Kabinet investeert in ruimtevaart en Space Cowboys reist door de tijd.

Deze is in contact met de test 1. Touchdown. Ja. Microfoon is klaar mensen? Yes, test, test. Welkom bij een nieuwe Space Cowboys. Aflevering nummer 107. Ik zit hier met Nick Poelstra. Hoi. En Mark Heemskerk. En mijn naam is Thijs Roes. En vandaag gaan we weer eens praten over het laatste ruimtsvaart nieuws. En eigenlijk ook wat er in de afgelopen 11 miljard jaar gebeurd is. Wat zien jullie grote onderwerpen van vandaag Mark en Nick? We gaan eens beginnen. Eigenlijk politiek. Er is eindelijk weer eens een innovatie in ruimtesvaart debat geweest in de Tweede Kamer. En er zijn wat toezeggingen geweest over de budgetten en over de toekomsten vanuit Nederland naar de ruimtesvaart toe. Heel goed. En daarnaast hebben we nog weer wat SLS nieuws. SLS nieuws als in geen SLS nieuws. Maar extra geld klinkt wel goed. Met een bedrijf in de ruimtesvaart is geld altijd wel een dingetje. Wat grote onderwerpen? Ik had wat oud nieuws eigenlijk ergens. Want ze hebben het oudste zonnestelsel ooit ontdekt. Eigenlijk in onze achtertuin bijna gesproken. Op ongeveer 90 lichtjaar afstand. Hebben ze een zonnestelsel ontdekt. Wat een ster heeft die waarschijnlijk ongeveer 10,8 miljard jaar oud is. Nou dan gaan we zo eigenlijk direct mee beginnen. Dan tevreden we met een nieuws van de SLS nieuws. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. En dan gaan we met een nieuws van de SLS nieuws beginnen. Ja, dit is eigenlijk bijna per toevallend ontdekt. Ja, dit is eigenlijk bijna per toevallend ontdekt. Met het geie instrument van de Europese ruimtvaartorganisatie. Met het geie instrument van de Europese ruimtvaartorganisatie. Waar ze een beetje in onze buurt aan het scannen waren van ons melkwegstelsel. Waar ze een beetje in onze buurt aan het scannen waren van ons melkwegstelsel. Naar sterren. Naar sterren inderdaad. En toen vonden ze inderdaad een witte dwerg. Dus eigenlijk het restje wat overblijft nadat je een hele supernova hebt gehad. Dus eigenlijk het restje wat overblijft nadat je een hele supernova hebt gehad. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En dan heb je de hele supernova. En wordt het wel heel groot. En uiteindelijk neemt hij daar dus een deel van de planeten... En wordt het wel heel groot. En uiteindelijk neemt hij daar dus een deel van de planeten... Kan hij zich ook weer bij zich in opnemen. En toen hebben ze dus ook gekeken naar de verschillende elementen... Die dus in deze ster zouden zitten. En toen zijn ze erachter gekomen dat er ook wat zwaardere elementen in moeten zitten. Waaronder slitium, ijzer en zuurstof. Waaronder slitium, ijzer en zuurstof. Eigenlijk een beetje de hoofdcomponenten die we hier op aarde hebben. Eigenlijk een beetje de hoofdcomponenten die we hier op aarde hebben. En dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. En dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Dat is een heel belangrijk moment in de gevolg. Wat is er van wat er over is gebleven van de zon? Ja, dat denk ik. Dat we branden op en langzaam worden een wolk? Een grote verschroeide aarde. Een levende hel. Wat is het? Een echte hel? Over 5,5 miljard jaar zouden ook wel aliens die naar onze zon gaan kijken. Over 5,5 miljard jaar zouden ook wel aliens die naar onze zon gaan kijken. En dan bedenken we van hier heeft een rotsachtig planeet omheen gezeten. En dan denken we van hier heeft een rotsachtig planeet omheen gezeten. Ja, wat een hoop sleetsing erin zit. Ja, precies. WDJ2147-4035. Prachtige naam. Mooi naam. Heel poetisch. Het roept wel een hoop vragen op. Ten eerste, een zon van 11 miljard jaar in ons melkwegstelsel. Een zon van 11 miljard jaar in ons melkwegstelsel. In de melkweg. Of hij komt uit een andere melkwegstelsel. Of hij komt uit een andere melkwegstelsel. Maar het lijkt er dan ook op dat ons melkwegstelsel zo lang bestaat? Maar het lijkt er dan ook op dat ons melkwegstelsel zo lang bestaat? Of kan je dat niet zo zeggen? Dat weet ik eigenlijk niet zeker. Op zich heb je natuurlijk eerst een hele hoop sterren nodig. Dat het een hele sterrenstelsel gaat vormen. Dus het zou best kunnen dat er wel ouder sterren in zitten. Dat het een brotowolk komt of zo. Dat het een opgebouwd zijn uit meerdere sterrenstelsels. Maar wat ik eigenlijk het meest fascinerend vind is de vraag van... ...hoe komen er zoveel zware elementen? Wat ik eigenlijk altijd heb geleerd is dat de zware elementen... ...die de aarde maken, de reden dat wij als mensen kunnen ontstaan... ...omdat wij natuurlijk ook weer... ...wederom uit zware elementen bestaan dan wat puur gevormd is bij de Big Bang... ...dat zou dan uit sterren moeten komen. En voor een deel zelfs uit sterren. En dat zou dan uit sterren moeten komen. En voor een deel zelfs uit sterren. En dat zou dan uit supernova's. Ja. Waarin dus eigenlijk deze zware elementen worden gevormd... ...dat die vervolgens kunnen samenklonteren. Dan zou je dus al een hele levensloop van een ster... ...tot supernova moeten hebben gehad... ...in slechts die eerste 3 miljard jaar... ...van het ontstaan van het universum. Ja. En dat is wel stoer. En vooral ook omdat die dus ons dichtbij is. Hoe dichtbij staat die? 90 lichtjaar. Dat is onderhoek meezien te spreken. Ja precies. Zoals je met lichtzaamheid kan reizen zou je er nog bijna in de mensleven heen kunnen. Wel graaf ook he van Gaia. Gaia gewoon een observatorium... ...dat gewoon zoveel scant... ...dat je op een gegeven moment... ...de krentjes uit de pap kan vissen. Die ons begrip ook veranderen daardoor. Ja precies. Veel Gaia nieuws eigenlijk de laatste tijd. Ik ben erg benieuwd ook... ...wat dit voor een soort van... ...verdere gevolgen gaat hebben in de wetenschap. Over ons begrip eigenlijk... ...van het ontstaan van überhaupt zonnestelsels en planeten in dat opzicht. Graaf. Nou, dankjewel Mark. Dan gaan we naar de politiek. Naar Nederland. Nick, je had getipt... ...dat was iets wat wij gemist hadden. Er was gewoon een overleg in de Tweede Kamer. Het was ook niet een... ...buitenland groot overleg. Ik zag dat alleen CDA, VVD en D66 aanwezig waren. Ik denk dat er 4 mannen aanwezig was. Ja, ik zag 3 kamerleden. En dan de minister. En dan iemand van het ministerie of de gevie. Dus het was een klein ding. Ze lachten ook een klein beetje elkaar toe. Ze dachten, nou, we zitten hier met een kleine... ...cup mensen. Maar er kwam op zich wel positief nieuws uit, toch? Ja, zeker. Ze hadden 4 uur voor het debat gerekend. En ik denk dat ze in 1,5 uur... ...was het allemaal beklonken. Ze waren het eens. Ze waren het eens een keer. Het was nog een heel leuk spel. Ik zou niet te diep in gaan. En overgaven en dat soort dingen. Maar goed. Maar het is space-nieuws. We hebben vorige week goed door Michel uitgelegd... ...het NSO-ruimtevaartbeleid uitgekomen. En dat moet nu doorgepakt worden naar een kabinetsbeleid. En daar is eindelijk toegegeven... ...dat er van... ...ruimtevaart is toch wel heel erg van belang voor Nederland. Laten we eens een keertje wat meer doen... ...dan alleen maar mooie fotootjes produceren. En wat meer... ...onze richting om hoe we onze spulletjes naar boven krijgen. Maar laten we wat meer geld erin pompen. Ja, meer geld. Want eigenlijk heeft nu de minister... ...de minister Adriaansens van Economische Zaken en Klimaat. Die heeft toegezegd dat er... ...in totaal in de komende kabinetsperiode... ...nee, in het komende jaar, begotingsjaar... ...514 tot 589 miljoen naar ruimtevaart gaat. Dus ongeveer een dikke half miljard... ...gaat er in Nederland naar ruimtevaart... ...waarvan dan wel 375 naar... ...ESA-programma's. Dus dat is dan binnen de bestaande... ...ESA-structuren. Ik zal niet Michel helemaal gaan herhalen... ...maar je hebt twee aparte delen. Een het vaste deel... ...en de optionele programma's. Het vaste deel is eigenlijk al jaren hetzelfde. En daar komen onze S-TEC-inkomsten. Of eigenlijk onze S-TEC-bijdragers. S-TEC in Noordwijk. Onze eigen, het grote R&D... ...technologisch centrum... ...van ESA. En dat halen we er