De komende hegemonie van China in de ruimte

Hartelijk welkom bij Space Cowboys aflevering 106. Mijn naam is Herbert Blankesteijn en ik zit hier in de studio met Michel van Baal. Hallo. En Luc van Abelen. Hallo. We gaan een uurtje ruimtevaart nieuws bespreken en even maar rondkijken wat iedereen zijn meest spectaculaire onderwerp is. Luc? Nou dat China veel doet in de ruimtevaart dat weten we. Maar als je nu alles is bij elkaar optelt zijn ze echt wel bezig om echt een super power te worden. Dus ik heb eens wat zaken op rijtje gezet die ik wil gaan nemen. Ja goed. Dat gaan we zo doen. Michel? Ja en ik heb drie onderwerpen die alle drie droevig zijn. Als ik heel eerlijk ben zijn ze niet heel vrolijk. Maar goed toch wel interessant. Ik denk de meeste interessante die ik tegenkwam was een studie naar het effect van klimaatverandering voor space debris. En eigenlijk was het resultaat daar onverwacht moet ik zeggen. Oh nou vreselijk spannend. Wat ik jullie hier kan voorhouden is er is een deel gevonden van de Sterk Catalogus van Hipparchos. De oude Griek die als een van de eerste een kaart van hemel heeft gemaakt. Was alleen jammer nog verloren gegaan en op miraculeuze wijze is een deel ervan tevoorschijn gekomen met hoop op meer. Oké nu we gaan het over China hebben maar niet meteen. Nee. Dus kom nu even met jou minder spectaculair onderwerp. Oké ja. Er is een nieuwe space shuttle op komst. Dat klinkt alsof het een zwangerschap gaat. Eigenlijk is het ook wel zo want ze zijn er al ontzettend lang mee bezig. Het gaat over de dream chaser. Over welke ruimtemogendheid hebben we het nu? Amerika. En dit is een initiatief van... We hebben weer de bijvragen tegenwoordig. Ja precies. Nou zeker als je naar al die concurrenten kijkt zoals je hier ziet. Dream chaser is een product van Shara Space en dat is weer een recente afsplitsing van Shara Nevada Corporation die heel druk met van alles bezig zijn. Zij hebben richting 20 jaar geleden een project overgenomen wat al liep voor een klein shuttle voor astronauten. Dat ding was destijds bij NASA onder studie onder de veel zeggerde naam HL-20. En het pikante detail daarbij is dat het ontwerp daarvan zo ongeveer is afgeleid van een Sovjet-ontwerp. De BOR-4, een kleine lifting body die eigenlijk uit een ander project afkomstig was en in de voorbereiding voor het BORAN-programma de Russische shuttle is gebruikt. En je zegt HL-20 staat dat ook ergens voor? Ja en dat ben ik dus op dit afgelopen moment even niet mag ter omde. Het gaat iedereen zelf googlen. Ja precies inderdaad. Shara heeft destijds dat project geadopteerd omdat zij mee wilde doen in de commerciële ronden die NASA had uitgeschreven om astronauten naar het Internationale Ruimtezetje te transporteren. Zij zijn het niet geworden maar ze hebben het nog stug volgehouden en hebben het ding door ontwikkeld maar dan als vrachtcapsule. Dus er zouden geen astronauten meer meegaan. Dat contract hebben ze gewonnen. Dat gaat hopelijk volgend jaar leiden tot de eerste vlucht van het toestel. Het punt is alleen dat ze kennelijk zo ontzettend enthousiast waren over die bemanende versie dat ze dat nooit hebben losgelaten. En achter de schermen blijft het gewoon door ontwikkeld worden. Ik kan er niet helemaal achter komen of de astronautenpiloten aan boord ook nog echt iets te doen hebben. Misschien komen er helemaal geen cockpit ramen in het ding te zitten. Dat is niet echt nodig natuurlijk. Nee, nee, maar dan heb je inderdaad ook bijzonder weinig meer aan een stuurknuppeltje of iets dergelijks. Maar het toestel is dus zodanig in voorbereiding dat er eigenlijk best wel grote plannen zijn om dat ding ook beman te gaan gebruiken. Er is een samenwerkingsverband met Blue Origin opgezet, genaamd Orbital Reef. Een van de commerciële ruimtsations die op het ogenblik worden bestudeerd, voorbereid in Amerika. En deze dreamchaser zou daarvoor het transport van astronauten, maar ook toeristen moeten gaan zorgen. Nou, het ding wordt vanuit Amerika vanuit Florida gelanceerd. Aanvankelijk zou dat op een Atlas gebeuren. Nu heeft men ervoor gekozen om op de Vulcan, de nieuwe machine van ULA, te gaan lanceren. Dat is een wegwerpraket. Dat is een wegwerpraket die bovendien ook nog wat vertraging heeft opgelopen omdat Blue Origin de motoren niet op tijd kan leveren. Gaat wel de goede kant op, begrijp ik. Ja, precies. Dat is positief. Nummer één is afgeleverd. De motor nummer twee zit er aan te komen. Wat dat betreft kunnen we inderdaad vooruit kijken naar weer iets gevleugels wat uit de ruimte terugkomt. We zijn er natuurlijk heel erg lang gewend geweest met de Space Shuttle. Lijkt hij uiterlijk daar ook op? Ja, maar hij zit inderdaad een beetje tussen Lifting Body, wat dus eigenlijk een toestel is zonder vleugels die echt voor draagvermogen zorgen, en de Space Shuttle in. Hij heeft inderdaad een beetje schuin opstaande vleugels die trouwens bij de lancering opgeklapt zijn omdat het hele ding wordt netjes in een neuskegel opgeborgen. Dat is wat makkelijker lanceren. En verder is het een beetje een gek toestel. Ik vind het ontzettend mooi. Ik vind hem mooier dan de Space Shuttle ooit was. Hoe landt dat ding? Weet je dat? Heeft hij wieltjes? Hij heeft wieltjes onder de vleugels en een soort ski in de neus. Dat heeft kennelijk weer van alles te maken met de termische toestanden tijdens reentry. Men heeft uitgerekend dat een rubberen wiel in de neus dat niet zou overleven. Dus ze hebben inderdaad een uitklapbaar, hoe moet ik het noemen, een soort ski die wordt uitgeklapt. En daar moet hij dan ook echt mee op een landingsbaan. Als je dan niet een wiel hebt, krijg je een vonkeregen. Ik kan me zo voorstellen dat ze misschien een heel dikste kruk of zo hebben gelijmd. Als je zo lang mogelijk op die twee achterste wielen blijft zitten en pas op het allerlaatste moment de neus neer zet, dan denk ik dat het lukt. Maar ik stap me even af te vragen, want dat betekent namelijk wel dat je een landingsbaan moet vinden en dat je daar precies