Dat is al zonde. Ik wilde wel even zeggen, we kunnen het zo actueel zeggen, vanavond omhoog, ik zou zeggen, als je dit over een jaar pas hoort, kijk ook nog eens een keer. Want mij vielen Jupiter en Venus, dat ze zo dicht bij elkaar begonnen te komen. Dat is ongeveer een maand geleden of zo. Dat ontviel me van, dat is grappig, je kan ze eigenlijk in één hoge opdracht, Jupiter en Venus zien. Dus het is zeker lekker dat de nieuwtjes en nieuwskoppen nu allemaal gemaakt worden. Aan de sterrenheemel is altijd wat te zien. Desk notes en starlink treintje, waar we allemaal niet zo blij mee zijn. Ik weet wel dat deze samenstand, dat is echt zo naast elkaar, dat komt pas weer in 2039 weer voor. Dus dat Venus en Jupiter vaak wel los te zien, maar deze samenspel... En pin mij hier niet op vast, maar ik hoorde dat Mars ook binnenkort leuk naast de maand. Mars is al heel lang ook hoog en helemaal in binnenkort vlak bij de maand te zien. Als het roodachtig, helder en rood, dan is het meestal Mars. Ik vond het wel grappig, want mensen vroegen me recent nog, hoe weet je nou eigenlijk zo snel wat wat is. Maar ze zijn zo helder, en inderdaad wat jij zegt, de ene is rood, de andere is een beetje geel, en de laatste is een beetje blauwig. En nou, dan kom je er wel. En dan kijk je op zo'n app en de volgende dag is het iets verschoven, maar dan staan ze er nog allemaal. Dat is het mooie. Precies. Hey Nick, dan gaan we even naar een nieuwtje van jou over het Nederlandse satelliet dataportaal. Ja. Dat is een succes en wordt verlengd. Lekker uit. Ja, het satelliet dataportaal, laten we eerst beginnen bij de NSO, Netherlands Space Office. Die is eigenlijk de geldschieter voor de Nederlandse bedrijven. Dus Nederland krijgt vooruit ESA een bepaald budget en dan wordt eigenlijk aan de NSO gegeven. En de NSO geeft het weer aan bedrijven om bepaalde ruimtevaartprojecten te doen. Maar daarnaast hebben ze ook als doel om gewoon de Nederlandse bedrijven te faciliteren en in de bedrijfsvoering en op z'n opzichte van de concurrentie met de rest van de wereld. En daarom is in 2012 is het satelliet dataportaal geopend. Geopend of zo. Geopend, neergezet. Het is gewoon een website waar ook een Nederlandse staatsburger gratis gebruik van kan maken. En daar kan je dus, dat is een centrale plek waar satelliet data, dus foto's, dus wel radar als optische beelden worden ingekocht door de Nederlandse staat en gratis voor gratis de beschikking gesteld worden. Ah ja, dus eigenlijk wat je zegt inderdaad, ze kopen het op. Ze kopen satelliet data op waar Nederland ook al meegewerkt heeft, I guess. Ja, bijvoorbeeld. Dan wordt dan gratis beschikbaar gesteld. Ja, wordt gratis beschikbaar gesteld worden voor bedrijven en daar kan je dus allerlei gewoon je analyses mee doen. Maar je kan ook bijvoorbeeld als, ik weet een verhaal dat watlopers bijvoorbeeld die gebruiken de data van dit portaal om hun routes over het wat heen te guiden. Ja, te lopen. Te lopen, te trekken, om voor te bereiden. Dat woord, zocht ik. Dat begon in 2012 met een vrij grote resolutie. Dat wil zeggen dat er een paar meter per pixel, dus als je één pixel hebt dan was dat een paar meter. Dat was in de afgelopen jaren, was het al verbeterd naar 50 centimeter per pixel en dat wordt nu zelfs verbeterd naar 30 centimeter. En dat is... Dat betekent dat je als consument, zeg maar, of als bewoner ook je eigen omgeving kan gaan bekijken, vergelijken. Ja, iedereen mag er gebruik van maken zolang je maar Nederland staatsburger bent. Of vanuit Nederland een connectie er naar toe maakt. Anders mag je het niet gebruiken. Nee. Oh, grappig. Dat is apart. En nu is het nieuws dus dat ie... Ja, hij zou nu eigenlijk dit jaar ophouden. Die data is niet goedkoop. Maar ze hebben nu toch gelukkig overhing gestemd dat de data voor de komende drie jaar weer wordt opgekocht van verschillende bedrijven. Dus hij is met drie jaar verlengd. In 2012 is het begonnen en nu nog drie jaar komen erbij. Waarom maar drie jaar? Zo lang wil de Nederlandse staat commitment geven om te betalen voor de... Het is duur. Het loopt redelijk op. En is dan eigenlijk, nu is het nieuws, het is met drie jaar verlengd, is dat dan eigenlijk positief of is het uitstel van executie? Dat is ook nog een beetje de vraag. Nee, het is wel positief. Het is gewoon een meerjarenplan. En over drie jaar kijken ze weer of het nog steeds nodig is. Wordt het veel gebruikt? Er zijn er 2600 gebruikers. Ze hopen wel met deze verbetting dat dat wat oploopt. Maar als ze merken dat Nederlandse bedrijven halen hun data ergens anders vandaan of het biedt geen meerwaarde meer, dan gaat de Nederlandse staat toch niet meer. Maar is het allemaal gratis ook voor bedrijven? Ja, voor bedrijven is het allemaal gratis. Er zijn natuurlijk heel veel commerciële aanbieders van... Ja, nee, daarom. Het is begonnen om het innoveren voor Nederlandse bedrijven gekoop te maken. Dus de Nederlandse staat koopt de data op bij de commerciële aanbieders en biedt het via dit portaal gratis aan. Maar alleen maar over Nederland heen en alleen maar door Nederlandse gebruikers. En daardoor kan je nu bijvoorbeeld gewasclassificaties doen. Je kan het monitoren hoe goed je gewassen groeit. Je hoeft niet meer over je land heen te lopen om te visualiseren. Je kan dus het wat lopen plannen. Je kan de verandering zien van het gebied wat je hebt. En ze hebben ook ruwe data. Op het satellietdata-portaal heb je niet alleen de foto's, maar ook sensordata die je kan downloaden. Dus dan kan je toepassen op welke manier je maar wil. Ik herinner me ook dat je ook lagen eroverheen kan leggen. Je kan er alle lagen van maken. Er wordt zes keer per jaar een hele opname van Nederland gemaakt. Ook weer die lagen kan je over elkaar heen gooien om te laten zien wat er veranderd is. Zoals bij ons in Rotterdam zijn ze nu de A16 aan het verlengen. Als je nu over de afgelopen paar jaar de foto's over elkaar heen legt, zie je de voortgang van de snelweg verbouwing. Is het al in de vorm van een handige app die je ook op je telefoon zou kunnen gebruiken? Of is het nog steeds? Het is via een browser. Ik heb hem eigenlijk niet op de telefoon geprobeerd. Ik