altijd wel uit. Maar het operationele programma... ...dat bleef al die jaren redelijk achter. En dan proberen we dat op te schroeven. En het operationele programma is dus... ...eigenlijk dat kan je zelf invullen? Je kan dus inschrijven... ...in programma's van ESA... ...waarbij je zegt van nou, dat programma... ...is interessant, daar hebben wij belang bij. Dus daar gaan wij in investeren. En dan krijgen we ook weer de Geo-Return. Zoals dat noemt. Geo-Return? Elke euro die je... ...aan ESA uitgeeft... ...komt weer in werk. In contracten komt dat weer naar je terug. En op welke manier? Dus elke euro die wij erin stoppen in ruimtevaart in Nederland... ...hoeveel komt daarvan terug? Volgens de Geo-Return zou dat één op één moeten zijn... ...maar wij krijgen er ruim vier keer zoveel uit. Vier tot zeven keer? Vier tot zeven keer. Er was laatst een onderzoek geweest... ...blijkbaar dat het werd aangehaald in de brief van de minister... ...dat er dus een uitgebreid onderzoek is geweest naar... ...hoeveel impact... ...ruimtevaart heeft op de Nederlandse economie... ...en hoeveel het doet. En daar kwam dat uit. Dus elke euro stop je erin... ...en dan komen er vier tot zeven uit. Er stond ook nog een leuke factoid... ...dat was dat er in Nederland... ...2018... ...dat is eigenlijk al weer oud. Dat is al weer vier jaar geleden. Daar kwam het getal bij vandaan. 2018 zorgde het voor 10.500 FTE in Nederland... ...wat best groot is... ...maar ook weer best klein. Natuurlijk als je kijkt naar hoeveel mensen er in Nederland wonen en werken... ...dan is het weinig. Maar toch... ...als je een gebouw met 10.000, 11.000 mensen vult... ...is het vrij veel. Er staat 1,7 miljard productiewaarde... ...met bovengemiddelde groeicijfers. Dat zijn een beetje de manieren... ...waarop het zelf vreemde in haar brief. Bovengemiddeld. Als de gemiddelde economie... ...3 procent stijgt... ...dan zit in Space... ...bijna 7 procent... ...groeien. Het is echt een heel sterk stijgende economie. Na die 10.500 FTE... ...dat is inmiddels ook zwaar achterhaald. Zou je denken dat het meer is? Het is inmiddels... ...schattingen zijn dat er nu rond de 13.000 zitten. Oh, seriously? Oh, wauw. Je hebt de actuele schatting al bij je. Wat goed. Je merkt het ook gewoon. Space Cowboys bestond nog niet eens in 2018. Moet je nagaan. Toen wij begonnen merkte we al dat er... ...heel veel reuring overal gebeurt. Wat er in de Verenigde Staten gebeurt. Verschillende landen. Gaan we daar ook nog even over hebben misschien. Die mee willen doen. We hebben het hier in Space Cowboys ook best vaak gehad over... ...waar blijft Nederland nou? Gaan we nog iets doen? Ik moet wel zeggen, ik ben blij... ...dat dit er was. Dat er überhaupt iets te doen is. Je denkt altijd... ...ik kan nog groter, kan nog beter. Je merkt ook dat toen het kabinet aantrad... ...de visiedocumenten die er uit zijn gekomen... ...uit Den Haag waren nou niet altijd de grootste visiedocumenten. Het is veel aardobservatie. Het is gewoon laten we de ruimte inlanseren... ...om meteen weer terug te gaan navelstaren. Daar ging dat hele rapport een beetje over. Heb je nog een paar nieuwe dingen gezien... ...waar ze geld naartoe gaan stoppen? Zeker. Allereerst eindelijk naar navigatie. In Europa hebben we onze Galileo programma. Dat is een soort van... ...een Europese tegenhanger van GPS. Die is zo... ...ik zou niet zeggen zoveel beter... ...maar hij is in ieder geval beter dan de Amerikanen. Want hij is 25 jaar... ...nieuwer. De eerste satelliet is in 2005 gelanceerd. Ik denk dat GPS uit de jaren 80... ...ontstaat. En daar gaat eindelijk... ...een hoop meer geld naartoe. En ook space situational awareness. Oftewel ruimte... ...traficking. Ruimte traffic control. Om het zo maar te zeggen. Nee, dat moet je uitleggen. Ben je gestuurd of gaat het ook over... ...wat ze dan planetary protection noemen? Ja, het is onderdeel van... ...planetary protection. Maar dan niet alleen maar van... ...welke astroïdus komen onze kant op. Maar ook gewoon... ...wat vliegt er nou eigenlijk boven ons? Overal. Dus niet alleen in de lage aardbaan... ...maar ook gewoon overal... ...wat er is. In de aardpanen natuurlijk. Van welke natie is het... ...wat is het doel van die satelliet? Maar ook naar space weather. Als de zon weer een leuke... ...uitstoot heeft... ...kunnen we dat verspellen. En kunnen we onze systemen hier op aarde... ...waar we inmiddels... ...zoveel belang van hebben... ...kunnen we die beschermen... ...tegen de krachten van de zon. En alle coronal mass ejections... ...en andere vruchtige... ...die noemden het situational awareness? Space situational awareness. Dus eigenlijk ongeacht... ...wat het is, of het nou een astroïde... ...een ruimtevaartuig of een solar storm is... ...dat weten op te pikken... ...en aan de hand daarvan het verkeer omleiden... ...en een baan afsluiten. De waarschuwing... ...hoe wordt het nu? Vanuit NORAD. NORAD is de Amerikaanse... ...defensiesysteem. Die stuurt naar elke operator. Gewoon een bericht van... ...er is zoveel procent kans dat jij in botsing komt... ...met vaartuig X of astroïde X. Misschien moet je eens proberen... ...een burn te doen om uit de weg te romen. Interessant. Dat doet NORAD... ...op dit moment. En eigenlijk wordt er gekeken... ...kan Nederland hier een bijdrage in leveren? In ESA verband dan? Ja, in ESA. Een eigen Europese NORAD. Gaaf. En ook iets... ...het was ook een tijdje geleden iets over te doen... ...met de communicatie. Dat is een groot programma... ...opgezet vanuit de Groeifonds. Dat is meer innovatie en defensie. De meningen zijn oververdeeld... ...dat de minister dat meeneemt... ...in het spacebudget. Is dat TNO die gelobbend heeft? Ja, TNO en een consortium... ...omheen. Die vragen hoog op in willen zetten... ...en dat we het nu weer hebben. Ja, precies. En het is inderdaad... ...als ik het goed heb... ...70 miljoen uit een Groeifonds... ...die gaat nu naar lezencommunicatie toe. 76,4. Kijk, je hebt de details. Dat komt inderdaad uit het groeien. Want het is wel interessant. Ook in Nederland is er een soort... ...publiekdeel... ...en een defensiedeel. Een soort onderzoekdeel en een defensiedeel. Dus ik zag dat het Groeifonds... ...wat een algemeen fonds is... ...waar innovatie uitbetaald wordt in Nederland. Daar zijn dus een paar... ...elementen uitgekozen die ruimtevaart zijn. Waaronder die laser-satellietcommunicatie. En inderdaad, ik lepel hier even op uit dat document. 76,4 miljoen. Dat komt inderdaad uit het Groeifonds. En dan... ...uit de defensieruimte agenda... ...komt ook nog eens 25 tot 100 miljoen... ...beschikbaar. Maar, dat is ook nieuws... ...dat komt deze maand pas uit. Wat dat nou precies wordt. Blijkbaar een defensieruimte agenda. Die komt nu voor het eerst. Die kwam uit de defensieruimtevaart agenda. Daar is ook lang voor gelobbied. Stel nou, de Amerikanen hebben natuurlijk... ...hun Space Force. Ja, de Nederlandse Space Force komt erna. Maar die komt er inderdaad. Die is er al een beetje... ...ondergebracht onder de luchtmacht. Maar ook net zoals... ...in de Amerikanen wordt die ook hier in Nederland... ...dus wordt die steeds groter. Dus stel maar eens eindelijk... ...een defensieruimtevaart agenda op. En gewoon een algemene ruimtevaart agenda op. Wat nu ook voor het eerst... ...wat nu minister Adriaan Zinnaad... ...heeft gezegd. Gevraagd aan de NSO... ...op basis van de ruimtevaartbeleid... ...dat jullie vorige keer hebben gepubliceerd. Stel eens een ruimtevaart agenda op voor periode 23, 25. En dan kunnen we... ...ons beleid misschien daarop aanpassen. En hopen dat we nu wel de... ...BNP... ...regels halen. Optimineer, want die halen we niet. Nee, want we hebben ongeveer... ...als ik het in m'n hoofd zeg... ...4,4 procent... ...zijn we onderdeel van ESA. Terwijl we maar iets van 2 procent... ...aan bijdragen aan de optionele programma's. Dus daar is nog wel ruimte voor verbetering. Dus onze bevolking is... ...4,4 procent van de totale ESA-bevolking... ...om het zo maar te zeggen. Maar we betalen maar 2 procent