moet uitkomen. Terwijl het voordeel van parachutes is wel dat je stuurbaar met de lift voortdien. En inderdaad daarna met je parachutes het allerlaatste stukje doen. Maar het zijn toch wel wielen dus. Ja precies. Er zijn twee droptests gedaan van onder een helikopter. De eerste ging nogal spectaculair mis helemaal op het eind omdat een van de twee wielen niet uitklapte. Toen is het ding over de kop geslagen. Daar zijn wat illegale foto's van te vinden. Het ding was behoorlijk gehavend. Maar ze hebben hem weer weten te reviseren. Uiteindelijk heeft hij een geslaagde vlucht op Edwards Air Force Base gedaan. De landing. Hetzelfde zoals dat in de jaren 70 met de space shuttle gebeurde. Dus hij kan zelfs op vliegvelden landen. Er zijn al diverse overeenkomsten met vliegvelden over de hele wereld. Onder andere ook in Europa. Zodat het ding ruim de keuze heeft om terug te keren naar de aarde. Wat natuurlijk interessant kan zijn voor experimenten. Die kunnen bij wijze van spreken in het land van origine worden afgeleverd. Dus het wordt een vrij flexibel apparaat. De eerste landingen zullen uit veiligheidsoverwegingen plaatsvinden. Op de landingstrip van de space shuttle op Kennedy Space Center in Florida. En vanaf volgend jaar wordt dat goed? Of was het 2024? Volgend jaar aanstaande lente zou het moeten gaan gebeuren. Dat is dan wel weer iets waar ik me op verheug om daarbij te zijn. Leuk. Nog wel een beetje ver weg. Maar we zullen zien of dat... Want dit loopt al heel lang. Dus of ze het haal. Dat is een beetje... Mediofolgentrager is niet zo weg hoor. Nee, maar als we volgens de regels van het voorspellen van lanceringen als... Dat is waar. Ja, dat is waar. Dan is het nog veel vreugd. Ja, jouw eerste verhaal. Ja, mooi beruchtje naar Ariane 6. Want Ariane 6, de opvolger van Ariane 5. Ik zou haast willen zeggen de lang verwachte opvolger van Ariane 5 intussen. Ariane 5 draait natuurlijk als draagreket al 30 jaar. In 1998 heeft het me hoofd. Dus best talent. We zijn sinds 2014 bezig met... Of dat is eigenlijk... In 2014 was het ontwerp van Ariane 6 eigenlijk al af. Maar... En hij had eigenlijk als in 2020 gelanceerd moeten worden. Nou, dat is niet gelukt. Dat weten wij uit andere projecten. Denk aan Web. En dat is ook niet... Nou ja, vertragingen horen erbij. Om het zo maar even te leggen. Ja, dat is niet heel verrassend. Alleen wat me wel opviel is... Ze hebben nu opnieuw vertraging aangekondigd. Hij had eigenlijk dit jaar moeten gaan. Maar ze hebben hem nu vertraagd naar vierde kwartaal 2023. En dat is best... Vind ik eerlijk persoonlijk best een gekke vertraging. Weet je? Dat is een heel jaar. En je weet in volgens de wetten van het voorspellen van lanceerdata... Is het vierde kwartaal 2023. Dat betekent minimaal 2024. Weet je dat? En ze werken nog... Ze hebben eigenlijk al een spoor behoud ingebouwd. Dat halen we alleen als. En dat is raar. Maar voor een raket waarmee je eigenlijk al zo lang bezig bent. En de interessante vraag is... Hoe komt dat dan? Dat daar zo veel vertraging in zit. Het is trouwens ook wel vervelend omdat... Hoe je het... Arianne 5 op een gegeven moment wel echt uit dienst gaat. En het wordt nu de vraag of je nog overlaap krijgt. Dus Arianne 5 en Arianne 6. En dat is bij Arianne altijd zo geweest. Tot nu toe, ja. Maar Arianne 4 heeft nog heel lang doorgedraaid. Voordat Arianne... Toen Arianne 5 er al was. Die draaide een tijdje naast elkaar. Dat is superhandig. Want als er dan een probleem is... Dan heb je gewoon capaciteit aan beide kanten. Dus de vraag is of dat nu nog kan. Ik begrijp van niet. Weet je? Dat dat dus niet meer lukt. Dan loopt het risico dat je een tijd gewoon... Geen extra situatie meer hebt. Wat natuurlijk al zorgelijk is. Maar de echte fundamentele vraag is natuurlijk... Waarom gaat dit project zo moeilijk? Weet je? Ik las een analyse van iemand die zet een show notes. Waar eigenlijk... Ik het gevoel van kreeg dat hier wel heel veel... Bedrijfspolitiek onder zit. Het lijkt erop dat Arianne Spas... Dus eigenlijk de bouwer in Frankrijk... Die de raket ontwikkeld om het zo maar uit te zeggen. Op een gegeven moment... Een groot deel van het personeel naar huis heeft gehoffd. Of heeft ingezet op andere projecten natuurlijk. Maar van het project afgehaald van de type... We zijn wel klaar. En de vraag die daar een beetje hing van... Was dat gewoon niet te vroeg? Zijn ze niet te vroeg gestopt? En met het ontwikkelen van die raket? En waarom dan? En ik denk dat de waarom vraag hier heel erg in de financiers zit. Want ja, bij Arianne 6 heb je nog een heel ander probleem... Dan met Arianne 5. Want hoe maak je dat ding exportabel? Want daar zit natuurlijk een bedrijf achter. Arianne Spas. Die daar geld mee moet verdienen. Op zijn minst kostendekend een lancering moet gaan verrichten. En eigenlijk, als je het nu vergelijkt met SpaceX... Is het de vraag of Arianne 6 wel... Hij is niet herbruikbaar, dus of die competitief kan zijn. En dat roept dan ook de vraag... Hebben ze bij Arianne Spas, heel plat gezegd, wel zin in Arianne 6? Want je loopt het risico dat je straks een raket hebt die eigenlijk niet kan... Die waar geen klanten voor zijn. Ja, want we hebben het heel vaak over SLS en Artemis hier gehaald. Dat lach ik heel hard. Nou ja, dat proberen we uit te leggen waarom dat veel politiek is en zo... En waarom dat zo moeizaam gaat. En eigenlijk heeft Arianne 6, vrees ik een beetje, een vergelijkbaar probleem. Maar dan niet zozeer in de zin dat er een nieuwe exploitatieprogramma achter zit... Maar dat er een commercieel exploitatieprogramma onder moet liggen... Waarvan de vraag is of het er wel is. Of het er niet... Of het er niet te doen is om daar een rendabel project van te maken. Zijn ze dat je weet bij Arianne Spas bezig een herbruikbaarheid te ontwikkelen? Volgens mij wel. Volgens mij zijn ze in Europa bezig met... Maar ja, dat staat nog relatief gezien. Ja, precies. Er is weer een soort afsplitsing van Arianne Spas of van Arianne Group... Die natuurlijk