had er sprake van dat er een gebruikersvriendelijke app zou komen. Dat zou heel fijn zijn. Het is nu gewoon een website. Je kan de filters en de lagen aan en uit zetten. Ja precies. Satellietdata-portaal.nl Stel het maar eens voor bij je. Ik zal het eens zeggen. Het is fijn dat het verlengd wordt. Je ziet in de Verenigde Staten dat heel veel informatie van de NASA sowieso op publiek domein is. In Europa moet de overheid altijd die verbinding maken. In dit geval dus ook duidelijk geld investeren. Leuk, dank je. Alsjeblieft. Over de Nederlandse overheid gesproken die rijkelijk met geld strooit. Daar is het pruchtje. De NWO heeft overigens veel geld toegekend aan grootschalige projecten. Er zitten ook een paar astronomieprojecten bij. Daar gaan we het even over hebben. Dat is van de NWO de Nationale Roadmap Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur. Ik zag dat landelijk in het nieuws een MR-scanner gekomen die heel krachtig is. Maar er zijn ook twee astronomieprojecten. Het meet meerdere instrumenten voor de Extremely Large Telescope. En dan ook nog instrumenten voor LISAA. En het observatorium dat Zwartekrachtgolf moet gaan bekijken. Nu zouden we het allemaal opnieuw kunnen hebben moeten oplepelen. Wat over nou precies eigenlijk g'mal gebeurd bij die twee projecten. Maar het fijne is dat we hier toevallig hoofdcommunicatie van NOVA hebben zitten. Dus wij van WC1 gaan het even duiden wat wij van WC1... Marieke. ...om de overheid hebben gebreken. Wat leuk dat je er bent. Want jij bent betrokken bij NOVA. Dat is een consortium. NOVA is de samenwerking van de sterrenkundige instituten van vier universiteiten. Esron? Nee. Die hoort daar niet bij. Amsterdam, Leiden, Radboud Universiteit en Rijksuniversiteit. Die hebben allemaal een eigen sterrenkunde. Die hebben allemaal een eigen sterrenkundeafdeling. Dat werkt samen in NOVA. En de instrumentatie, grote optische infrarood instrumentatieprojecten worden centraal gedaan. Net zoals samenwerken op thema's. Dus elke astronoom aan zo'n instituut zit in een bepaald thema. Exoplaneten of het Verhele Hall of wat dan ook. En bijvoorbeeld wat ik doe, dat werk, dat wordt ook samen gedaan bij NOVA. En dus er is 12 miljoen naar Liza gegaan en 18 miljoen naar de instrumenten voor de ILT. Mag ik jou dan ook daarmee feliciteren? Is dat dan zelfs goed werk? Nou, dat wordt wel een beetje genoeg. Oké, dat is genoeg. Dan ga ik je niet feliciteren. Mensen bij NOVA zijn heel blij. Oh, mensen bij NOVA zijn heel blij. Want die ILT is natuurlijk al decennia in voorbereiding. Wat Michel laatst ook, geloof ik, zei. Met de ruimtevaartprojecten is het zo dat als 80% van de financiering van een nieuw ding binnen is, dan gaat de bouw beginnen. Dat is met de ILT ook zo gegaan. Ik zag vorige week een filmpje van Charo Amazonis in het Noorden van Chile, waar die megatelescoop met spiegellijn van 39 meter wordt gebouwd. En hij is gewoon al best wel ver. Het is ook de bedoeling dat hij eind dit decennium echt in bedrijf gaat. Dus even een résumé voor mensen die het echt niet weten. Extremely Large Telescope. Nou, de naam zegt het al. Heel groot telescoop. Groter dan wat er voor kwam. Hij is wel vijf keer zo groot of zo dan de vorige. Die spiegel, vier, vijf keer. Dat is zoiets als ik erger. Klopt. De VLT, de Very Large Telescope. Ja, de VLT, de Very Large Telescope. 8,4 meter per stuk. Maar ESO, de Europese Zuidelijke Zerreweg, die bouwt en exporteert die telescopen met 16 lidstaten. In het noorden van Chile. En wat ESA is voor de ruimtevaart, ook met lidstaten en grote projecten, is ESO voor de Europese Sterrenkunde op de grond. Aha. Kijk, dat moet ik ook even goed om te weten. Het werkt eigenlijk hetzelfde. Gewoon met lidmaatschappen en jaarlijkse bijdragers. Maar ook dat je als lidstaat van zo'n grote organisatie ook contracten binnen sleept. En projecten binnen sleept. En nu is het de subsidie. Er zijn een paar instrumenten waar Nederland een hoofdrol in speelt. Dat zijn even kijken, metis, mosaïek en epics. Kan jij meenemen in wat zijn die instrumenten, waarom is het belangrijk? Zo'n telescoop is natuurlijk vooral, dat zijn spiegels. Een heel groot primaire spiegel. En voor de rest kijkt zo'n ding vooral in het optisch en het infrarood. Maar er moeten ook allemaal instrumenten aangekoppeld worden om iets te kunnen doen met dat licht. En waar Nederland nu echt aan gaat meewerken, dat zijn metis inderdaad. Dat is een mid-infrarood instrument. Dat wordt ook helemaal in Nederland gebouwd. Oké. Er wordt ook een nieuwe faciliteit van gebouwd in Dwingelo. Wat betekent dat? Een nieuwe faciliteit? Een lab. Waar die gemaakt wordt zeg maar. Ja. En hij wordt in Leiden helemaal geïntegreerd. Dus daar komt ook een apart gebouw. Seriëns? En is dat naar aanleiding van deze subsidie? Nee, dat was al de bedoeling. Alleen weet je, je maakt plannen en je bereidt alles voor. En op een gegeven moment moet er wel geld komen om het ook te gaan uitvoeren. Ja. En Nederland loopt echt voorop in die... Oh nou, lekkert ik echt van WC1. Nou ja, dat is echt WC1. In de optische infraroodsterrenkunde. Dus dat is echt state of the art wat er gebouwd wordt. Optische infrarood, hè? Ja, het is heel grappig. Dus dat is echt heel belangrijk dat Nederland ook gewoon bijblijft op dit gebied. Ik las het inderdaad wat van de persbericht of zo van de NWO. Dat mid-infrarood als een soort Nederlands ding werd gepresenteerd. Ook dat we een leidende wereldwijde rol hebben. En als je dan vervolgens gaat kijken... Ik had het even chat-GBT gevraagd. Geef mij dan eens een paar Nederlandse infrarood... Ik heb echt een hele lange lijst field-team instrumenten, denk ik. Hij hield me niet op. Ik kom maar blijven vragen. Ik geef hem nog meer. Geef hem nog meer. Weet jij zo even een klein kort hitlijstje? Ja, ik vroeg om Miri... Sorry, en dan zetten we hem meteen even bij... Dus in het James Webb-telescoop zit Miri. Miri, ja hoor. Miri, ja. Die zit daarin. En welke noemde jij net? X-Shooter zit op de VLT. Blackjam en Meerlicht, dat zit in Zuid-Afrika in Chile. Op La Silla in Chile. En nog veel meer VLT-instrumenten. VLT is de Very Large Telescope. Ze is