mee. Interessant. Terwijl, wat ik altijd zo... ...filosofisch, cultureel relevant vind... ...omdat we het niet meer in Nederland zijn. We zijn toch gewoon een natie van... ...zeevaders. En van... ...noem het ontdekkingsreizigers of militaire... ...koopmannen. Want dat was het meer. Maar er ligt toch heel duidelijk... ...ja, sky is the limit. Is niet de limit. Die grap komt van jou... ...volgens mij, Nick. Er valt gewoon zoveel te doen... ...ook als Nederland. Wat meer is dan alleen maar lenzen en observatie. Maar de vraag is volgens mij ook... ...en dat denkt het kabinet dus ook over na... ...waar zet je dat nou slim in? Want we kunnen ook niet alles doen. We hebben natuurlijk een paar hele sterke... ...observatietradities... ...via Astron en eigenlijk... ...tot dan Christian Heugens terug, zeg maar. Waarbij... ...je ziet dat er daar eigenlijk vrij veel ontwikkeld is. Maar dat het inderdaad als het gaat om het meedoen... ...aan de machines die daadwerkelijk... ...naar buiten gaan, is heel minimaal, toch? Dat is niet... Dat is inderdaad echt wel... Je ziet hier ook dat het heel veel infrastructuur lijkt. Het lijkt heel veel tussen... ...tussen die partijen... ...weten te komen. Is dat een beetje een... Ja, dat is denk ik wel een goede observatie. Ja, goed. Dus wat dat betreft is het eigenlijk wel meer... ...Nederlands ruimtenieuws dan dat we in lange... ...lange tijd in Space Cowboys Ubihab... ...daar ook kunnen melden. Ja, daarom ben ik er blij mee. Ik ben heel benieuwd... ...waar de ruimtevaartagenda naartoe gaat leiden. Misschien weten andere landen ons tijdens... ...de ministeriële conventie volgende maand... ...in Parijs nog een beetje te... ...te verleiden om nog wat... ...meer op te geven. Ja, en volgens mij ging zelfs in debatten over... ...gaat ze nou zelf, de minister, of stuurt... ...de vervanger? Want dat was nog niet helemaal... ...duidelijk volgens mij of zo. Maar ja, goed. Als je een vervanger stuurt dan is het meteen al... ...ja, dan doe je er alweer minder mee, zeg maar. Ik was er al een, twee weken... ...ik weet even niet precies de datum meer, maar volgens mij... ...ergens midden november. Het laatste feitje wat ik nog niet helemaal helder had... ...en ik weet ook niet of jij dat hebt, dus misschien moeten we dat... ...de volgende keer bewaren, is dat... ...mij niet direct duidelijk werd hoeveel meer geld er nu naar... ...ruimtevaart ging. Want ze noemden niet heel duidelijk... ...de oude cijfers en om dat uit te zoeken, daar kwam gewoon... ...ie niet in toe. Nee, nee, ik heb het ook... ...niet helemaal duidelijk, maar het is wel... ...ja, we noemen het net al dat... ...groeifonds en de dingen. En daar wordt wel wat, er gaat steeds meer naar... ...ruimtevaart, maar echt een... ...ruimtevaartbudget, die is al redelijk, die is... ...stabiel. Zoals Michel vorige, hoe weet ik... ...geleden uitlegde. Ja, nu zitten we nu op een budget waarbij we... ...in de ESA-programma's kunnen blijven, maar we kunnen... ...eigenlijk niet echt groeien. En om echt te groeien... ...een onderdeel van die... ...500 miljoen die jij noemde... ...daarvan is eigenlijk maar 170 miljoen voor... ...die optionele programma's. En die 170 miljoen, die zou naar... ...ongeveer 400, 440 miljoen... ...toe moeten, willen we echt... ...weer een beetje mee kunnen doen... ...binnen Europa en binnen de wereld. Nou, mooie start, keer voor Jürgens. Ja, toch? Oké, super helder. Volgens mij... ...als ik het dan goed beschouw... ...als ik het zo van jou hoor, en als ik het allemaal zo... ...gezien heb, dan lijkt het alsof in ieder geval voor de allereerste... ...keer het beleid is samengevat, om het zo... ...me te zeggen, en dan in daad, het komt uit verschillende potjes... ...er is nog geen Space Force, er is nog niet dat... ...maar in ieder geval wordt... ...coherent nagedacht over een Nederlands... ...ruimtevaartbeleid, en dat alleen al is al volgens mij... ...een enorme winst. Ja, een enorme winst en de eerste grote stap voor Nederland. Voor Nederland, in plaats van alles alleen maar via de ESA te doen. Nou, hartstikke goed. Dan denk ik dat we naar... ...volgende onderwerp kunnen. En dat is Insight. NASA neemt voorbereiding om afscheid te gaan nemen van Insight. De prachtige... ...Mars, Bevingen, Detector op Mars. En, nou... ...Mark, jij bent geoloog. Nick, jij weet alles van Insight. Dus, waarom... ...jij weet alles van Insight. Dus, wat is er aan de hand? Nick, begin maar. We komen in een rauwstemming hier bijna zo'n beetje. In 2018 is Insight... ...geland op Mars. En daar kwam... ...Insight kon selfies maken. Insight kon... ...hele mooie selfies maken. En daar kon je... ...had hij nog mooie solar panels... ...om zijn energie op te wekken. De zonnepanelen. De zonnepanelen, inderdaad. En dat... ...inmiddels zijn 4 jaar verder. En hier in Nederland... ...of hier op de wereld zijn onze elementen... ...vraamlijk regen en ijs en wind. Op Mars is dat meer... ...is dat stof en zand... ...en een hele hoop wind. En dat... ...zand is zich gaan verzamelen... ...op de zonnepanelen. En inmiddels is Insight ongeveer... ...nog maar een 10 procent van zijn... ...oorsonele energiecapaciteit... ...terug. En... ...NASA neemt nu voorbereiding... ...om inderdaad Mission End te... ...verklaren, zoals ze dat noemen. Dus eigenlijk het einde van... ...Insight. En wat deed hij daar Mark... ...op Mars? Het is dan voornamelijk een... ...geofysisch vaartuig geweest. Of aereofysisch zou je dat misschien moeten noemen. Geo, die zit natuurlijk niet meer op aarde. En ja, daarmee eigenlijk... ...voornamelijk een beetje de... ...wat NASA zo mooi om schreef... ...als de vitale signalen van Mars... ...in kaart brengen. Dus haar pols aan de hand van seismiek... ...maar ook de temperatuur van zowel... ...de ondergrond als de atmosfeer. De snelheden van de wind. En eigenlijk ook eindelijk... ...vrij hoog atmosferische... ...waarnemingen, maar dan dus vanaf het Mars... ...oppervlakte eigenlijk te doen. Ja, want even voor de heldigheid. Het is eigenlijk... ...stellen mensen zich of misschien een soort satelliet voor... ...die observaties doet of een soort wagentje... ...dat rondrijdt. Maar dit is een soort... ...ja, een soort half ei... ...om het zo uit te zeggen. Die eigenlijk op de grond... ...staat vast op één plek. Een klaar verblaadje van zonnepanelen... ...deromheen. Een klaar verblaadje van zonnepanelen... ...onder de stof eromheen. Die dus de grond in heeft geboord om daar... ...seismische waarnemingen te kunnen doen. Ja, dus voor een deel zijn de seismische... ...waarnemingen gewoon vanaf... ...de opvlakte genomen. Die hoef je... ...niet heel diep de grond in te boren. Het is handig als ze natuurlijk wel vast staan op de grond. En ze hebben dus met een ander... ...instrument zijn ze echt gaan boren. Om dan voornamelijk een soort van de... ...thermische gradiënt, zoals het dan heet, in kaart te brengen. Dus hoe warm is Mars nou... ...precies van binnen? Want dat weten we nog steeds niet. Er is ook nog steeds een debat over of... ...Mars wel of niet nog een vloeibare... ...buitenkern heeft. We weten wel zeker... ...dat als hij nog vloeibar is dat hij... ...niet meer draait. Want Mars heeft geen... ...actief magnetisch veld meer. Heel zwak latent magnetisch veld, zo te noemen. Dus het zit nog steeds opgeslagen... ...in een deel van de mineralen. Maar waarschijnlijk is dat al ruim... ...3,5 miljard jaar geleden gestopt... ...met werken. Maar het zou dus... ...in ieder geval... ...visisch gezien mogelijk zijn dat Mars... ...nog steeds een vloeibare buitenkern heeft. Maar dat de thermische gradiënt... ...zolag is. Uiteindelijk de hele... ...reden dat de buitenkern... ...zo rond gaat twarrelen of... ...convexie gaat hebben, zeg maar, is om... ...sneller meer warmte af te kunnen voeren. En uiteindelijk zou het nu... ...zo zijn dat dan de binnenkern... ...het vaste deel van de kern, zeg maar, genoeg is afgekoeld... ...dat dat puur met... ...conductie... ...geleiding eigenlijk van warmte... ...door de vloeibare buitenkern heen... ...nog steeds alle warmte