ook Arianne 6 ontwikkeld. Maja Space. En die zijn bezig met inderdaad te ontwikkelen van een kleine demonstratieraket. Nou zeg je inderdaad gewoon maar schaalmodel Falcon 9. Zet het zetterd achter. Nou ja, Arianne 6 heeft gewoon de geschiedenis tegen gehad. Het programma is begonnen toen SpaceX nog helemaal geen speler was. En ze zijn er gewoon vanuit gegaan van... Nou, Arianne 5 had destijds gewoon zo ongeveer 50 procent van de commerciele lanceermarkt in handen. We gaan een raket maken die meer modulair is, die makkelijker aan te passen is... En goedkoper te bouwen is. Dus goed, goedkoper kan vliegen. Dat leek op dat moment een prima recept. En toen veranderde ineens de hele raketwereld met de komst van SpaceX. Nou, voeg daar nog eens wat te verwachte vertraging bij in de ontwikkeling. Ja, dan kom je heel slecht uit. Als je nu Arianne 6 zegt, is de reactie van ja, leuk, maar niet herbruikbaar. Dat is gewoon het toverwoord aan het worden als het gaat om het commerciële lanceren van vrachten. En wat daar in dit verband ook nog wel weer een interessant erbij is... Is dat ESA volgens mij recent heeft aangekondigd dat ze twee satellieten bij SpaceX gaan lanceren. Ik weet niet, hier een Arianne die naar die... Hoor je het? Dat asteroid die moest waar DART op ingeslagen is, daar hebben we het ook al vaker over gehad. Daar moet nog opnieuw een satelliet naar toe om echt goed te kijken wat het resultaat ervan is geweest. Die gaat met SpaceX. En er was nog één, ik ben even namensgroot, waarvan ze nu besloten hebben dat hij op Velcan gaat. Dat is natuurlijk ook een soort o-oh. Dat je denkt, ja, maar wij Europese belastingbetalers moeten hiervoor betalen. Het wordt wel spannend of dat... Nou, klimt Arianne groep overigens wel dat ze een volle orde-portafij hebben ondergaan met OneWeb. Dus er is blijkbaar wel degelijk een portafij. Maar ik heb ergens de vraag in mijn hoofd, met name de commerciële zorgen, de wellicht de bronzende vertraging zijn. Dan wordt het natuurlijk niet beter van, hoor ik zei ik. Dus dat moeten wij in de gaten gaan houden? Dat gaan wij zeker in de gaten houden. Schrikkerend. Maar voorlopig kunnen we onze aandacht richten op andere dingen. Nou, kom ik met mijn eerste verhaal. Ik vind het wel leuk, het is geen gebruikelijk ruimtevaart onderwerp. Het is eigenlijk archeologie. Het gaat over de Griekse sterrenkundige Hipparchos die zijn werk deed tussen, let op, 107... Sorry, ik moet... Ja, je moet dat omdraaien, want er een minnteken voor staat. Tussen 162 en 127 voor Christus. En bekend is dat hij posities van sterren in kaart bracht. Er is ook een satelliet geweest, dat weten jullie en oudgediende luisteraars weten dat ook. Hipparchos die dat ook heeft gedaan, maar dan met krankzinnig veel grotere nauwkeurigheid natuurlijk. En die was actief van 1989 tot 1993, als ik het goed heb. De voorloper van Gaia, maar eigenlijk. Ja. Maar goed, Hipparchos, Hipparchos, er zijn verschillende varianten op die naam. Zijn werk leek verloren te zijn. Er is niks van bewaard gebleven. En nu waren er archeologen bezig met teksten uit... O, pas dat ik dat ook weer goed zeg. Het Sint-Katharine-Klooster dat gelegen is op het Sinaïsch-Giereiland in Egypte. Ik weet niet dat ze daar ook kloosters hadden, het is natuurlijk de moslim wereld. Maar in ieder geval, daar hebben ze manuscripten onder een apparaat gelegd. En dat apparaat doet aan multispectral imaging. En dan breng je dus documenten of iets anders in kaart in verschillende kleuren in de eerste plaats. Groen, blauw en rood. En bovendien infrarood en runge. Ja, dat is het hele pakket, ja. En als je dan naar deze teksten kijkt, dan vind je allerlei andere teksten op de achtergrond. En dat komt doordat het percament is hergebruikt. En dat is verschrikkelijk interessant en leuk. Dat was blijkbaar destijds gebruikelijk dat percament waarvan ze dachten dat is verder niet meer zo belangrijk. Bijvoorbeeld het werk van heer Parkos. Daar schraapten ze dan de beschreven laag vanaf. Dat was blijkbaar dik genoeg daarvoor. Maar ik wist niet dat dat zo ging. En dan gebruikte ze dat gewoon opnieuw. Dan konden er weer nieuwe teksten opgeschreven worden. Enig idee hoe ze eigenlijk überhaupt dan wisten dat dat werk moet hebben bestaan. Ja, dat vroeg ik me ook af. Nou, ze hebben deze teksten waarin ze geïnteresseerd waren. En waarvan ze blijkbaar vermoeden dat er wel iets onder lag. Het was trouwens de Codex Climaci Rescriptus. Daarvan wilden ze weten wat hier eerder opgestaan heeft. Dat is denk ik de manier geweest waarop dat onderzoek is begonnen. En ze hebben allerlei andere dingen ook ontdekt op de achtergrond. Maar op een enkel document hebben ze dus iets gevonden dat aan heer Parkos waarschijnlijk kan worden toegeschreven. En waarom kan het aan heer Parkos waarschijnlijk worden toegeschreven? In de eerste plaats vonden ze in die teksten een hele mooie animatie in Ars Technica. Waar je dus de documenten ziet zoals je die optisch ziet. En dan maken ze een mooie overvloeier naar wat je ziet in andere golflengte. Dat is allemaal heel mooi. En dan zie je dus een tekst die eerst nauwelijks zichtbaar wordt. Die opeens veel zichtbaarder worden. En daarna projecteren ze een overgeschreven versie op. Zodat je het echt naar voren ziet komen. En dan zie je nog niks eigenlijk. Want het is gewoon een heel raar alfabet. Niet eens iets wat je herkent als het Griekse alfabet. Maar goed, dat kunnen ze blijkbaar allemaal interpreteren. En daar herkende een van de deelnemers aan het onderzoek stercoördinaten in. Dat moet je ook maar weten. Ja. En de manier waarop het is opgeschreven komt overeen met de manier waarop heer Parkos dat gedaan moet hebben. Dat is één. Het kan ook gedateerd worden aan de hand van de sterposities die worden gegeven. Sterren hebben eigen beweging zoals je weet. Dus kun je uitrekenen dat deze posities moeten zijn opgetekend in 129 voor Christus. En dat was dus binnen de grenzen waarin Parkos bezig was. Dus dat is een bepaalde mate van waarschijnlijkheid. Zoveel