steeds groter bij ESO. En die staat 20 kilometer op een andere berg daar in het buurt van de ELT. En dat is echt het vlaggenschip van de optische infraroodastronomie. Oh ja? In Nederland is mede-oprichting van ESO heel vaak al directeur geleverd. Ja, precies. Dus we zitten daar echt vol in. Ja. Dus dit is echt geweldig. En er komt nog een instrument, mosaïk. Dat is zo'n multi-object spectrograaf. En die kan echt heel veel sterrenstelselen sterren tegelijkertijd opnemen, zeg maar. Dus dat is niet optisch, maar dat is wel ook heel fijn voor wetenschappers. Want het is een spectrograaf, ja precies. En die wordt dus ook in Nederland gemaakt. Dan is er een derde instrument en dat is Epix. Maar dat is een tweede generatie instrument. Dus dat zal pas later echt gebouwd worden. Daar komt nu eerst nog een technologie-studie van. En die instrumenten op de ELT zijn echt complementair aan wat WEP doet. Dus ze gaan ook naar exoplaneten kijken, maar wel naar exoplaneten die dichter bij de ster staan. Oké. Maar Epix, dat laatste instrument, gaat ook naar coole exoplaneten kijken. En dan wordt er weer echt een hele grote volgende stap gemaakt. Dus dan kom je echt bij de aardeachtige planeten uit. Ja, het is goed om even te weten waar wordt infrarood voor gebruikt. In principe om warme objecten te vinden. Dus bijvoorbeeld een exoplanet, een ontploffende ster. Op die manier kan je infrarood inzetten. En nu is metis bedoeld om gewoon bijvoorbeeld exoplaneten te ontdekken of nadert te studeren. En die dicht bij een ster. Naar relatief warme planeten. Relatief warme, dus dat je dus eigenlijk gewoon het licht van die ster eraf bot. Dat kan je dan nog steeds zien. Maar je zegt, als er dus exoplaneten zijn die veel verder van de ster afstaan, zijn ze eigenlijk te koud. Nou, dat hoeft niet per se. Hoe zie je ze dan met dat Epix ding? Wat is dat dan voor ding? Verre exoplaneten die verder van de ster afstaan, die zijn makkelijker te vinden. Hoe dicht ze bij de ster staan, hoe meer ze overstraald worden. Dus dat is sowieso moeilijker. Je bent op zoek als astronoom naar exoplaneten die dichter bij de ster staan, maar die dan niet zo heel warm zijn. Dat is het zoals de aarde. Ja, ik wou net zeggen. Is de aarde zoiets? Ja, de aarde is zoiets. Dicht bij de zon, maar niet zo superwarm. Oké, ja. Maar dit is dan alleen het direct zien van de planet. Want ik dacht dat voornamelijk exoplaneten altijd werden gespot, doordat ze voor hun ster langs gingen. Dat je dan dus die dipjes gaat krijgen. Dus nu allemaal coronografische trucs worden er nu uitgehaald, dat je echt het sterlicht kan wegfilteren. En dat je daardoor de planeet kunt zien. De IOT krijgt ook een coronograaf, heet het toch? Coronagraaf. Zodat je dus in ieder geval de ster blokkeert en dan alles wat er omheen zit, makkelijker kan zien. Die zijn in ontwikkeling. Ja, precies. De tweede is natuurlijk Lisa. Ja, dat is Lisa. Daar ben ik geen WC in te handen. Daar zijn we wel bij betrokken, maar daar is Esron. Dat is het ruimteonderzoeksinstituut in wat tegenwoordig in Leiden zit. De PI, de projectleider van. En Lisa wordt, ja dat gaat bestaan, dat gaat heel ver in ruimte. Tweeënhalf miljoen kilometer of zo. En dat gaat bestaan uit drie ruimtesondes. Die op hele grote afstand van elkaar staan. En die met elkaar in verbinding staan met lasers en allemaal ingewikkelde technologie. En wat Lisa gaat doen is wat de LIGO en VIRGO zwartekrachtdetactoren in Amerika en Europa nu al doen. Die meten de rimpelingen in de ruimtetijd. Die worden veroorzaakt door zwartekrachtgolven. Ja, die een aantal jaren geleden voor de eerste keer echt gevonden zijn. En groot nieuws was dat toen. Ja, een botsende neutronensterre, noem maar op. En Lisa gaat het in de ruimte doen. Maar die gaan wel op andere frequenties zoeken. Dus een ander soort objecten gaan ze ook vinden. Andere tijdsfrequenties. Dus hele lange armen in de ruimte. Dus die technologie is natuurlijk ook waanzinnig ingewikkeld om zo'n grote afstand van miljoenen kilometers die lasers op het goede plekje aan te laten komen. Nou, die technologie is al uitgetest met de Lisa Pathfinder missie. En die gaan naar zwartekrachtgolven. En die... Het is wel gaaf, want eigenlijk wat je zei... We hadden al infrastructuur op de aarde, die was relatief klein. Als je dat dus vergelijkt met de drie zondes die op grote afstand van de aarde hangen. Dan kan je dat eigenlijk veel nauwkeuriger meten eigenlijk. Ja, andere objecten meten. Dit is een veel langere golflengte. Dus dit worden bijvoorbeeld... Ik zit even met de persberichtjes. Ja hoor, zoek eens. De Oekeno, baby zwartegrafen, witte dwergen. In de microfoon. Ja. Witte dwergen. En ook wat er gebeurt als sterren worden opgeslokt in die hele... Ja, is wel gaaf zeg. Geweldadige omgeving van een zwartgat. Ja, want zwartekrachtgolven, eigenlijk als een van deze objecten die je net noemde, iets geks doet. Bijvoorbeeld ontploft, bijvoorbeeld samensmelt, bijvoorbeeld de ene tikt de andere aan. Dan komen er rimpelingen in de ruimtetijd. Die gaan door het hele universum heen en dan kunnen wij hier op aarde ze opvangen. En rimpelingen in de ruimtetijd ontdekken. Bizar hè? Bizar hè? Die laserstralen, die drie onderdelen zeg, die ver van elkaar staan. Elke laser moet een lens raken op 2,5 miljoen kilometer afstand. Zo. Het licht doet daar acht seconden over. Dus toch wordt het waanzinnig. En weet je nou welk onderdeel van Nederland is, om het zo te zeggen? Ja, dat weet ik. Dat zijn... Toe, toe, toe. Toe, toe, toe, toe, toe. Ja, de megatronica-halfgeleider technologie en de elektronica, ruisarme elektronica. Die leveren wij dan dus weer. Ja, ik vind het altijd heel... Wat ik moeilijk vind bij zo'n projecten bij allemaal is van, ja je wilt het natuurlijk als land, het is leuk om het te claimen of zo. Maar het zijn natuurlijk uiteindelijk instituten die met elkaar samenwerken. Uiteindelijk, onder de streep, wordt dan die data gedeeld of zo? Zie je het alleen maar als een contract terug? Krijg je er ook nog iets anders voor terug? Heb je er zeggenschap over? Nou, het is meer dan een contract waar je dan zeg maar de economie verder mee helpt. Want dit is