kan afvoeren. Hij beweegt niet meer en dus... ...en dus het is geen magnetisch veld. Maar we weten nog steeds niet precies... ...we hebben geen goede schatting eigenlijk... ...van hoe warm het nou precies is. Heeft Insight daar dan... ...niks aan gedaan? Insight in gegeven? Helaas niet zoveel. Dus dat... ...boorapparaatje, dat heette volgens mij... ...gewoon mol. Hebben ze dus meegeprobeerd inderdaad te booren. En zoals ik eerst ook al zei... ...het is uiteindelijk... ...een beetje vastgelopen. Dus op een gegeven moment... ...is dat ding gewoon vast komen te zitten. Toen hebben ze geprobeerd te kijken van... ...waarom komt die nou vast te zitten? Dat ze een soort van gelimiteerd aantal klopjes... ...konden geven op de klopboor. En toen hebben ze dus een discussie... ...gevoerd van... ...gaan we hem nu proberen eruit te halen? En daarmee een deel van de energie verspillen? Gaan we gewoon meer klappen geven... ...totdat die nog dieper de grond inkomt? Of laten we hem gewoon voor nu even zitten? Uiteindelijk hebben ze geprobeerd... ...wat schuiner te plaatsen... ...en dat ze hem onder een hoek... ...nog verder doorheen konden gaan. Maar dat is uiteindelijk niet echt gelukt. Volgens mij wilden ze iets van 3,5 meter diep komen... ...en zijn ze nog in 2 meter diep gekomen. Dus dat is wel jammer... ...want daarmee kunnen ze dus eigenlijk niet... ...de metingen doen die ze echt precies hadden willen doen. Is het dan maar een half succes geworden? Mol in ieder geval. Dus het boorgedeelte zeg maar... ...dat is een matige succes uiteindelijk. Ze zijn wel echt de grond ingekomen. Ze zijn ook door de zogenaamde... ...durikrust heen gekomen. Het is een soort secundaire... ...kristal korst... ...die zich bovenop... ...het oudere zand kan vormen. Dat vinden we op aarde soms ook wel eens. In de bergen heb je soms een beetje witte afspoelingen... ...over grotere gesteenten... ...heen. En zo'n soort korst die kan gewoon... ...heel erg hard zijn en soms ook heel erg dik. Vanwege weelicht of zo? Nee, voornamelijk door vloeibare water... ...dat dit ontstaat. En dat hoeft dan niet per se... ...vloeibare water te zijn zoals wij normaal denken. Het is niet echt een plas van water. Maar er kunnen hele kleine druppeltjes van water zijn... ...die zich ergens in zo'n steen bevinden... ...als die maar net warm genoeg wordt. En daarmee kan dus een deel van... ...mineraal uit het moedigsteen te worden opgelost... ...en vervolgens weer op een andere plek... ...worden afgezet. En zo kan je dit soort korsten vormen. En dan is het wel weer het vervelende... ...dat dat soort korsten er ook weer precies voor zorgen... ...je soort isolatielaagje bovenop de planeet hebt... ...waardoor deze hele geothermische gradient... ...waar we dus zo naar op zoek waren... ...of areothermische gradient denk ik dan... ...die hebben we dus net niet helemaal goed kunnen zien. Dus dat is jammer. Insight 2. Dat is natuurlijk alleen maar mol. We hebben natuurlijk wel insight... ...de Seismo meter... ...die heeft wel heel veel data... ...weet te verzamelen. Meerdag gedacht. Insight is in november 2018 geland. We zijn er nu in november 2022. In vier jaar tijd... ...heeft een hele hele grote... ...geer tijd heeft Insight... ...1300 Marsquakes... ...dus Marsbevingen... ...gemeten. Waarvan de zwaarste met... ...de magnitude 5 was. Is dat hetzelfde als op de aarde? Dat ga ik even uit vooral. En... ...naast... ...de Marsbevingen... ...heeft hij ook zelfs een aantal... ...Meteoriet impacts... ...oftewel meteoriet impacts... ...kunnen meten. En dat is wel... ...zol belangrijk. Blijft wel zo belangrijk voor NASA. Dat ze nu... ...alle instrumenten... ...hebben ze allemaal uitgezet... ...om maar energie te besparen. Maar die Seismo meter die staat nog steeds aan. En zelfs de... ...safety... ...of de veiligheidsmarsjes... ...voor die Seismo meter om... ...uit te schakelen onder een bepaald energiepercentage. Dat hebben ze eerder uitgezet... ...dan de Seismo meter zelf. Ik heb effectcheck op de Marsversaarde. Dus wat in... ...euh... ...euh... ...een magnitude 5 earthquake... ...is in Nederland, of op de aarde... ...gewoon een normale... ...mediumaardbevingen. Maar op Mars staat hier... ...is wat wetenschappers denken... ...dat het de upper limit is. Dus de bovenlimiet voor een beving. Ze hebben de zwaarste beving gemeten... ...die ze dachten... ...kunnen meten. Dus dat is wel interessant. En dan plus het meteorietinslag. Als je dan die twee dingen bij elkaar optelt... ...dan is het sommige half een succes... ...dan is het dan toch wel mooi. Want het was ook een nieuw soort... ...missie... ...op die manier. Met zo'n stationaire observatorium. Maar is er al bekend wanneer... ...die dan de geest geeft? Het zal binnen nu een paar weken zijn. Ze weten nog niet precies wanneer. Ze hopen gewoon zoveel mogelijk... ...laatste data... ...uit te pakken. Maar wanneer die... ...twee... ...contactmomenten... ...heeft gemist... ...met de Mars orbiter... ...dus... ...er vliegt een klein satellietje... ...rondom Mars. Daarmee heeft hij contact. Als die twee consecutive... ...dus op volgende momenten... ...die hij gemist... ...dan wordt hij... ...doodverklaard. Als je die foto's ook ziet... ...en de lage stof die erop ligt... ...in de show notes komt een mooi linkje... ...en daarin... ...zit een soort schuiffotootje... ...en dan kan je de allereerste foto zien... ...en een foto vanuit april dit jaar. Dat is inderdaad... ...een grote stofbende. Dat is toch echt een probleem? Zou het niet makkelijker zijn... ...een soort van ruitenwissertje... ...heen te nemen? Of een blowertje... ...er afblaast... ...en een ontzettend duur ding... ...toch hebben kunnen fiksen. Zoiets simpels. Wat zou je denken? Wat ze wel zeggen... ...ze gaan na die... ...als hij dus twee contactmomenten heeft verloren... ...dan gaat de... ...deep space... ...missies, die gaan nog steeds wel naar luisteren. Want misschien... ...een kleine kans dat... ...dat er een orkaankrachtwind... ...alsnog die bladers schoonmaakt... ...en dat hij dus weer energie kan opwerken... ...en dan kunnen ze de hele missie weer opnieuw starten. Hij wordt te dood verklaard... ...maar hij kan nog... ...resurrecten. En regeren wordt niet verwacht. Extreme Leven staat als volgende op de lijst. Mark, jij hebt iets over Extreme Leven. Ja. Er is laatst een leuk onderzoek... ...gedaan. Eigenlijk voor Mars... ...maar dan op aarde. Dit dan in het Peelbara Kraton... ...het westelijk deel van Australië. Daar zijn ze op jacht gegaan naar... ...eigenlijk het oudste leven dat we op aarde hebben. En dat is al eerder... ...in het Peelbara gevonden... ...en waarvan dan hele uiteenlopende schattingen... ...eigenlijk een beetje zijn gekomen. Want sommige mensen zeggen van... ...vanaf 3,3 miljard jaar geleden... ...kunnen we daadwerkelijk... ...organische structuren zien. We hebben hier een isotopencompositie. Omdat eigenlijk al het leven... ...wat bijvoorbeeld fotosynthese doet... ...heeft een voorkeur voor... ...bepaalde lichte koolstof isotopen. Ja, want het is lichter. Ja, precies. Daardoor krijgen we een verrijking... ...van het koolstof 12 over het koolstof 13. Niet verborgen met... ...koolstof 14, wat een radioactief isotop is... ...dat we voor... ...veel jongeren dateringen gebruiken. Maar goed, als je naar die verhoudingen kijkt... ...dan zou je dus kunnen zien... ...dat er ook wel iets van... ...fotosynthese gaande moet zijn geweest... ...tot waarschijnlijk wel 3,8 miljard jaar geleden. Toen al? Toen al. Iets met fotosynthese? Ja, of in ieder geval iets wat dus... ...een voorkeur lijkt te hebben gegeven... ...voor het lichtere koolstof... ...dan voor het zwaardere koolstof. En dit hebben ze dan gedaan op... ...wat er een beetje tussenin zit... ...3,8 miljard jaar oud. En toen hebben ze voornamelijk naar... ...driedimensionale structuren gekeken. En dat is voor het eerst een soort van... ...driedimensionale slijplaatjes... ...van dit soort stukjes... ...van de stromatolites. Even voor mijn heldheid... ...echt op fossiel niveau? Of kunnen ze