anderen zullen daar niet mee bezig zijn geweest. Niet zeker, maar wel heel waarschijnlijk. En nu is het zoeken verder naar meer documenten dan eigenlijk dat ene. Die een of twee pagina's die ze nou hebben. Of ze nog meer kunnen vinden met deze techniek. Dus ja, een hele leuke vondst. Heel uniek. Wauw. Bijzonder. Ja, met ook weer de belofte van misschien meer. En dan zal het ongetwijfeld ook weer gepubliceerd worden. En wat ze nu hebben gevonden, dat is ook gepubliceerd. Ik ga even kijken of ik dat nog kan oplepelen uit het... Nee, dat lukt me eventjes niet. In Ars Technica staat het wel genoemd, maar ik kan het even niet meer opvissen uit die tekst. Dus hou me dat ten goede. Maar dat kan iedereen zelf lezen die naar de show notes gaat. Nou, het is goed dat ze dan zo zuinig met dat percument op omging. Want als ze genoeg hadden gehad, dan was het werk gewoon weggegooid. Nou, dat is niet meer belangrijk. Zou dat ook weggooien of zou dat beter kunnen afschapen misschien? Maar ze vonden het natuurlijk ook een bepaalde dikte overhouder, stel ik me voor. Daar heb ik geen verstand van. Heb ik ook niet gevonden in het artikel trouwens hoe dik dat percument oorspronkelijk was. En hoeveel ze daar dan af hebben geschuurd, dat weet ik allemaal niet. Maar ja, dat is een interessante... Maar ook het idee, toen ze dit gedaan moeten hebben, moet er toch ook al een eeuwenoude tekst zijn geweest. Het is namelijk gebeurd in de 6de eeuw of zo. En het zal misschien overgeschreven zijn in de 3de eeuw of zoiets. Maar toch, toen al antieke teksten. En daarvan hebben ze gedacht, nou ja, daar hebben we toch niks meer aan. Uitgummen die hap. Het beherkement was gewoon heel korstbaar in die tijd. Ja, uiteraard. Overigens ken ik deze techniek ook uit de schilderijonderzoek. Ja, want jij zat er een beetje te schrikken, dat weet ik allemaal. Nou ja, ik herken dit. Zo hebben we ook ooit bij de TU Delft onderzoek gedaan naar Van Gogh en zo. En dan kom je op een gegeven moment schilderijen achter schilderijen. Dus dat ze overgeverd zijn, zeg maar. Ja, dat klopt. Dus ook daar geldt eigenlijk hetzelfde, weet je. Die lijsten waren vaak best wel duur. Weet je, dus heel vaak maakten ze dan studies en daarna gaf ze iets anders over. En die techniek stelt je in staat om door dat schilderij heen te kijken. Als het waren, te kijken zonder het gehad te hebben. Ja, wat daaronder zit. En ook of een schilderij inderdaad later nog eens weer is aangepast. Omdat de schilder op een gegeven moment vond dat die arm op een andere plek moest. Weet je, dat trouw je dan ook uit. Dat soort onderzoeks. Heel interessant. Ja, prachtig. Het is bijvoorbeeld om in het hotel van Oranje, met de gevangenis in Scheveningen voor Oranjegangers, om door het plamuur heen te kijken wat er op die muur is geschreven door de gevangenis, zonder dat je de muur hoeft te slopen. Voor dat soort technologie wordt het veel gebruikt. Ja, ja. Intussen valt mijn oog er in elk geval op dat er is in Nature over gepubliceerd. Ik weet niet of het een redactioneel artikel is of een onderzoeksverslag. Maar in ieder geval wordt dermra te hoog aangeschreven dat Nature daar aandacht aan heeft besteed. Dat is in ieder geval, het is een redactioneel artikel zo te zien. Ik heb het nu voor me. Ja, inderdaad. Goed. Zullen we het over China gaan hebben? Ja, nou, ga er maar eventjes voor zitten. Want, god, ze zijn sinds 1970 actief met het lanceren van hun eigen satellieten, met hun eigen raketten die ze daarvoor hebben ontwikkeld. In 2003 zijn ze begonnen met bemenste vluchten. Tot nu toe zijn dat er slecht negen geweest. Maar in de tussentijd hebben ze toch wel van alles weten op te bouwen aan ervaring. Wat een beetje actueel is nu is dat ze bezig zijn met de bouw van hun Tiangong ruimtestation. Twee modules zijn in de ruimte op dit ogenblik. Gisteren, en dan hebben we het over 25 oktober, is de volgende module naar het lanceerplatform gebracht. Die gaat op de 31ste naar het station toe. Dan is in principe, als die module is gekoppeld en van plaats is veranderd, zodat het station een beetje de vorm van een T heeft, is het in principe af. Maar de Chinezen hebben wel gezegd, we hebben alle onderdelen in twee fouten gebouwd. Dus in principe kunnen ze nog eens drie module aan vastmaken en een echt groot en indrukwekkend ruimtestation gaan maken. Ze hebben aangegeven dat ze ontzettend open staan voor internationale samenwerking daarin. Er is ook al een heel programma openbaar gemaakt met medewerking van allerlei universiteiten, ook uit Europa, ook zelfs uit Nederland. VU Amsterdam doet mee in het programma Tumors in Space. Daar is Trisha LaRose van de Noorse Universiteit van Oslo de principal investigator. Die tweet nogal opvallende dingen de laatste tijd. Die zegt van ja, ik ga zelf die missie van 31 dagen doen aan boord van het station. Die status die claimt zij wel, maar daar is eigenlijk... Als astronaut of als begeleider? Als astronaut. Ze is al bezig met trainen in pakken. Ze gaat begin november zero-g-training aan boord van vliegtuigen doen. Geen Chinezen dame? Nee, het is een Noorse wetenschapsanalyse van Canadezen. Ze is dan de eerste niet-Chinese die met de Chinese vlucht meegaat? Zeker. En dan ook nog eens een keertje uit een heel onverwachte hoek. We hadden toch verwacht dat Amerikaanse astronauten niet direct opdracht van NASA krijgen om er naartoe te vliegen. Dat is duidelijk. Maar er is al een tijdje een lijntje met ESA. De Italiaanse astronaut Christo Ferretti, die onlangs van haar missie... Simona heet ze geloof ik. Samantha. Samantha was het ja. Die heeft een aantal jaren geleden al eens een keertje getraind met taikonauten. Ze spreekt ook goed Chinese, wat geen geringe prestatie is voor een westerling. Die werd getipt, begrijp ik. Daar gingen we allemaal van uit. Die zou dan best eens een keertje de deur open kunnen zetten voor ESA. Maar het lijkt nu ineens via een hele andere route te gaan. Nogmaals, het zijn vooral de tweets van de dame zelf. Ze zegt