een wetenschappelijk project. Dus er zijn NICFIS erbij betrokken, dat bij de universiteit en nog vier andere universiteiten en ESROM. Dus ja, dit is ook een ESA-satelliet wordt het. Dus er zijn natuurlijk ook andere landen bij betrokken. Ja. Maar mogen wij dan uiteindelijk die data goedkoper gebruiken of zo? Is dat dan het idee? Ja, die kun je gewoon. Die kun je gewoon. En op een gegeven moment krijgt iedereen het. Dus er is altijd een korte periode dat het exclusief is voor de mensen in zo'n consortium. Maar uiteindelijk is het wetenschap betaald met belastinggeld. Maar de ESO die leidt het dan? Nee, ESA. Lisa is ESA. Lisa is dus ESA en ESA is dus IoT. Lisa moet gelanceerd worden. Ja, en dan is het geruimd. Weet je wat er is? Het is nog geen sterrenkunde. Nee, nee, precies. Nou, hartstikke goed. Leuk. Ronden we dan hiermee het hele, de grote geld? Hebben wij nog iets te weten over de IoT? Nou ja, er is eigenlijk zoveel over te vertellen. Wanneer is die, wanneer doet hij het? Want hij hoort er al lang over. Officieel staat hij voor 2028. Ik weet niet of ze dat gaan halen, maar dat is de officiële planning. Dus dat is al best snel. Ik weet niet wat Michel van Baals theorieën zijn over het live komen, het first lights van ground based telescopes. Als het niet gelanceerd hoeft te worden, is het toch een ander... Ja, maar de bouw gaat gewoon wel, ja natuurlijk wat corona achterstand. Want eerst zou die 2025 zijn, dus nu is het naar 2028 opgeschoven. En dan zitten er nog niet alle instrumenten erop. Nee. Het first lights al met het eerste instrument wat het apparaat, zeg maar, waarmee de wetenschap doet, dat dat er op zit. En je had het zelfs over een second generation. Dus dat vind ik interessant, nu ook kunnen kijken naar de volgende stap die er dan komt. Dus tegen die tijd denk ik dat je mij mee moet op persreis. Ja, dat denk ik ook. Dat denk ik ook. Wat vervelend. Nu zeg je goede dingen, Marieke. Dank je wel. En dan misschien om aan te haken bij Chile, waarschijnlijk een stomme vraag. Ze staan allemaal op bergen in Chile, maar wel Europees. Wat is dan mis om het hier op de Mont Blanc neer te zetten? Wel hoog genoeg, maar niet droog genoeg. Dat wordt samenvatting. En het veel lichtvervuiling. Chile is hoog, droog en weinig omgevingslicht. De Atacama-woestijn toch? Ja, en La Silla is ook een hele goede plek. Dat is iets meer naar het zuiden in Chile. En La Palma. Dat zijn eigenlijk zo een beetje in Hawaii de beste plekken. Dat zijn de beste plekken. En dus ook de verschil tussen die plekken en bijvoorbeeld iets aan Spanje of zo is dan dus ook zo ontzettend enorm. Voor radio's zetten kunnen in Spanje en dan zijn de Alpen in Spanje ook prima. Ook prima? Ja. In Nederland zelfs, Lova staat in Nederland. Ja, dat is waar. Voor optische infrarot heb je echt een rustige lucht nodig, dus met weinig turbulentie. En die luchten heb je daar wel en in West-Europa gewoon niet. En die algoritmes zijn nog steeds, omdat te compenseren, zijn nog steeds niet... Nou, dat doen ze met die lasersterren. Dan maken ze kunstmatige sterren zodat de turbulentie eruit weggefilterd wordt. Maar dat zou hier geen doen zijn. Nee, niet hier. Maar inderdaad... La Palma is wel... Het blijft altijd een beetje gek dat Europa inderdaad een Saturn Observatory heeft en dan staat ver weg. Niet zo ver als L2. Nee, iets minder ver. Maar nu kun je ook nog geopolitiek erbij krijgen of zo. Je bent natuurlijk toch van een ander land afhankelijk. Chile is op dit moment goed gezind. Je weet nooit waar het ooit heen gaat. Nou, de ervaring leert toch wel dat, zelfs met de crisis met Rusland nu, dat... Oké, ze lanceren geen... Wat wil je zeggen? Er is toch nog wel wat samenwerking. Jawel, ja. Maar ik vind op zich inderdaad wel... Blijft dat dan terechtvragen? Moet je inderdaad naar Chile? Ja, het idee is van wel. Dan even om dan bij James Webb te blijven. Dat is nog wel leuk, want dan kunnen we daar makkelijk heen. Dan gaan we het even over de crisis in cosmologie hebben, want daar is weer een duit in dat zakje gedaan. James Webb, eigenlijk al vanaf de eerste week, vanaf de eerste foto met al die sterrenstelsels, vanaf dat moment al detecteert James Webb sterrenstelsels die niet zouden mogen bestaan volgens onze wiskunde en natuurkunde. Maar dat is een probleem. Want er zijn eigenlijk dus zes nu of zo, hè? Sterrenstelsels zijn te groot voor hoe oud ze zijn. Maar er zijn er zes sterrenstelsels ontdekt in het hele vroege hele al die eigenlijk veel te groot zijn, veel te zwaar zijn. Ja, ze mogen niet. Maar wat dan wel weer grappig is, jij bent zo van de afkortingen van de acronymen. Nee, helemaal niet. Ik weet ook niet hoe je daarover komt. Ik ben juist iemand die altijd zegt dat je van afkortingen af moet. Vorige keer had je nog een onderwerp met zo'n... Oh ja, met de afkortingen. Dit is het Cosmic Evolution Early Release Science Survey. Cheers. Ik ben wel altijd fan van hoe de Amerikanen dat voor elkaar krijgen. En wat dan wel weer grappig is, de eerste auteur is een Australische astronoom die in Leiden gepromoveerd is. Ivo. De tweede auteur is iemand van jeel, Pieter van Dokkum. Die zit er al jaren in Amerika, maar ook een oorspronkelijke Nederlander. Dus dat waren gewoon de eerste twee auteurs van dat artikel. Nederlandse auteur. Ik hoorde Ivo vorige week op Radio 1. En Pieter van Dokkum zat gewoon bij CNN in de uitzending om hierover te praten. Geestig. Maar goed, dat was die vraag niet. De vraag was, wat ligt er nu weer over? Dat was een logische standaardmodel. Dit klopt is daar niet mee in overeenstemming. Die vraag werd ook door de CNN-host aan Pieter gesteld vorige week. En die zei ook, ja we weten het gewoon niet. We moeten gewoon verder kijken en verder zoeken. En ergens klopt er iets niet. Zou dat dan betekenen dat het universum ouder is dan we denken? Of is er... Veel meer materie was al. Om zetten te bouwen heb je materie nodig. En die materie was er dus al vrij snel. En nu... De oorzaak vind ik heel leuk. De oorzaak van dit probleem is dat onze instrumenten steeds beter worden. En dat daarmee eigenlijk dus de berekeningen gestrak kunnen worden uitgevoerd. En dan uiteindelijk