nog echt een beetje iets... ...trughalen van het leven? Of zien ze echt alleen maar... ...een soort van extreem gefossileerde structuur? Ja, je kan niet het leven... ...zelf eigenlijk zien. Het wordt dit soort stromatolites. Ze bestaan ook vandaag nog... ...van cyanobacteriën... ...achtige dingetjes... ...die dan een soort slijmlaagje creëren. En uiteindelijk wordt dat slijm... ...in nachtperiodes of in donkere periodes... ...weer opgegeten. En daarbij wordt er een kalklaagje... ...aangemaakt. En dat kalklaagje... ...kun je dan weer gebruiken... ...om vormen in te zien. En dat geeft een soort platte bloemkoolachtige vormen. Dus de kalk is eigenlijk overgebleven? Ja. En vervolgens weer... ...volledig verweerd en weer opnieuw aangepast. Wat ze hier dus eigenlijk hebben gedaan... ...juist omdat ze dus... ...driedimensionaal aan het kijken waren. Juist omdat je dus niet duidelijk meer... ...echt het skeletje kan zien. Dus die kalklaag zelf, die is gewoon lang weg. Die is verweerd, die is omgezet. Maar wat je dan nog wel kan doen... ...is dat je dus eigenlijk naar de luchtbelletjes... ...erin gaat kijken... ...die ontstaan op het moment dat het organische materiaal... ...toen het er was... ...eigenlijk aan het afsterven en het verrotten was. En daarbij komt dus een beetje gas vrij. En die gasbelletjes... ...die kan je dus nog terugvinden. En dat zou dan weer een... ...nieuwe manier van kijken geven... ...om te zien of er inderdaad... ...iets organisch ooit bezig is geweest. Ah, en daar is die Marsconnectie. En daar is de Marsconnectie. Kan je die Marsconnectie nog even uitleggen? Nou, de vroege aarde... ...die leek waarschijnlijk een beetje meer op Mars. In ieder geval op Mars zoals we dat dan... ...op dit moment hebben. Wat onder andere met een hogere straling te maken heeft... ...omdat we minder oosondlagen hadden... ...waarschijnlijk ook veel hogere windsnelheden. En op dat moment... ...nog bijna geen leven. En dus willen we natuurlijk net een beetje die grens gaan opzoeken... ...van wanneer is er nou leven ontstaan hier op aarde? En zijn ooit dezezelfde... ...omstandigheden misschien ook wel op Mars geweest? Juist omdat we ongeveer 3,8 miljard... ...jaar geleden... ...was er waarschijnlijk ook nog vloeibare water op Mars. Was er een stuk dikkere atmosfeer. En zoals ik eerder ook al heb gezegd... ...was er waarschijnlijk nog een magnetisch veld. Dus er was daadwerkelijk wel een bescherming. En dat zou dus wel heel erg interessant kunnen zijn. Het lijkt helaas wel vrij duidelijk... ...en duidelijk te worden... ...dat er geen leven op Mars is op dit moment. Leugenaar! Maar... We weten het inderdaad niet zeker. Maar dat neemt ook zeker niet weg dat er wel ooit leven is geweest. En als er leven zal zijn geweest... ...dan zullen dat... ...inzien ze in ieder geval niet intelligente groene mannetjes met UFO's zijn. Maar dan zullen het juist... ...het beetje van dit soort... ...van die organoselementaire producten zijn... ...die we op dit moment dan nog zouden kunnen vinden. Van bijvoorbeeld cyanobacteriachtige levensvormen destijds. En dus... ...eigenlijk een nieuwe manier van zoeken... ...komt dus vanuit Australië als een soort van mogelijke oplossing. En is ook heel interessant... ...eigenlijk voor wat Perseverance nog verder kan gaan samplen. De Mars landen die op dit moment inderdaad... ...een schater aan zijn rond zoeken. Precies. En het leuke is dat die crater... ...is ook een delta-ische omgeving. Dus er is een wat oudere crater. Daar is uiteindelijk een delta... ...zoort van ingevloeid. Toen er inderdaad nog meer vloeibare water aanwezig was op Mars... ...dan dat we nu hebben. En vervolgens is in die delta weer een extra crater gekomen. Waardoor we dus eigenlijk een soort van... ...dorsnede kunnen maken van bepaalde delen van die delta. Dus dat we niet alleen... ...eigenlijk één gebied kunnen onderzoeken. Dat we niet alleen... ...een gebied kunnen onderzoeken. Maar die delta heeft natuurlijk allemaal... ...groep vervoerd vanuit... ...een veel groter gebied. Dus dat is echt een samenkomst van... ...verschillende gebieden op Mars al. En vervolgens daar dus ook nog een... ...dorsnede van. Dus we kunnen ook nog door de tijd heen een beetje kijken naar... ...verschillende ouderdommen van verschillende gebieden op Mars. Is hij nou een beetje aan het rijden eigenlijk? Want toen hij net landen Perseverance... ...stond hij dus eigenlijk als het waren in het oude meer. Aan het strand. En nu ging hij dan het strand oprijden... ...de heuvels oprijden en dan volgens de berg oprijden. Toevallig heb je het gezien daarvan? Hoe ver hij is? Hij is vertrokken op een gegeven moment. Een paar weken geleden dacht ik. Maar dat is even een... Ik weet al dat hij aan het rijden is. Maar ik heb geen idee hoe ver die ouder is. Hoe ver hij is, dat gaan we voor de volgende keer eens uitzoeken. Maar dus eigenlijk zeg je van... ...nu is er een nieuwe manier gevonden dankzij dat onderzoek in Australië... ...van kijk ook eens naar zulke soort... ...composities... ...creaties. Ook op deze manier zou je leven kunnen vinden. Precies. Dat kan dus eigenlijk met technologieën... ...die voor een deel op perserviëren zitten. Maar dus zeker moeten worden toegepast... ...op de samples. Mochten zij ooit een keer terugkomen naar de aarde. Wat waarschijnlijk nog wel bijna tien jaar gaat duren ofzo. Maar... We weten in principe niet of... ...wat je zegt, we weten niet of er leven is op Mars. Of niet. Wat vanuit het oogpunt van Planetary Protection... ...dat is ook best wel relevant als we over een paar jaar naar Mars... ...wille. Wat mij een beetje op mijn volgende... ...onderwerp brengt. Want dat is een bericht van... ...de investeringsmaatschappij. Ik pak er even allemaal bij hoor. Het hele verhaal. Want waar ik altijd bang voor ben is... ...er komt nu duidelijk een soort... ...ruimteindustrialisatie aan. Er zijn zo veel plannen... ...om de ruimte in te gaan. Dat je ook altijd maar moet kijken van... ...goh we hebben ook in het verleden ontdekingsreizen gedaan. En gekoloniseerd. Zeker als Europa. Moet je niet een beetje oppassen. Dus toen viel opeens mijn oog... ...deze week op een... ... soort manifest van... ...Andreessen Horowitz. Dat is een bekende investeerder... ...uit Silicon Valley. Ik had even een lijstje van... ...wie ze alle magdaan hebben. Airbnb, Facebook. Hebben ze dus naar de beurs gebracht. Coinbase. Gewoon eigenlijk zo'n beetje... ...de grote... ...de grote van Silicon Valley. En die kwamen opeens met de kop... ...Why America must develop space... ...and how we will do it. En dus ook America. De Verenigde Staten hebben... ...zeker in Silicon Valley... ...zeker in California... ...altijd het idee dat er als het ware nog iets... ...over de horizon ligt. Wat nog... ...bekeken moet worden. Ontwikkeld moet worden. En dat is het natuurlijk ook een beetje in de mens. Maar als Silicon Valley het gaat doen dan ben ik toch een klein beetje... ...huiverig. Omdat... ...mij onduidelijk lijkt wat... ...is die renner alleen maar vanuit... ...ontwikkeling aan het denken? Wat zou ik zeggen? Develop. Develop space. Dan denk ik echt aan een soort nieuwe woonwijk... ...die ontwikkeld wordt aan de rand van de stad. Met dus eigenlijk... ...geen enkel ontzag voor bijvoorbeeld het verhaal dat jij... ...net verteld hebt over wat er allemaal nog voor een ancient... ...dingen wel niet zouden kunnen liggen. Maar hier zit heel veel geld. Dus ik denk dat het relevant is. Als Andreus en Horowitz... ...zo iets zegt. We zijn net over reaching new frontiers. Want dat hoort er natuurlijk bij breaking into new worlds. Nieuwe recurring voyages. Want hun punt is eigenlijk een beetje dit. Kijk, toen Columbus op zoek ging naar... ...Indië... ...toen heeft het vervolgens nog... ...dikke 50, 100 jaar... ...geduurd voordat er aan daadwerkelijk iets op gang kwam. En dat zie je met de Neumaan nu ook. Dus wat zij zeggen is... ...we moeten eigenlijk niet te veel... ...alleen maar kijken naar, oké, gaan we of naar de Neumaan... ...gaan we naar Mars of hoe doen we