het zelf, ja. Er lijkt verder nog niks besloten te zijn. Maar het is in ieder geval een interessante ontwikkeling. Als straks het station af is, is er toch nog een onderdeel... dat van het Tiangong-programma een beetje deel uitmaakt. Dat is de telescoop Jun Tian. Ongeveer de Chinese tegenhanger van de Hubble. Maar hij kan meer. Hij heeft een primaire spiegel van 2 meter doorsneden. Waardoor het gezichtsveld 3 tot 350 keer groter is dan dat van Hubble. In de 10 jaar dat het ding... 1,8 dacht ik. Ik dacht 1,8. Ja, oké. Het ding wordt verwacht dat hij in 10 jaar tijd zo'n 40 procent van de hemel in kaart kan brengen. Het slimme is dat het ding uitgerust is met een koppelapparaat. Hij vliegt een eindje achter het station. Maar als er onderhoud gepleegd moet worden, kan hij naar het station vliegen. Waardoor je minder vibraties hebt? Je moet hem vrij laten vliegen. Anders verstort het een bewegende mensen aan boord. Daar moet je geen experimenten aan doen. Dat wat betreft het ruimte-station. Het gaat er zeker nog 10 jaar mee. Als we ruimte-stations kennen zal het wel 20 jaar worden. Potentieel nog 2 keer zo groot als het nu is. Dan hebben ze het een en ander gepland voor de maan. Tijdens het recente congres van de Communistische Partij. Wat we allemaal meegekregen. Meneer Xi gaat voorlopig niet meer weg daar. Er is een senior uit de Chinese ruimtevaart geweest. Die heeft gezegd dat we bemannevluchten naar de maan doen. En een maanbasis bouwen. Dat hing al een tijd rond. Maar dat deze man bij deze gelegenheid heeft gezegd. Lijkt erop dat er een stamp of approval op is gezet. Dat dat officiële plannen worden. Er zijn 2 nieuwe zware raketten nodig. Een nieuwe versie van de lange Mars 5. Die ook de onderdelen van het ruimte-station lanceert. En het grote monster, de lange Mars 9. Dat wordt inderdaad iets in de klasse van Saturnus 5. Of Starship. 100 meter hoog, 10 meter doorsnede in de eerste trap. 26 motoren daarin. En ook herbruikbaar. Daar gaan ze... Dat gaat iets worden. Ze hebben ook al het ontwerp klaar. En zelfs een testvlucht gedaan. Met het bemannde ruimteschip. Dat zit aan te komen. Een paar jaar geleden werd er bekend dat de Chinese plannen hadden. Voor een internationaal onderzoekstation op de maan. Samen met de Russen wilden ze dat doen. Het wordt niet heel duidelijk of dat een serie automatische zondes is. Of inderdaad die maanbasis waar ze het over hebben. Rusland is een onbekende factor. Vanwege hun hobby in Oekraïne. Het is afwachten wat er van dat geheel terecht gaat komen. Een serie onbeman-missies gaat er nog naar de maan. De maan Chang'e 6. Een sample return van de achterkant van de maan. Die in 2023 of 2024 gelanceerd moet worden. Nummer 7. Een orbiter die in de maanbaan blijft. Maar meerdere landers op het oppervlak gaat zetten. Eentje met wieltjes. Maar ook met pootjes die kan lopen en zelfs kan springen. Dan is er op beschreven de Chang'e 8. Een maanbasis die in 2030 de voorloper moet worden. Van de internationale maanbasis met de Russen. Waarvan die status niet duidelijk is. Als ik even tussendoor mag, indrukwekkend. Nu al. Je hebt nog een kantje. Een indrukwekkend repertoire aan plan. Is iets bekend over hoe het Chinese ruimtevaartbudget zich verhoudt. Is dat een vergelijkbaarheid van de Amerikaanse staten? Nee. Ik denk dat het ontzettend moeilijk te vergelijken is. Omdat je in Amerika ook doodgewoon met commerciële leveranciers te maken hebt. En dat is een feit. Tot nu toe is een heel groot deel van het Chinese ruimtevaartprogramma. Dat valt gewoon onder het leger. In Amerika ook. Hier is het zo. Alle astronauten salueren. En hebben een militair uniform gehad. Tot nu toe. Vanzelfsprekend. Aardobservatiesatelliten. Zullen ook voor andere doellijnen gebruikt worden. Spionagevarianten. Ik heb het even naargekeken. Ik denk dat het een heel goed verhaal is. Dat we de luisteraars dit gaan corrigeren. Dat hadden we zelf opgezocht. Ik vind het verschil tussen China en wat je uit Europa en Amerika oppikt. Want het is inderdaad een indrukwekkend lijstje. Maar de ervaring is dat ze dat allemaal gaan doen. Misschien niet allemaal al heel snel. Maar je hebt aan de westenkant toch vaker dat we allerlei plannen hebben. Maar daar staat uiteindelijk geen geld voor. Dat is niet de reden waarom ze dat hebben. Maar de vraag of dat komt. Terwijl je merkt bij China dat dit en dit is plan. Dan komt dat. Op de manier waarop ze gezegd hebben. Zo is die politiek en economiegeraar georganiseerd. Het is een 5-jarige plan. Er wordt afgewerkt. Ik heb zelfs gezien dat dit project een paar jaar later was gepland. Maar dat is niet zo ontzettend veel tegen. De voortzetting van je verhaal. Ja precies. Planeetonderzoek. Tianwen 1 staat al op Mars. Die heeft de beroemde foto's van het Chinese Maankartje gemaakt. Nummer 2 gaat in 2025. Die moet een sample return gaan doen. Daar wordt het spannend. Dat is een sample van NASA. Dan volgt er in 2026 voice. Een sonde die naar het oppervlak in de atmosfeer van Venus gaat kijken. Je heet voice? Ik denk helemaal in Chinese. Nee. Ik kijk ook naar de namen van Chinese bedrijven. Het is misschien de vertaling van de Chinese verleden. Het is inderdaad een agroniemen van een Engelse aanduiding. We komen tegenwoordig Chinese bedrijven die Galactic Energy en Space Pioneer heten. Dus wat had je al eens verwacht? Ik had het al eens verwacht bij overheidsinstellingen. Of overheidsprojecten dan nog wel. Ze beginnen langzaam een beetje een gevoel voor PR te krijgen. Een beetje als Hong Kong-Chinese. Die heet ook vaak Jack of David. Laat we Hong Kong hier niet bijhalen. Van de verschroeiende draak en zo vind ik wel een mooie naam. De interprangige zondes doen dat nog wel. Tianwen, ik weet niet precies waarvoor het staat. Dat klinkt net als Chinese. Van de verschroeiende draak. Tianwen 3 wordt een dubbelsonde naar Mars. Twee delen. Dat is die sample return die rond 2031 op aarde zou moeten landen. Tianwen 4 wordt een dubbelsonde naar Jupiter en Uranus. Of Uranos. Uranus is