niet helemaal uitkomen met wat de berekening zou moeten zijn. Dus het is ook een soort testament aan hoe goed onze apparatuur wordt. En hoe slecht de modellen zijn. En hoe slecht de modellen zijn. En dan vind ik het interessant om te zien hoe mensen dan dus nu naar... Wetenschappers naar oplossingen aan het zoeken zijn. Want ja, je kan dus eigenlijk een soort pleistertje plakken in je model. Nou, blijkbaar is het niet helemaal goed gegaan. Dan doen we het even keer deze factor. En dan hup, werkt het model. Maar zover zijn ze nog niet. Ze weten het gewoon echt niet. En dat is natuurlijk het maffen van wetenschappen. Maar ook het aantrekkelijke van wetenschap. Dat het in zulke kleine stapjes gaat. Ja. Soms weten mensen het niet. En dan opeens wordt het hem op zijn kop gezet. Maar een andere theorie die ik ook nog zag is dat... Het zou kunnen zijn dat... Op een of andere manier de expansie van het universum in het begin... Veel trager ging dan dat er een soort remmende factor was in het begin. En dat diezelfde... Datzelfde gebabel van de afgelopen 50 jaar over het feit dat ons... Helemaal steeds verder, sneller uitdijt. Wel eens zou kunnen betekenen dat er dus... Er werd zelfs wel een naam voor bedacht. Je hebt een soort remmend iets. Zou er geweest kunnen zijn in het begin. En op een gegeven moment was het universum op een bepaalde manier... In spubertijd of volwassen. En ging hij dus, is dat remmende, verdwenen. En gaat het daarom dus steeds sneller uitdijen. Dat zou het dus zijn. Dus eigenlijk heb je daarmee dus niet een... Een constante uitdijing. Waarvan we al wisten dat het niet zo was. Maar misschien zelfs dus een tragere uitdijing. En volgens een snellere uitdijing. Wat ook een mogelijke oplossing zou kunnen zijn voor dit. Maar, succes. Zo goed zit ik niet in het logische standaardmodel. Ik vind het dus heel leuk om te zien welke oplossingen er worden bedacht. Maar het is ook een hele mooie brug. Dat het dan natuurlijk niet zo snel zou kunnen zijn. Dat een van die oplossingen, van die ideeën klopt. En daarom gaan we Juclid lanceren. Om 95 procent van het hele al wat we niet kennen in kaart te gaan brengen. Dat is een mooi bruchtje. Donkere materie en donkere energie. Wat is Juclid, en wat is daarmee aan de hand? Nou Juclid is een Europees project. Een ESA telescoop. Die zou vorig jaar gelanceerd zijn. Naar L2 ook. Waar Gaia en Webb ook zitten. zodat zo'n telescoop een beetje in de schaduw mee kan draaien met aarde om de zon heen. Hij zou vorig jaar gelanceerd worden op de Soyuz, maar dat ging wegens de Oekadienoorlog niet door. En toen is eind vorig jaar besloten om hem op een Falcon 9 van SpaceX te lanceren. Want Adhiane, 6 of 7, weet ik veel welke zijn ze nu? Adhiane 6. Ja, die is er nog niet. Nee, nee. Vanaf Florida, dus niet vanaf Kuruma, vanaf Florida. Sorry, op een Falcon Heavy, gaat hij zeggen? Nein. Op een Falcon 9? Oh, daar kan hij ook gewoon op. Naar L2? Ja. Oh, sick. Ja, hebben ze ook niet. Het window is, begint op 1 juli, is geloof ik een window van vier weken. Dus als dat allemaal mee zit gaat hij gewoon, komende zomer wordt hij gelanceerd. Oké. En hij is nu nog in Europa, zijn laatste tests aan het ondergaan. Hij was in Italië voor de triltest en nu staat hij bij Thales Alenias Pas in Cannes, aan de Middellandse Zee, voor zo'n electromagnetische test. Ook als een hele vervelende plek om naar toe te gaan. Een hele, echt zo'n rotplek om naar toe te gaan. En dan staat hij in de cleanroom en daar was vorige week waren er allemaal laatste momenten voor journalisten en voor wetenschappers om nog één keer te kijken. Dus ik ben daar ook geweest. Was wel echt indrukwekkend. Dit ding heeft echt het formaat van een behoorlijke camper in de cleanroom. Je was in de cleanroom? Ik was in de cleanroom. Wanneer was jij in de cleanroom? Vorige week. Vorige week? Dinsdag. Dinsdag was jij in de cleanroom van Euclid. Van Euclid, ja. En? Nou, de instrumenten, er zitten twee instrumenten op, die waren afgedekt, logisch natuurlijk. En alle elektronica, daar zaten ook allemaal doppen op en zo. Maar hij stond wel, voor de rest een hele zonnepaneel stond vrij. Want dat zijn de laatste tests die gedaan moeten worden. Dus elke zonnestel werd nu apart nog getest. Elke zonnestel? Elke zonnestel van het enorme zonnepaneel. Wow. Wat aan die telescoop hangt. En ja, was echt indrukwekkend. En wat was je doen? Wat was... Nou, praatjes en een beetje... Gewoon even naar Euclid. Gewoon even naar Euclid, ja. Maar het nieuws is, ze weten wanneer die gelanceerd gaat worden. Dat is het nieuws. En het nieuws is ook dat hij dus bijna klaar is voor transport. Dus hij gaat ergens in april richting. Hoe hoor je daar? Nou, hartstikke goed. En wat gaat hij nou precies doen? Hij heeft twee instrumenten aan boord. Vis, dat is een visueel instrument. En NISP, dat is een nere infrared photometer en spectrometer. Dus vrij simpel, twee grote dingen. Grote camera, grote spectrometer dus. Hij heeft een spiegel van 1,2 meter. Zeg het maar vast, want dat ga je anders straks toch niet. Wat hij gaat doen is dus, wat ik net zei, donkere materie donkere energie in kaart brengen. En donkere materie via weak lensing, zoals dat heet. Wat is dat? Ik zeg helemaal niks. Nou, daarbij gaan ze twee miljard sterren in kaart brengen. Dat lensing heeft ermee te maken dat je een voorgrondstelsel hebt en een achtergrondstelsel. En het licht van dat achtergrondstelsel wordt zichtbaar door dat het afgebogen wordt door dat voorgrondstelsel. Dat is een techniek om de zichtbare materie er dan vanaf te trekken en dan hou je donkere materie over. Dus dat gaan ze van twee miljard sterren doen. Oh, sorry, mijn mind is brand. Ik was zo, boom. Nick en ik zitten hier allemaal zo, wow. Ja, dat is inderdaad hoe je dat kan doen. Ja, oké. Dus de buiging van het licht, inderdaad eigenlijk isoleren, om het zo maar te zeggen. Missie duren zes jaar, plus één staat er dan steeds bij. Dus afhankelijk van de vele brandstof die overblijft naar alle manoeuvres die ze dan moeten doen. En het tweede wat die gaat doen is galaxy clustering in kaart brengen. En dat is de roodverschuiving meten van echt tientallen