dat? We moeten eigenlijk de hele infrastructuur er omheen... ...gaan ontwikkelen. En dat betekent met die development. We moeten eigenlijk zorgen dat we... ...bij wijze van spreken, als wij de graafmachines, de snelwegen... ...en de heiskranen creëren... ...dan gaat de ontwikkeling vanzelf. Dus ze hebben het opgesplitst in... ...vier verschillende soorten activiteiten... ...die nu ontwikkeld moeten worden. En ze hebben het een beetje over die aankomende missies. Dus Artemis-missie. Missie naar Mars. Communicatie. Die is duidelijk. Voice, broadband data, cloud... ...en deep space network, horen er allemaal bij. Mobility. Dus dat is eigenlijk hoe kom je er, maar ook navigatie hoort daar ook bij. Launch vehicles, outposts. Dus inderdaad gewoon een port die je ergens kan hebben. Multi-orbit logistic vehicles... ...en landers, die horen er allemaal bij. Dus dat is de mobility. Multi-orbit logistic vehicles. Dat zou bijvoorbeeld... ...het raamstation zelf kunnen zijn. En een transfer orbit van... ...van Low Earth naar Geostationary. Ja, bijvoorbeeld een overstap. Van Uber die je dan vanaf de ISS naar de Lunar Gateway kan nemen. Ja, de Lunar Gateway zelf is bijvoorbeeld denk ik... ...een multi-orbit logistic vehicle. Die zit maar in één orbit, toch? Oh, op die manier. In stand. Ik zou denken gewoon... ...hij gaat... ...en hij gaat naar de luide. En hij gaat naar de luide. Interessant. Ik zou denken gewoon, hij maakt meer dan een orbit. Dus hij is orbital. En in plaats van dat hij als het ware ergens heen gaat... ...is hij daar gewoon. Zo interpreteer ik hem. Dat vond ik de servicing en assembly wel een hele interessante. Als dus de derde grote sector... ...die ze voor ogen hebben. Omdat daar eigenlijk al het ondersteunende... ...in zit. Dus fuel, garages... ...onderdelen, tools. Ook echt niet onbelangrijk. Robotic servicers. Die allemaal ontwikkeld worden. Dus in plaats van elke keer zo heel specifiek denken naar over één... ...oh dat programma speelt daar, oh dat programma speelt daar... ...is veel, maar kunnen we niet als sector daar naar kijken? Die hele sector moet ontwikkeld worden. En dan kijk je, goh wat hebben we wel, wat hebben we niet? En dan zie je ook meteen dus waarde, investeringskansen... ...goede kansen liggen. En dat is niet gek, want zij zijn een investeringsbedrijf. En dan de laatste is... ...manufacturing. Als grootste domein. En dat is dus de raw materials. En dan heb je dan ook die plek daar om de extra extractie te doen. Dus op de maan zelf. De mine. Power, dus gewoon elektriciteit. Dat heb je ook. En dat hoort allemaal. En wat ze dan vervolgens zo mooi hebben gedaan, dat zal ik aan jullie laten zien... ...maar dat komt ook in de show note staan... ...is dat ze dus, ze hebben die vier sectoren... ...en ze hebben ze ook al opgespitst naar waar het al wel... ...en niet is. Dus je hebt het in low earth orbit... ...heb je bijvoorbeeld... ...allerlei zaken heb je al wel. Maar raw materials nog niet. Want waar vind je op dit moment de raw materials alleen maar? Hier op aarde. Dus die staan in de kolom earth surface. Dus earth surface, low earth orbit. Geo zal dan... Geestationair. En dan hebben we Lagrange 1 en 2. Low lunar en lunar surface. Dus dit gaat even over... ...van aardensurface tot maansurface. En dan zie je dus bijvoorbeeld dat in de toekomst... ...basis, stroom en raw materials... ...ook al in het rijtje... ...lunar surface staan. En zo is heel netjes een overzicht gegeven... ...van waar eigenlijk... ...dus de komende jaren die... ...die kansen liggen. Alleen... ...waar ik benieuwd naar ben... ...is eigenlijk of... ...zijn we al zover? Zijn we al zover dat we eigenlijk zeggen... ...ok bedrijven, ga nu maar... ...of zitten... ...kijk jullie een beetje aan, horen ze nog een beetje... ...onder de overheid? En dat is bij ons in plaats van het zeggen... ...nou, iemand met 10 miljard kan nu... ...ook naar de baan. SpaceX is natuurlijk... ...eigenlijk het grote voorbeeld dat... ...dat het allemaal prima commercieel... ...kommercieel kan. Toegegeven, de meeste... ...commerciele partijen zitten nog wel... ...redelijk vast aan overheidsprogramma's... ...om hun ruimtevaart te financieren. Maar ik weet dat... ...in Amerika... ...was in 2020 of 2021... ...was 59% van... ...de ruimtevaart economie... ...die kwam al uit commerciële programma's... ...maar 40% uit... ...uit overheidsprogramma's. Terwijl in Europa... ...is dat nog 80%. Dus 80% komt hier nog uit overheidsprogramma's... ...en 20% commercialisatie. Dus dat is nog wel... ...maar ik denk dat het goed is dat de eerste... ...stappen ervoor worden genomen om eigenlijk... ...nog meer naar de commercialisatie te gaan. Natuurlijk komt dat weer voor de eerste... ...uit Silicon Valley. Ik ben ook altijd een beetje huiverig van... ...daar zit altijd een eigen belang achter. Logisch. Dat eigen belang... ...is op zich niet erg. Wat ik altijd bang voor ben is meer dat het eigen belang... ...verbindt voor het andere belang. Dus een eigen belang is in principe prima... ...maar... ...milieuregels... ...zijn er nog niet echt op de maan. Of op Mars. En het lastige is ook dat er vaak wordt gezegd... ...ja het is toch een dode steen... ...dus dan maakt het eigenlijk niet uit. En daar valt natuurlijk echt iets voor te zeggen. Want milieu en leven op aarde... ...is natuurlijk gewoon iets fundamenteel anders... ...dan een doodstuk steen. Of niet. De maan dan... ...waarschijnlijk wel is. Er is nu wel leven op de maan. Dat is een keer misgegaan. Er zijn nu wat waterbeertjes en die... ...zullen waarschijnlijk nog wel. Welk verhaal is dit? Er zijn waterbeertjes al voor ongeluk op de maan... ...terug gekomen. En die zullen daar waarschijnlijk... ...niet echt goed kunnen leven. Je moet ze weer wat water geven en dan komen ze weer tot leven. Waarschijnlijk, dus inderdaad wel. Ik dacht dat dit... ...enigens bekend was. Ik heb de anekdote dat er waterbeertjes op... Ik dacht dat dit in 2019 was ofzo. Ik moet dit eigenlijk even opzoeken. Zoek jij het even op. Neem ik even de sessie over. Maar het is dus ook... We hebben je ooit bij Space Cowboys met de Planetary Protection Officer... ...van ESA gesproken. En ja, voor Mars zijn er... ...eigenlijk hele duidelijke regels. Want we weten gewoon echt niet of er nu... ...of er nog sporen van leven zijn geweest. Dus hoe ga je er dan mee om? Maar ja, als de ontwikkelaars... ...komen dan ben ik altijd een beetje... ...een beetje huiverig. Wat zij heel erg zeggen... ...is, er komt nou eenmaal... ...of je het nou wil of niet... ...daar komt een Space Race aan. Die is er eigenlijk al. Ik moet even terugdenken aan de cijfers... ...die ik ook nog uit die brief van de minister... ...van ons eerdere onderwerp zag. Daar stond even tussen neus en lippen doorgenoemd... ...dat de Verenigde Staten 55 miljard... ...aan ruimtevaart uitgeven. En China en Europa... ...ongeveer allebei 10 miljard. Ietsje meer, maar ongeveer zoiets. En dan zie je dus dat we... ...als je naar machtsblokken kijkt... ...dan lopen we zwaar achter op de Verenigde Staten. De Verenigde Staten hebben natuurlijk een enorme... ...en enorme voorsprong. Nog steeds. Ja, krijgen zij ook alleenrecht? Als dus inderdaad Silicon Valley het geld erin stopt... ...krijgen zij dan ook het alleenrecht... ...om erheen te gaan? We hebben gelukkig... ...er zijn vrij weinig regels in de ruimtevaart... ...maar we hebben gelukkig één van de... ...we hebben de UN-Koopheuvels... ...de Committee... ...the United Nations Committee on... ...peaceful use of outer space. En daar zijn... ...een paar regels vastgesteld... ...dat de ruimte... ...moet worden gezien als... ...internationale wateren. Dus er mag gemind worden... ...maar er mag... ...bedrijven mogen elkaar niet... ...mogen... ...een Russisch en een Europese en een Amerikaanse bedrijf... ...mogen gewoon naast elkaar bestaan. Je mag geen landje pick, mag je niet doen. Je mag geen landje pick. Er is een space act... ...getekend door... ...president Obama nog in 2015... ...en die heeft destijds... ...niet dat het echt heel