goed genoeg. Ja precies. Die gaat ook een orbiter rond Kalisto achterlaten. Dat is een Jupiter-verslachter. Dan staat er verder nog zonder. Een jaartallen missie naar Neptunus. Een redirect van een astroïde. Ze hebben het zelfs over een interstellaire missie. Die zou nog wel een aantal jaar kunnen verwerken. Een redirect van een astroïde. Dat is DART. Uit bescherming van de aarde? Of uit astro-mining? Als ik het goed begreep. Planetarische bescherming. Uit de baan en mappen voor dat hij op ons hoofd komt vallen. Dat is een aantal jaar. Dat is een aantal jaar. We hebben het zelfs over een aantal jaar. Dat is een aantal jaar. Dan is er nog een serie wetenschappelijke zondes. Satellieten die gramastralen bekijken. Zondertelescopen, aardeobservatie, astrofysische satellieten. Ze bestuderen. Die plannen zijn nog niet goed gekeurd. Ze zijn ambitieus. Krachtcentrales via zonnepanelen. We hebben in 2028 moeten vliegen. 5 kW in een lage baan kunnen opwekken. In 2 stappen naar 2 gigawatt uit een geostationaire baan naar aarde. In 2 stappen naar 2 gigawatt uit een geostationaire baan naar aarde. We zijn er nog steeds niet. Spaceplanes. Sinds 2020 weten we dat de Chinezen daarmee bezig zijn. Als het goed is, vliegt er op dit ogenblik nog steeds eentje. Die is in deze zomer gelanceerd. Dat is een semi-militaire. Het schijnt te lijken op de X-37B. Dat hebben we kunnen afleiden. We hebben er foto's gezien van de neuskegel. Waarin die X-37 precies zal passen. Er zitten wat uitsparingen in. Dat die gisteren een baanverhoging had gehad. Dat die niet terugkwam. Ze hadden een hogere baan. De X-37 heeft een baanverlaging gehad. Hij is bijna 900 dagen boven. Zij zal binnenkort terugkomen. China heeft ook nog een suborbitaal vliegtuig getest. Waarvan de doeleinden niet helemaal duidelijk zijn. Tot zover het deel. Er zijn nog een hele hoop commerciële partijen. Veel initiatieven voor herbruikbare raketten. De Palace van Electric Energy. De Nebula van Deep Blue Aerospace. Tianlong van Space Pioneer. De Hyperbol van iSpace. Er wordt een leentjeburen gedaan. Met de namen van bedrijven. Zo is er een Chinese bedrijf wat X-Space heet. En ook Deep Blue. Vooral als je naar hun bemanne activiteit kijkt. Er is heel veel gecopieerd. Als je naar Tianlong kijkt lijkt dat heel erg op de meer. Shenju, het ruimteschip waarmee ze hun bemanningen lanceren. Is een grote copie van de Soyuz. Verder als je naar de initiatieven naar herbruikbare raketten kijkt. Zijn dat allemaal klonen van de Falcon. En de Super Heavy. En Starship. Als je naar de Super Heavy kijkt. Zijn dat allemaal klonen van de Falcon. En Starship. Als je dit allemaal ziet. Doen zij alles wat de rest van de wereld verdeeld heeft. Als ze dit voor elkaar krijgen. Dan streven ze inderdaad. Zeker Rusland maar ook Europa en Amerika voorbij. Dat wordt echt een hegemonie. Ik ben niet meer zo heel moeilijk. Daar wint India straks nog van. Ze hebben ontzettend veel in hun mars. En de stapels hardware zijn bijna niet meer te overzien. Ze hebben veel in hun lange mars. Ik had het ook. Dank je wel voor dit overzicht. Nog iets om toe te voegen? Nee, eigenlijk niet. Begin december moet de volgende bemanning van 3 Falcon-autos uit. Naar het station. We gaan voor het eerst een weekje samen doorbrengen. Met de bemanning die ze aflossen. Vanaf dat moment moet het station permanent hebben. Michel, jouw tweede verhaal. Dat wordt een beetje gynant. Dit hoofdartikel een kadertje. Ja, eigenlijk wel. Terwijl het eigenlijk een opstegetje was. Hopelijk weet je dat niet. Op 23 november is de ministeriël van ESA. Dat is altijd een belangrijk moment voor de Europese ruimtevaart. Daar wordt de toekomst uitgestippeld. Wat voor projecten gaan we in Europa doen? Dat is de ministeriël. Dat is voorbereiding voor. Maar zo'n ministeriël is belangrijk. Omdat daar de handje klapt van de overheden plaatsvindt. Boot bij de vis geldt op tafel. Je moet kijken of je een project gefinancierd krijgt. Kan ik voldoende geld ophalen om dit te kunnen doen? Meestal is dat ook een beetje onderhandeling. Als Frankrijk daar een beetje aan bijdraagt. Dan doet Italie er dan een beetje aan mee. Zo werkt dat een beetje. Maar bij het budget van ESA uit 2 grote grofweg onderdelen. Een vast onderdeel. Dat is het geval. Dat is het algemene budget. En je hebt de optionele programma's. Daar moet je op inschrijven. Wat gebeurt op de ministeriël? Ten eerste wordt het vaste budget vastgesteld. Dat we Nederland wat graag mogen hebben. Dat is over het om. Dat optionele budget is het spel. Elk land komt daar met een ambitie. Dat is het geld. Met een zak het geld. Om te kijken hoe we onze belangen daarbij behartigen. Daarvoor schrijft onze Nederland Space Office. Onze NASA schrijft altijd een beleidsstuk daarvoor. Ik dacht ik zal het voor jullie doen. Ik ga dit lezen. Dan heeft iemand het gelezen. Ik was blij verrast. Ik heb zo'n lekker leesbaar en goed document gezien. Ik was blij verrast. Het heeft een droge titel. NSO advies voor de ruimtevaartbereid. En de vrij genieperde aansluiten of terugtreden. Dat is waar het document over gaat. Dat schetst best goed. De mogelijkheden die Nederland heeft. Dat is voor een belangrijk deel. Dat is voor een belangrijk deel. Op een rijksniveau moet je goed samenwerken. Dit zijn economische zaken. Onderwijs ligt bij onderwijs en wetenschap. Dat is onderzoek. Goed ligt bij IMW. Dat ligt bij andere ministeries. Tegenwoordig ligt het een stuk bij Defensie. Dat is in Nederland ingewikkeld. Nederland altijd ingewikkeld om die partijen goed met elkaar samen te laten werken. Dus daar staan hele verstandige dingen over. Maar ze schetsen ook een aantal, eigenlijk werken ze twee scenario's uit. Waarbij één scenario uitgaat, zo'n beetje van de ondergrens. En ze eigenlijk zeggen van ja jongens, dan als je met 100 miljoen komt, om het zo maar even te zeggen, dan over de periode van drie jaar, dan kunnen we, dan moeten we gewoon dingen gaan afstoten. En het andere scenario gaat over hoe gaan wij naar onze