miljoenen sterrenstelsels. En de roodverschuiving meten is afstand meten. En daar moet dan een structuur uitkomen die dan iets zegt over de donkere energie. Ja, ja, graaf. En dat zijn natuurlijk van alles in het hele hal is het maar 5 procent materie zoals wij die kennen, planeten en mensen en auto's. En de rest is gewoon donkere energie en donkere materie. En eigenlijk weet niemand wat het is. Wat het is, ja. Nou, wat een beetje, ja? Nou ja, donkere materie, het is misschien helemaal niks. Maar het is misschien een onderdeel van iets anders. Of het is misschien een rekenfout. Donkere materie en donkere energie kan je altijd met ontzettend veel sceptus bekijken. Want het zijn alleen maar woorden van we weten onze berekeningen kloppen niet. We weten niet, we kunnen niet zien. Maar er moeten volgens onze modellen moet er wat zijn. Moet er wat zijn, ja. En toevallig is dat 95 procent. Dat vind ik altijd heel vreemd. Dus deze missie moet daar echt antwoorden op gaan geven. Maar om genoeg data naar beneden te hebben, om statistisch significante uitspraken te kunnen doen, is er wel ongeveer anderhalf jaar nodig waarschijnlijk. En er komen, net zoals bij Gaia, diverse datareleases. Dus de eerste komt naar, heb ik ergens opgeschreven, even zoeken. Ik dacht na anderhalf jaar. Nadat die om gelanceerd is. De tweede komt in 2025. De tweede komt in 2020. En dan is de helft van de data binnen. Dus het wordt echt een grote survey. En het is een beetje zoals bij Gaia inderdaad. Er gaat natuurlijk heel veel sterren binnen ons sterrenstelsel. Ja, die dingen echt alles meestal. Van aan die sterrenafstand, de snelheid en noem maar op. En dit gaat echt die donkere materie, donkere energie in kijken brengen. Maar om ook weer aan te geven hoe groot die projecten zijn. Hier zijn 300 instituten bij betrokken uit 21 landen. 4000 mensen. En de helft daarvan is uit de industrie. En de helft is uit het consortium. En dan is het een heel grote project. Dat is een heel grote project, dat gaat naar mensen en wetenschappers. Zo enorm groot zijn die. En het voelt ook alsof je hele fundamentele, ruwe data naar beneden gaat sturen. En dan pas eigenlijk... Hij gaat echt alleen maar kijken naar wat kunnen we beter meten. Wat we eigenlijk tot nu toe mee zijn. Hij gaat survey's maken. Alleen maar opnames maken. En die data komt allemaal naar beneden. En dan zijn er overal in Europa, ook in Nederland, in Groningen... En die data zijn echt nodig om te verwerken. Want het gaat om heel veel petabytes. Ongelofelijk. Verkleken met bijvoorbeeld Hubble of... Ah ja, zo. Super interessant, hè. En die data centers zijn echt nodig ook om de wetenschappers op weg te helpen. Ja, het blijkt dat elke keer in de laatste tien jaar... Zijn elke keer niet alleen de instrumenten heel knap. En het feit dat die ergens gehangen wordt of gebouwd wordt. Maar de dataverwerking aanzicht begint langzaam ook een... Dic data is een vak apart aan het worden. En die software telescopen zoals Lova en SKE... Interessant dat je dat een software telescoop noemt, inderdaad. Want dat is het dan dus, hè. Het meten van de gegevens is op een manier dat we al 200 jaar kennen, om het zo maar te zeggen. Nou, niet helemaal. Maar vooral het verwerken op grote afstand van zulke enorme hoeveelheden data... Is dan de grote doorbraak, hè. Ja. En vooral dus ook het combineren. Je bent heel erg gewend of de plaatjes zijn... Eén telescoop met één lens ergens op berichten en dat zien. Maar bijvoorbeeld in het SKE. Wat je zegt, dat zijn honderden verschillende radio dingetjes... Die her en der verspreid staan over een cerkel van een paar kilometer. En die data combineren, dat geeft weer 1 beeld. En ook een perfecte timing natuurlijk. Anders is je data ook weer niet. Nou, youclips, superleuk om daar ook even wat over te leren op deze manier. Dan gaan we eens even kijken wat we nog allemaal in onze grote hoed hebben om naar te kijken. Nick, jij hebt leuke cijfers over de European Small Satellite Markt. Small Satellites zijn natuurlijk de afgelopen jaren groot geworden omdat het steeds goed koper is om dingen naar boven te sturen. En nu zijn er wat gegevens over wat voor markt dat eigenlijk is. Hoe small zijn die satellites? Small Satellites is dat... Zijn dat nopakken of zijn dat starlings? Eigenlijk allebei. Eigenlijk is de onderkant, dat zijn die melkpakjes. Die beginnen met ongeveer één u en dat wil zeggen 10 bij 10 centimeter. Dus een Rubik's Cube. Ook zo klein? Daar beginnen de smallsats. Je hebt ze nog een beetje kleiner en dan worden het weer nanosatellites. En de starlings zijn uit mijn hoofd iets van 150 kilo en die zitten weer een beetje aan de bovenkant van die smallsats. En daarboven worden het weer medium size satellites. En dat is inderdaad... Met starlings heb je eigenlijk al meteen een goede te pakken. Want ze zien inderdaad... Van de week is er een rapport uitgekomen van hoe groot is deze markt nou? En we zien dat door starlings die het internet hen en derden brengt, maar ook machine to machine talking en IoT, dus the Internet of Things. Dat je het weerbericht op je koelkast kan zien bijvoorbeeld. Dat maakt steeds groter vormen aan. Er wordt verwacht dat we nu ongeveer op de 5000 actieve satellieten zitten. Die op dit moment allemaal baan op de aarde zitten. Ze verwachten dat in 2030 dat al richting de 100.000 gaat. Dus het gaat nu heel hard. In 2025 worden er 25,2 miljard IoT verbindingen verwacht. En die moeten allemaal over satellieten heen gaan. En dat zorgt eigenlijk voor dat op dit moment is die hele smallsats markt ongeveer 3,1 miljard dollar waard, wereldwijd. Maar in 2028 gaat dat naar ongeveer bijna 12 miljard. Een keer vier in zes jaar. Als we puur even naar Europa kijken dan is dat op dit moment 0,75 miljard. 