veel aan een wet veranderde... ...het was meer eigenlijk... ...het herhaalde nog eens een keer wat ook al in de Outer Space Treaty... ...van 1967 werd genoemd... ...dat eigenlijk... ...private bedrijven mogen... ...gewoon... ...hun materialen uit de ruimte halen... ...zolang ze maar niet... ...interfereren met de winst van iemand anders. Dat wordt eigenlijk gezegd. Dus als er al iemand anders bezig is... ...dan mag je er niks doen... ...maar als het in principe een stuk rots is... ...waar nog niemand anders iets mee aan het doen is... ...je mag geen conflict creëren. Dat is eigenlijk alles wat Obama er toen over zei... ...en dat leidt nog steeds... ...en dan daarmee... ...als het dus iemand lukt om naar de maan te gaan... ...op eigen kracht nu... ...en daar dus inderdaad spulvonden aan te halen... ...dan mag dat dus eigenlijk gewoon. Dat mag zeker. Ik heb een keer zo'n quote geweest van de eerste... ...trillionair... ...die komt waarschijnlijk uit de ruimte inderdaad... ...want als je weet hoe je... ...water bijvoorbeeld op de maan... ...zou kunnen sourcen... ...dan zou je daar inderdaad wel zo belachelijk rijk mee kunnen worden. Stel dat. Dat is ook wel leuk want de... ...meest gehoorde quote op dit moment... ...in de ruimtevaart is... ...is... ...is to start off as a billionaire. Ja precies. Dat zou meteen die wereld... ...compleet om z'n kop gooien. Ja precies. Nu is het dus eigenlijk even... ...volgens mij wachten op daadwerkelijk... ...een paar technologische... ...doorbraken als... ...herbruikbaarheid in de ruimte... ...dus wat SpaceX aan het doen is denk ik. En dan komt dit... ...er wel aan. En als je dan ziet dat Europa... ...meer geld aan het uitgeven is... ...en China natuurlijk ook gewoon... ...we weten de helft van de tijd niet precies waar... ...ze mee bezig zijn... ...maar dat de ambitie heel groot is... ...dat weten we wel. Dan zie je gewoon... ...dat... ...komt gewoon nog steeds verdere vlucht... ...aan. Alleen de vraag is nog hoe en wat en waar. En vooral door wie en onder welke... ...omstandigheden. Hou dat in de gaten, Andrews en Horwitz... ...en wat zij allemaal willen. Want ze... ...ook nog even het laatste punt erover. Ze zijn ook heel duidelijk... ...why America needs to do it. America first. America first. Ze doen het ook wel voor de meerdere eer en glorie... ...van de Verenigde Staten. Dus daar valt mee te concurreren. Dan hebben we nog even... ...we hebben nog een paar minuutjes. We kunnen nog even wat... ...SLS-updates en SpaceX-updates doen. Dat doen we zo meteen. Eerst even voor de luisteraars terugkomen op... ...de waterbeertjes die misschien leven op de maan. Het was inderdaad in 2019... ...april... ...11 april... ...israeli's space agency... ...eigenlijk voor het eerst... ...geland is op de maan. Iets te hard. O, toen, die? Ja. Precies. Beerschied. Beerschied. Ja, die hebben we. Ongeveer... ...bijna 8000 kilometer per uur te hard ofzo... ...terwijl ze aan het landen waren. Maar goed, die zijn uiteindelijk dan wel gecrash... ...land, maar wel op de maan geland. En daar zaten dus inderdaad waterbeertjes aan boord. En daar was inderdaad nog... ...wel wat gedoe over. Afhankelijk van hoe die impact is verlopen... ...heb je dus ook kans dat je die waterbeertjes... ...over een paar honderden vierkante kilometers... ...uit hebt gesmeerd. In plaats van dat je ze... ...in een soort library... ...wat ze van plan waren... ...een naadslagwerk voor de toekomst... ...zo'n soort tijdscapsule... ...achtig iets... ...wil ze daarom doen. Ze hebben daar onder andere wat boeken... ...en wat films enzo opgezet. Vergelijkbaar wat ze met die... ...roodster van Tesla hebben gedaan... ...toen die in een baan rondom de zon werd gebracht. Daar zat namelijk ook een soort DVD-achtig... ...pakketje in waarin de boeken van Asimov opstonden. Zoiets wilden ze nu dus ook doen. En dan dus onder andere met waterbeertjes. Maar ze hebben dus niet goed de boel schoongemaakt? Nee, en nu is inderdaad een beetje de vraag... ...hebben de waterbeertjes de crash overleefd? Ze kunnen natuurlijk heel veel hebben, maar goed... ...zo'n harde crash, dat kan lastig worden. Het zou in ieder geval niet zo zijn... ...dat ze weer gaan leven. Daarvoor heb je echt en een atmosferische druk... ...en vloeibare water nodig. Waterbeertjes staan erom bekend dat ze het vacuum... ...van de ruimte hebben overleefd. Maar dat betekent niet dat ze in de ruimte kunnen leven. Dat is wel iets anders. En daarnaast, dat vond ik ook nog wel grappig... ...in dit Wired-artikel dat ik even snel heb gevonden... ...was een van de bazen van de... ...Israelische Space Agency dan ook van... ...ja, maar wij zijn in ieder geval niet de eerste... ...die DNA hebben achtergeladen. En dan zijn er natuurlijk de Amerikanen die hun poep... ...zakken, gefriestroogd en willen gewoon op de... ...opbervlakte van de maan achterlopen. Dus wat dat betreft, zit er al wat... ...leef op de maan. Het begint te leven op de maan. We hebben de waterbeertjes de poep wel gevonden... ...en wat dat betreft, dan kunnen ze heel end komen. Het was even een kort lijstje... ...want we hebben niet zoveel tijd meer. We hadden nog als reserve onderwerp... ...dat er ook nog andere landen bezig zijn om... ...dat wilde ik even contrasteren met wat... ...Amerika en Europa en China doen. We hebben een paar nieuwe landen die erbij zijn gekomen. Schotland gaat... ...op de Britse eilanden... ...een nieuwe basis bouwen. Voor een polaire baan wordt het dan. Maar is ook al iets van de derde of vierde initiatief daar. Dus ik wil het er niet lang over hebben. Dus ik moet even kijken hoe dat gaat lopen. Maar jullie hadden ook nog andere landen. Nick, was jij dat? Dat was onder andere Zimbabwe en... ...Uganda. Die hebben afgelopen week hun eerste... ...satellieten allebei gelansiefd. Dus dat zijn nu twee nieuwe... ...spacefaring nations die we er aan toe kunnen voegen. Ja, want daar ging het al lang over. Ja. Het zijn nanostats. Dus het zijn hele kleine dingetjes. Maar goed, het zijn wel echt hun... ...satellieten. Die hebben ze dus lokaal ook op de universiteit... ...daar gewoon ontwikkeld in de hoofdsteden. En daarnaast gaat Oman... ...binnenkort ook voor het eerst... ...de ruimte in. Met hun eerste satelliet. Die wordt iets groter. Volgens mij komende vrijdag... ...11 november zou die gelanceerd moeten worden. Ah ja, was goed. Dus dat zijn gewoon... ...in één week tijd drie landen erbij. Dan zie je dat het toch... ...internationaal wordt. Dat wordt alleen maar groter. Ik weet... ...Bagrein, Slovakije... ...hebben ook allemaal ambities om... ...satellietjes, CubeSats... ...naast te lanceren. Over dingen die gelanceerd hadden moeten worden. Hahaha. Gesproken. Boef. Hoe gaat het ondertussen... ...in Florida? De SLS. Artemis 1. Voor degene die het niet gevolgd hebben. De raket van de Verenigde Staten... ...die al jaren de lucht in moet. En maar niet wil. Iedereen heeft bier en whiskey ingezet... ...op... ...gaat Starship van SpaceX nou als eerste in de baan... ...om de aarde? Of gaat... ...SLS het doen? Hoe rennen de paarden op dit moment? Op dit moment... ...3 september was de laatste... ...mogelijkheid. Was de laatste kans. De laatste poging inderdaad. Die is mislukt. In de tussentijd heeft hij even een tripje heen en weer naar het... ...Vehicle Assembly Building. Het VAP... ...gebouw gemaakt. Hij staat nu op de pad. Hij staat er klaar voor. Hij staat er klaar voor. 14 november. Zou die moeten lanceren. Is weer de eerste poging. 