BNP-verplichting toe. En onze BNP-verplichting even voor de luisteraars. Wij zijn 4,7 procent van het BNP van ESA, dus van alle ESA-landen. En waar staat BNP voor? Onze nationale economie. De zwaarte, dus de verplichte bijdrage. Brutal nationaal product gewoon? Ja, precies. De zwaarte van je verplichte bijdrage is verhankelijk van je brutal nationaal product. En hoe dat weegt in het totaal. Nou voor Nederland is dat 4,7 procent. Dat is wat we betalen bij het algemeen budget naar Science. Dat krijgen we makkelijk terug, want in Science zijn we wel goed, om het zo maar even te zeggen. En we hebben Estec, dus een hele goed chunk van het algemene budget komt terug naar Nederland. Dus voor Nederland is dat een prima verdienmodel, zeg maar. Ja precies, want je hebt die regeling van een fair return. Dus eigenlijk al het geld wat je bij ESA investeert, krijg je terug als contracten. Ja, maar niet het algemeen budget. Oké. In het algemeen budget, want dan moet je dus paperclips gaan inkopen in Spanje. Weet je, op dat niveau, weet je, dus voor het algemeen budget doen ze dat niet. En dat betekent dat omdat het grootste centrum van ESA in Nederland staat. Dat is goed vooral, maar als ik leid heb kan ik zo doen. Om die reden gaat een relatief groot deel van dat algemeen budget terug naar Nederland. Dat land in Nederland, want ja, die mensen die hier werken, die wonen hier, die gaan naar Albert Heijn, weet je. Dus een groot deel van dat budget, daar haalt Nederland economisch rendement uit. Dan zou je verwachten dat wij op het optionele deel ook aan onze BNP verplichting doen. Dus ik zeg, we doen nu ook 4,7 procent, maar dat is traditioneel al decennia niet zo. Daar zitten we, als het heel erg mee zit, onder de 2. Dus wij dragen maar 2 procent van het optionele budget bij vrij. En eigenlijk pleit, en dat is niet helemaal nieuw hoor, maar NSO nu om aansluiting naar die 4,7 procent te gaan zoeken. Zelfde soort discussie als bij NATO, daar speelt dat ook in de afho. En zij schetsen een scenario, hoe dat zou kunnen, en ze schetsen een scenario van, als het 100 miljoen is, dan zijn die te harde keuzes en moeten we hem loslaten. En ze schetsen ook een soort minimum plafond, waarbij je nog net kunt vasthouden wat je nu hebt. Dat is 170 miljoen. Mogen jullie raden wat de Nederlandse overheid als inzet heeft? Nog jeetje, die 170? Aha. Ja, waarbij ze eigenlijk NSO zegt, nou, je kan het nog één keer doen, maar daarna zeg maar, moet je harde keuzes gaan maken. En helaas kiezen ze dus niet voor dat scenario waarbij je kan uitbouwen en ook daadwerkelijk op je sterktes kan gaan investeren. Persoonlijk vind ik dit wel jammer, want ik weet hoe dat dan in praktijk gaat. Weet je, al die andere landen worden dan op een gegeven moment heel zo geinig van Nederland, want je haalt er heel veel geld uit naar verhouding, maar je stopt er niet weinig in. Dus op een gegeven moment gaan die landen Nederland onder druk zetten en zeggen van, ja jongens, jullie hebben dat S-TEC, dan moet je even investeren in een gebouw daar, en dat is in het verleden ook wel graag gebeurd, dan moest er nog extra geld komen, of 40 miljoen, om het Erasmusgebouw neer te zetten. Ja, dan gaat ons high-tech geld dus eigenlijk naar bakstenen. Ja, dat is een beetje zonde. Ja, dus dat is, ik vind dat jammer, maar het positieve nieuws was dat ik het onderliggende document van NSO van harte kan aanbevelen. Dus als je toch een beetje blij wil worden over waar we heen zouden kunnen, dan zou ik aanlezen het NSO Advies voor Ruinvaartbeleid, dat staat straks in de show notes, ik zou je aanbevelen om er even doorheen te lezen. Ja. Geweldig. En hopelijk valt het mee. Haha, dat vind ik dat goed. Oké, mijn volgende verhaal gaat over Elon Musk, en niet meteen uitschakelen, meer in het bijzonder gaat het over Starlink, dus het is echt wel ruimtevaart, en het gaat over Oekraïne. In de afgelopen twee weken is Elon Musk zich gaan roeren over de donaties die Starlink heeft gedaan in hardware en aansluitingen aan Oekraïne, waar het leger goed gebruik kan maken van internetverbindingen, en dat ook doet, om een idee te geven. En ik zeg van tevoren dat de cijfers, daar vind ik zelfs al in twee artikelen die ik heb gevonden, vind ik erg veel tegenstrijdige informatie, het is allemaal niet zo helder hoe het precies zit, maar er schijnen intussen zo'n 20.000 van die Starlink-eenheden te zijn uitgedeeld in Oekraïne, waarvan de helft regelmatig gebruikt wordt. Het Oekraïnse leger heeft gevraagd om nog 8.000 erbij, en als je dan weet dat de abonnementen die ze gebruiken, die kosten ook nog eens een keertje, ik geloof 4500 dollar per maand, voor de duurste varianten, met de hoogste bandbreedte, goedkope varianten zijn 500 dollar per maand, consumenten aansluitingen zijn 60 dollar per maand, maar zoals de Oekraïnense gebruiken, gebruiken ze ongeveer tien keer zoveel data als een huishoudelijke aansluiting gebruikt, dus het zijn echt wel grootverbruikers als ze er eenmaal mee bezig zijn. Goed, het heeft ook nut, maar Elon Musk heeft gezegd, ja dat is allemaal wel heel leuk, maar dit gaan wij niet volhouden, want Starlink maakt niet eens winst, laat staan dat deze kosten gedragen zouden kunnen worden, tot nu toe heeft SpaceX 80 miljoen dollar gekost, dat zou kunnen oplopen voor dit jaar tot 100 miljoen, en voor het volgende jaar zou het kunnen uitdijen tot 400 miljoen, en dat vindt SpaceX slash Starlink een beetje veel. Dat is voor een cadeautje wel heel erg. Ik ben wel benieuwd hoe je dat dan meet, die kosten. En ook daar vind ik tegenstrijdige informatie, rekent hij dat bijvoorbeeld uit met die abonnementsprijzen, dan rek je dus de wholesale, de marktprijs, terwijl je je winsten erin moet gaan rekenen. Dat zou geheel zijn als je andere klanten hebt die je niet kan bedienen, omdat die bandbreed wordt gebruikt door, en dat vraag ik me al mee je af. Heeft Starlink nu nog niet zoveel? Nee, ik denk het ook niet. Terwijl het ook bijvoorbeeld PR waarde heeft, dus je kunt op allerlei