750 miljoen. Dat is oké, maar dat is nog niet schrikbaan. Maar ook daar gaat het naar bijna 2,5 miljard toe. En toevallig zijn, om weer terug te pakken naar Nederland, we hebben hier natuurlijk ISIS, die daar een hele grote spelering in is. ISIS Space in Delft. Die staan ook echt op springen. En de groeifactorie die er bij wordt is bijna 25 procent. Dat is per jaar dat die hele markt groeit. Echt enorm he? Dat maakt hier gigantische stappen. Vanwege dus, lijkt mij, de kosten die naar beneden komen toch? Ja, dat wordt steeds commerciëel interessanter. Vroeger was het NASA en ESA die de satellieten lanceren. Nu kan elke universiteit zijn eigen satelliet lanceren. Je hoort verhalen van het Midden-Oosten, Bagrein, Dubai die hun eigen satelliet gaan lanceren. Maar ook, en daarom heeft Mark dat de vorige keer mooi verteld, landen in Afrika die hun eigen satellieten gaan lanceren. Het wordt wel een beetje druk in de ruimte. Het wordt een beetje heel erg druk inderdaad. Ze moeten binnenkort ook echt gaan nadenken over de Space Traffic Control. In plaats van Air Traffic Control, maar ook Space Traffic Control ga je nodig hebben. We moeten hele duidelijke afspraken met elkaar gaan maken om inderdaad niet voor te zorgen dat het een ongeregeld soortje wordt. Weet je wat voor toepassingen hier nou eigenlijk het meest worden bij worden gemaakt? Ik las dat de grootste, dat dat de Allermeric Identification Systems zijn die op schepen worden gebruikt zodat je makkelijk schepen kan interfaceeren en kan navigeren. Ik ben niet thuis in de scheepvaart. Ik las dat toen we ESA Space Traveling te gasten hadden, toen we nog in het Engels bezig waren, toen werd ons ook al verteld dat boeien en schepen en eigenlijk alles dat zich op de oceaan bevindt heel erg geschikt is voor het communiceren met nanosatellites. Heb je nog andere, weet je wat andere leuke toepassingen? Op dit moment wordt in Oekraïne, de telefoonmasten liggen daar plat. We maken nu echt contact naar remote areas. Daardoor is het niet alleen in Oekraïne, maar ook bijvoorbeeld Antarctica en midden in de boestijnen kan je nu inderdaad ook heel makkelijk daarover praten. Aangezien omdat ze vrij laag liggen, wordt datarelay heel erg groot om heel snel data van Europa achter de horizon te krijgen naar Stalia. Dat is makkelijker dan? Dat wordt makkelijker. Je hebt niet kabels nodig. Die glasvezelknooppunten die bijvoorbeeld in de Noordzee liggen, die worden een stuk minder belangrijk en militair en strategisch. Want zelfs een nanosatellite kan daarbij helpen? Ja, we hebben hier bij Noordwijk bijvoorbeeld liggen grote data kabels die richting Amerika gaan. Als daar, mochten we ooit in oorlog komen en je gooit daar een bom op, dan ligt alle data verkeerde plat richting Amerika. Als je nu de nanosatellite hebt, dan is dat gevaar geweken. De nanosatellite zijn ook zo klein, die zijn bijna niet te raken met die space ballistics die je tegenwoordig hebt. En nu hebben we het vandaag in deze uitzending veel gehad over Nederlandse projecten en dingen waar Nederland veel aan bij betrokken is. En in dit bericht dat in de show notes staat dat jij meebracht, wordt Nederland niet genoemd. We vallen onder West of Europe en de staat als Frankrijk in Binnen-Europa een grote lijn de rol heeft qua nanosatellite. Zowel in Easy Space hebben we dan natuurlijk, maar het lijkt alsof daar nog wel het een of andere te halen valt. Dit artikel kijkt dan wel naar het weer, voornamelijk naar de zogenoemde EOM's, de Eindmanufacturers. EOM's? EOM's. Ik ben wat meer van de afkortingen. Ik gebruik afkortingen zoveel dat we niet meer weten waar ze naar werken voor staan. Ent, bla bla bla, manufacturer. In ieder geval de eindgebruiker. Enterprise Output Management? Nee. Nee. Ent Operating Manufacturers. Ja. Daarom zijn dus afkortingen niet oké, omdat meerdere afkortingen hetzelfde zijn. Noem het maar de eindgebruiker. De eindgebruiker. Of de eindbetaler. We hebben net al de Fatalis Lineaire Space genoemd. Dat is een Frans bedrijf. Airbus Defense & Space is een hele grote die is Frans. En ook Duits overigens. En daardoor wordt Frankrijk en Duitsland, die worden vaak genoemd als de grote spelers hierin. En Isis is dan weer meer een soort, zij lanceerden in opdracht van. Ze zijn dus niet de eind-eigenaar van de satelliet. En dus worden we daar niet genoemd. Maar ze zijn daarin wel op die manier een grote speler. Ze zijn geen EOM, maar een Tier One, zoals je dat dan weer noemt. Dus dat ligt er één laagje onder. En het sluit ook heel goed aan bij een ander nieuwtje dat je meebracht. Wat ook best wel een gaaf iets is. De ESA die nodig bedrijven uit om, nou niet nanosatellieten, maar gewoon allerlei satellieten rond de maan te brengen. Om daar een soort communicatienetwerk aan te gaan leggen. Ja, want er gaan natuurlijk in de komende tien jaar dan ongeveer de 250 missies naar de maan gepland. Sorry, 250 missies? Ja. Zijn er zoveel? Als je 25 zei, dan had ik het ook al echt al heel veel gevonden. Nee, maar echt 250 missies wereldwijd en dat alleen in de komende tien jaar. Dan heb je het ook over alle verschillende missies om bijvoorbeeld de Lunar Gateway in elkaar te zetten. Alle Artemis. Ik zie het ook staan in je artikel inderdaad. Oké, maar dit bedrijf heeft daar wel belang bij. Inderdaad. Even kijken hoor. Er wordt gezegd, nee, Northern Sky Research zegt er komt een lunar economy, een maan economy aan, van 100 miljard. Precies. Dus dat... 100 miljard dollar, de maan economy. En dat gaat dan om mining en zo? Eigenlijk om die 250 missies die de komende tien jaar gelanceerd worden. Dus 25 missies per jaar. We hebben het nog niet over een opbrengst of zo. We hebben het over de investering. Nee, we hebben gewoon alles wat erbij komt kijken om permanente aanwezigheid te hebben op de maan. Ik vind het wel een terecht vraag hoor, Marika. Waarom zou je alleen maar om daar te zijn? Dan moet je toch een... We hebben het hier heel vaak over gehad, wat is het nut van de ruimtsvaart? Ik heb altijd het gevoel dat de opmerking, we kunnen naar de maan maar, puntje, puntje, puntje, puntje, al meer dan 100 miljard dollar waard is. Dat gevoel dat je als mensheid iets enorm groots kan bereiken, waarom kunnen we dan nu dit kleine, relatief kleine ding niet? Dat is volgens mij al 100 miljard waard. Dus ook zo'n investering van 100... Als het een investering van 100 miljard is, waar dan ook vandaan komt, misschien is het gewoon het spaarvarken van Elon Musk dat kapot wordt geslagen, want die heeft het misschien of wel. Dan is het er wel. Als die hele economie daar vervolgens is, ik ga investeringen, dan kan het vervolgens meer worden dan 100 miljard. Maar ik vind überhaupt een 100 miljard, een maan economie van dat bedrag. Ik vind het een mooie gedachte of zo. Het is dus naast ESA nodig, na het bedrijf uit in Europa en Canada, om mee te helpen de maan. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Dat is een hele grote bedrag. Ja, alles moet er komen. Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Hoe lang gaat het nog duren denk je? Ja, die navigatie heb je dus al nodig voor rovers over de maan heen te krijgen. Die kan je niet met de huidige GPS en Galileo bedienen. Maar dus ook het livestreamen van science missions of handelingen waarbij je mee moet Ja, dat is echt het enablen van het opzetten van de maanbasis. Er zijn al 100 bedrijven die zich al hebben aangemeld en geïnteresseerd zijn om hieraan mee te doen. En dan heb je het over van de grote bedrijven tot aan de boutjes en de moertjes. Dus over het hele spectrum van kandidaten. Maar ze zijn nog niet heel specifiek over wat ze zoeken of wel? Het is een beetje een soort van er komt een gedeelde communicatie en navigatieservice en daar zoeken ze bedrijven bij. Maar weet je nou precies wat ze nodig hebben? Nou, dit is eigenlijk een aard van de systeem die we nu ook op aarde hebben. Bijvoorbeeld T-Mobile die heeft een paar satellieten in de Baan aan de aarde in zitten voor een telefoonnetwerk. En die gaat steeds meer telefoons die direct met een satelliet kunnen connecten. En dan heb ik niet over die grote klap telefoons die je wel eens in de films in de jungle ziet. Maar gewoon letterlijk je eigen mobieltje die direct met een satelliet kunnen gaan connecten. En eigenlijk willen ze dat ook rondom de maan hebben. Zodra er mensen zijn of rovers, dat die daar direct gebruik van kunnen maken. En dat al die missies, alle 250 missies waar ESA dan wel de lieten heeft, dan wel bij betrokken is dat dat allemaal gesmeerd loopt. Ievol op het navigatie en communicatie gebied. Is er nou een organisatie die alles wat er nu aan satellieten in de ruimte komt, die dat een beetje coördineert? En die op een gegeven moment kan zeggen sorry guys het is vol hier. Het wordt te gevaarlijk. Jee zeg ik altijd. Ja en nee. We hebben wel Norad die valt onder Amerikanen. Die trackt alles en die geeft waarschuwingen af van hey, u lijkt te gaan botsen. We hebben ook de UN COPUS, de United Nations Committee of Outer Space. Nee de Peaceful Use of Outer Space. Daar heeft onder andere de EZO deze week een brief naar gestuurd. Dat er een eind moet komen aan de bevuiling van de hemel en alle gevolgen voor de sterrenkundige waarnemingen. Het vervelende is daar dat het wordt wel getracked en wordt wel gewaarschuwd. Maar het zijn allemaal guidelines and best practices. Er zitten geen regels aan verbonden, er zijn geen wetten aan verbonden. Niemand kan verantwoordelijk gehouden worden. Alleen maar voor een vijftal treaties. De laatste is in 1976 volgens mij. Daar kan je nog een beetje aan gehouden worden. Maar voor de rest is het redelijk vrij. Zou dat niet moeten veranderen? Vind ik wel wel. Zeker. Wat we laatst zeiden, 5000 satellieten in die grote bol tussen de 300 en 20.000 kilometer boven de aarde, dat is nog wat te overzien. Maar als we richting 100.000 satellieten gaan over 10 jaar, dan moet je een gat zoeken waardoor je je heen kan lanceren. Heb je aanwijzingen dat er dingen gebeuren in die richting? Er worden steeds meer organisaties opgezet, maar de grootste pijn zit er om het ook wettelijk te krijgen. Het wordt gezien als de ruimte is van iedereen en niemand. Het is groot genoeg. Het is groot genoeg, maar dat loopt wel. De 800 kilometer baan is een van de meest populaire banen voor de smallsets waar we net over hadden, maar ook voor alle aardobservatiesatellieten. Die beginnen ook al vol te raken door meerdere ongelukken, of ongelukken, dus aanhalingstekens die gebeurd zijn. Het was een tijdje terug dat er een satelliet uit de lucht geschoten werd als een bewijs van een proef. Dat heeft weer 20.000 extra deeltjes opgeleverd. Het begint niet alleen met 5000 actieve satellieten, maar er wordt op dit moment geschat dat er 123 miljoen deeltjes van groter dan 1 centimeter rondom onze aarde. Nu al? Nu al, zo veel? Jezus man, dat is wel heel heftig. Daarvan kunnen we maar 22.000 actief tracken. De rest is te klein. Maar zoals we het lek aan de sojo's laatst gezien hebben leeft het wel gauwhoer op. Ook een deeltje wat 5 millimeter groot is, dat met 28.000 kilometer tegen je aanknalt, dat doet wel pijn. Ik zag dat een klein nieuwtje van SpaceX is dat de nieuwe Starlink satellieten, de versie 2 zijn ook net gelanceerd. Je had het over 100.000 satellieten. Ik dacht dat ze uitgesteld waren. Of zijn ze nu net gelanceerd? Wat ik niet snapte is dat Elon Musk zei dat Starship nodig was om V2 van die satellieten te kunnen lanceren. Maar ze zijn 28 februari. Dat is gisteren. Je ziet een filmpje ervan hoe ze gelanceerd worden met de V2. En er moet uiteindelijk ook iets van 30.000 worden. Dan heb je maar één bedrijf. En daarnaast nog 100.000. Nog OneWeb, Google, Amazon. Die willen allemaal hun eigen dingetje hebben. Volgens mij was de Witte Verenigde Staten bezig om weer een GPS 2.0 te lanceren. Die moeten ook nog. Het wordt lekker druk. Dat is de aarde. Even nog resumerend. Jou Maan, het Maan ding. Dat heet dus het Moonlight Partnership Project. De tender is nu geopend. Ik zie dat de tot 12 mei kunnen bedrijven om verheldering vragen. Ik zou zeggen, kijk vooral in onze show notes en bij de ESA over wat die tender voor de maan is. 100 bedrijven hebben zich al... Ze hebben zich gelagen meld om iets te doen rondom het project. In het breedste begrip kan je het bedenken. Dat is wel leuk. Het is leuk. We zijn in deze uitzending van het begin van de tijd van de oerknal, de zwaartekrachtgolven naar ruimtepuin. En hebben we nog iets gemist? Volgens mij niet. We moeten gauw naar buiten. We moeten snel naar Venus en Jupiter gaan kijken. Doe dat ook allemaal. Veel groeten van ons. Volg ons op Twitter via spacecowboyspot. Jullie Marieke en Nick. Mijn naam was Thijs. Dankjewel.