14 tot 16 november. Een paar launch windows. Maar het stormt weer in Amerika. Er komt een enorme orkaan aan. Er komt een enorme orkaan die komt eraan. Tropical Storm Nikol. Kijk. It will strengthen into a hurricane before... ...het wordt nog een orkaan. En hij staat daar. Mag hij daar staan? Kan hij een orkaan aan? Dat kan hij in principe aan. Hij zou er tot orkaan kracht 3 moeten aan kunnen. Dat is redelijk veilig. Maar het waait inmiddels al wel weer te hard. Om hem heen en weer te rijden. Dus mocht er een noodgeval zijn dat hij terug moet naar... ...het Vehicle Assembly Building gebouw. Dan waait het inmiddels wel te hard voor. Ah jezus. En er is kans dat hij langere tijd op de pad moet staan. En dat is weer kwalijk voor de certificering. En dat is weer kwalijk voor de certificering. En dat is weer kwalijk voor de certificering. Want ook op 9 en 14 december... Want ook op 9 en 14 december... De certificering van de linker en de rechter booster. Mocht hij nu het November window niet halen... ...dus dat hij daar in de december nog staat... ...dan moeten die opnieuw gecer excessiveerd worden... ...geanalyseerd worden. En als hij voor langere tijd onnodig op de pad staat... En als hij voor langere tijd onnodig op de pad staat... Dan wordt die analyse en de kans dat die boosters... Dan wordt die analyse en de kans dat die boosters... ...pai gebruikbaar zijn of nog bruikbaar zijn... wordt steeds kleiner. En nu was er vorige week een Falcon Heavy lansering. Ja. En Starship gaat ook steeds verder. De vraag blijft maar, waarom ook weer SLS? Want tegenwoordig is het gewoon echt, dat ding moet gewoon de lucht in, zodat eigenlijk een hele generatie aan rekettebouwers in de VS eindelijk eens met pensioen kunnen. Zo lijkt het eigenlijk een beetje. Ik hoop natuurlijk op het beste. We hopen het ook. We willen allemaal weer terug naar de maan. We worden natuurlijk ook mooi verkocht als we weer terug naar de maan toe. Volgens mij is het, je merkt gewoon aan alles. Er was nog budget over van de shuttles. Hoe gaan we dat budget opmaken? Nou, dat is gelukt. Budget is goed opgemaakt. Echt, we hebben het goed gedaan. Nou en dan wat betreft Starship. Wat dat betreft ook, dat heb ik ook al vaak gezegd. Een jaar geleden was ongeveer al de verwachting dat hij voor de kerst zou vliegen. Nu is de verwachting daadwerkelijk, dank van NASA dat hij voor de kerst gaat vliegen. Voor deze kerst. Starship. Dus NASA heeft, even kijken wie was het nou precies bij NASA? NASA Expect. Het is Mark Kiresic. Hij is de Deputy Associate Administrator van de Artemis Campagne bij NASA. Dus hij is wel een beetje een official. En eigenlijk heeft hij gezegd als je naar het schema kijkt, dan lijkt het erop als Starship begin december kan vliegen. Dat is wat hij zoal om zich heen hoort. Ook dat dan dus regulatory approval voorkomt. Want we moeten nog een laatste approval voorkomen. Daar gaat hij helemaal niet over. Dus misschien dat hij met zijn FEE-collega's heeft gesproken hierover en dat misschien dat iedereen zo denkt van nou dat wordt het. Er zijn de laatste paar weken heb ik geen grote problemen uit Boca Chica zien komen. Dus ze zijn het aan het testen. Ze hebben een full stack gehad. Dus de booster is bovenop of het Starship is boven op de booster geplaatst. Daar ging nog wel, ja, dat ging op dat moment, ze probeerden ze boven elkaar te zetten. Er ging, kreeg een iets harder klap volgens mij. Ja, zo. Dus er zijn wel een paar van die van die aanpassingen geweest. Maar hij hoeft ook verder niet te landen. Hij moet alleen maar in de baan om de aarde. Dus dat betreft de heat shield en zo. Dat is allemaal nog niet heel relevant. Of dat nou wel of niet gebeurt. Dus als die approval komt en als die tests inderdaad in zo'n hoog tempo doorgaan als dat je ze nu elke dag kan zien. Dan is, ze zeggen dus nu begin december niet eens ondenkbaar. Maar je kan je wel voorstellen dat ja ja, de kerst, ik weet niet of SpaceX mensen met de kerst daar houdt. Je mag er toch hopen van niet. Het is wel Elon he? Daarom, het is wel Elon. Dus ja, je weet het niet. Maar er komt wel iets aan daar. En ja, we hebben een watch party al georganiseerd. Bij mij heb ik een kantoor. Dat voel ik niet te hoog. Niet echt te veel mensen zeggen want er passen maar 15 man. Maar enkele is uitgenodigd. Dus het komt er wel aan. Maar ja, hebben jullie nog geld ingezet op? Nog niet. Nee, moeten we een soort voetbalpool maken. Ik was even met Michel. Michel heeft natuurlijk zijn schoen er nog op staan. Ja, die heeft zijn schoen er nog op staan. Maar wat had hij nou gezegd? Volgens mij dat SLS niet dit jaar nog eruit ingaat. Dus dat zijn schoen eet... Als hij wel eruit ingaat dan eet hij zijn schoen op. Nou goed zo Michel. Dat is goed nieuws fam. Hij schreef ook inderdaad van mijn schoen lipst de see another day. Dus hij had zijn messervoort nog niet tevoorschijn gehaald. Nou, ik had nog wel één vraagje dan. Tuurlijk. Dat Starship. Je zegt die headschilder maakt niet zoveel uit want hij gaat alleen om een baan om de aarde. Ik neem aan dat hij uiteindelijk terugkomt. Wat gaat daarmee gebeuren? Want ik weet dat SpaceX niet heel erg sterk is met het hele fenomeen van de-orbiting en alles goed bijhouden. Dat betreft zijn ze niet de kleinste bijdrager aan space junk. Ik vraag me dan toch wel af. Want het is nog wel wat anders om zo'n heel Starship in orbit te laten dan een schroefje of zo'n klein Starlink satellietje. Ja, klopt. Het idee is dit. De super heavy booster die gaat terug en die gaat landen. Dus die gaat proberen te landen. Starship zelf komt weer de atmosfeer binnen en splasht dan in de buurt van Hawaii neer. Als dat helemaal dus misgaat met die hitteschilder dan is dat dus blijkbaar het antwoord. Het is helemaal misgegaan met die hitteschilder. Als ze het wel doen dan is dat het. Blijkbaar, want even weer snel gegoogled, ze testen het dus blijkbaar die hitteschilder wel. Maar ik heb ook nog wel signalen gehoord dat ze dus nog steeds niet, ze hebben het ijf van Columbus nog steeds niet. Dus het moet lichtgewicht zijn en makkelijk in enorme aantallen te produceren zijn. Dus dat is de uitvinding. Hitteschilder alleen. Daarvan heeft Ilemaske gezegd, ja dat anzicht dat kunnen we wel. Een hitteschild creëren kunnen we wel. Maar maken maar eens eentje die lichtgewicht is en op grote schaal in te zetten is. En dat is elke keer het probleem. En daarom elke test die ze doen, zie je er een paar van afvallen. Dus ik weet niet, dus dat is allemaal gespeculatief want zij weten wel waar ze het over hebben en wij niet. Maar het lijkt erop alsof die het dus nog niet per se de allereerste keer hoeft te doen. Om het zo te zeggen. Ja. Het gaat veel meer om dat dus die orbiter en dat de full stack dat die het doet. Ja precies. Moeten we Hawaii al gaan evacueren? We hoeven Hawaii nog niet evacueren, nee. Want ik had ook nog even opgeschreven wat dus het plan voor daarna was. Laat ik even dat erbij pakken. Want daar was namelijk ook iets van bekend. Er komen dus eigenlijk dan vier starship tests aan. Eerst de orbital launch. Dan de propellant transfer, dus het bij tanken in een baan om de aarde. Dat is van de volgende, dat komt van diezelfde vent af van die carriage die ik eerder noemde. En dan een longer duration starship mission. Dus dan eigenlijk eentje die gewoon niet alleen wordt bijgetankt maar gewoon langer in de ruimte is om te gaan kijken werkt dit nou als een ruimtevaartuig. En dan de laatste is een landing op de baan. Een uncrewed landing op de baan. En die staat dus op dit moment gescheduled voor over twee jaar. Eind 2024 moet dan dus de test landing op de baan zijn. Ambitieus. Ja ambitieus. We hebben echt nog twee jaar lang om erover door te kleppen. Gek. Nou dat is wel leuk. Zeker. Genoeg onderwerp voor de komende podcast. En hoe meer crash is hoe meer entertaining. Als het maar uncrewed is. Daar gaat het mee. Nou leuk. We zijn echt van de oudste sterren tot het toekomstige gaan. Wat een leuke uitzending. Dus Nick en Mark, ja dankjewel. Jij bedankt. Mijn naam Thijs Roes. En luisteraar, dankjewel. Twitter. Space Cowboys Pot volg ons daar en laat ons wat weten. Want wij zitten er gewoon nog. We zitten niet op bestenond. Als jullie een keer onderwerpen willen bespreken of ons laten bespreken hier. Geef ons vanal een tweet en een berichtje en dan nemen we jouw onderwerpen mee. Ja absoluut. Hadden we niet ook een gmail of? Ja maar ja Space Cowboys Pot en gmail is het volgens mij. Maar die gebruiken we alleen voor accounts. Oke. Tweeten is het makkelijkst. Dan zien meerdere mensen het ook tegelijkertijd. Ja precies. Dankjewel. Dankjewel. Yes.