manieren dit verwijf, maar dat het een grote kostepost is, dat is natuurlijk wel duidelijk. Elon Musk is begonnen zijn hand op te houden bij het Pentagon, en daar kreeg hij onmiddellijk nul op het request. Waarna hij heel flink en stoer gezegd heeft, dan gaan we toch gewoon door. Ook al kost het sloten geld en ook al maken we geen winst. Er zat volgens mij nog een minder PR technisch handige momentje tussen. O, ja, vertel maar als jij hier ook... Nee, op een gegeven moment heeft hij gezegd, trek de stekker eruit. En dan krijgt hij volgens mij zoveel kritiek dat hij daarna... De winst van voren. Zegt, dan ga ik toch maar door. Volgens mij heeft Europa intussen ook aangekondigd dat ze kijken of ze een bijdrage kunnen lezen. Ja, dat en het Pentagon heeft ook weer laten weten dat ze misschien toch nog een potje hebben gevonden, dat bedoeld is voor hulp aan de strijd in Oekraïne en zo. Dus dat heeft allemaal een open einde. En verder heeft intussen, maar dat heb ik zelf niet kunnen verifiëren, er is ook een bericht verschenen dat Starlink intussen een collecte heeft geopend. En ik heb gekeken op Starlink.com en als je dat vanuit Nederland doet, dan krijg je een Nederlandse pagina. En daar is in de verte geen donatieknop te vinden. Dus of dat dan alleen in Amerika werkt, of dat het helemaal nog niet werkt, dat is mij ook niet duidelijk. Maar het bericht was een aantal dagen geleden dat er nu ook gedoneerd kon worden. Daar haal je natuurlijk nooit tientallen, laat staan honderden miljoenen mee binnen. Maar wat dat heeft Oekraïne ook niet gedaan met de collectes die zij hebben gehouden. Het blijft dan een beetje gek voelen om naar het bedrijf van een miljardair over te maken. Precies, want Musco was in de VV nog wel bekostigd. Ja precies, hij heeft 44 miljard over voor Twitter. Dat bedoel ik. Wie je ook niet zou gaan betalen. Maar goed, het was wel een aardig verhaal om hier even te vertellen. Nogmaals open einde, omdat ik niet weet, het is nog niet bekend hoe dit afloopt, wie uiteindelijk die kosten gaat dragen. Maar er zijn kandidaten en die kosten zullen gedragen worden. Het ziet er wel naar uit dat Oekraïne gewoon dit soort apparatuur blijft ontvangen. En het zal blijven gebruiken in de goede strijd die ze tevoeren hebben. Ik kan me heel goed leven hoor met het feit dat daar een vergoeding in hun richting komt. Aan de andere kant blijven die kosten wel heel niet inzichtelijk. Ik weet het even ter illustratie. Ik reed ooit met zonnewagens door studenten door Australië. Waar we ooit een heel novel systeem voor realtime de internet verbinden hadden. Rijden. Dat was Nena of zoiets. Hoe heette dat? Nuna. Nuna, ja. Dat was technologie die kwam van vliegwijkerschepen af. In heel Australië was er één zo'n schotel. Die hadden wij op een dak. En die moest af en toe uit omdat de motor van de auto niet kon bij elektriciteit. Dus dat was op zichzelf allemaal heel avontuurlijk. Maar daarvan weet ik ook. Dat kregen we gesponsord. En de commerciële waarde daarvan was een miljoen euro. Maar dat is een compleet fictief bedrag. Want ze geven je dat. En zolang je inderdaad niet in de weg zit van een andere gebruiker en dat zaten we niet. Dan is het virtual geld. Het is virtual geld. Dus het blijft lastig. Ja. Luc, had jij nog een derde verhaal? Ik geloof het niet. Nee, nee. Ik heb eigenlijk nog twee hele kleine opmerkingen. En dat is alles. Michel, jouw volgende bijdrage. Ja, mijn volgende verhaal was wat ik aan het begin aankom. En namelijk dat onderzoek is gedaan naar de effecten van klimaatveranderingen op Space DuBois. Ja, ruimte, puin. Ja, het resultaat verbaasde me eigenlijk. Intuïtief zou je denken, nou de atmosfeer wordt warmer. Dan deed die uit. Dan krijg je een dikere luchtlaag. Ja, dan ben je er eerder vanaf. Dan spullen er eerder naar beneden vallen. Kom erop met die klimaatveranderingen. Nou ja, dan heb je het misschien nog ergens op de goede kant. Maar ik moet je teleurstellen, ook dat is niet waar. Snop, Ricky. Het is precies het omgekeerde. Hoe werkt dat dan? Nou ja, wat er gebeurt is dat het blijkbaar het effect van CO2 in de atmosfeer is. De onderkant waar wij in leven, de lucht die warmt op, maar de bovenkant die koelt af. Dus net ook rymt de atmosfeer. En wat nog vervelender in dit verband is, is dat als je, nou ja zeg maar, het licht op CO2 molecule valt, hier bij ons, weet je, dan creëert dat warmte. Terwijl in een hoge eile luchtlaag creëert het vooral snelheid. Dus die CO2 molecule die ontsnappen aan het gravitatieveld van de aarde. Waardoor dus, ja, een deel van de CO2, dat gaat ons verder niet helpen hoor, kwaak ik niet naast verandering, maar een deel van die CO2 die ontsnapt uit die hoge eile luchtlaag, waardoor die luchtlagen dunner worden. Dus ja, een dunnere luchtlaag betekent minder wrijving. Het betekent dat de duur van hoe lang iets in een lage baan op de aarde blijft, op het moment na verwachting ongeveer 30 procent toeneemt. Het resultaat is eigenlijk, weet je, dat dat hele specifie verhaal, ruimteafval, wat alvast vrij vervelend was, waarschijnlijk ook de maatveranderingen erger wordt. En ja, dat vond ik wel een dromper, want ja, ergens had zij met intuïtie, het zou toch, nou ja, in ieder geval nog een positieve effect moeten hebben. Maar het is dus niet zo, het werkt de verkeerde kant op. Het enige wat je er dan nog uit kan peuren, is dat natuurlijk ook satellieten, waarvan je wel wilt dat ze boven blijven, dat die dat ook weer makkelijker doen. Ja, alleen ja, op die hoogte geldt dat alleen voor spionagesatellieten. Spionagesatellieten, denk ik. Oh ja. Dat is ook niet zo heel relevant. Dit was trouwens een studie in het journal Geophysical Research Letters. En het kwam van de National Environment Research Council in Engeland, die daar, de British Antarctic Survey, daar komt dit nieuws vandaan. Helaas geen positief nieuws voor de 30.000 trackable stukjes die boven ons hoofd hangen. 30.000? Dat is boven welke omvang ook weer, centimeter of zo? Volgens mij een centimeter of 5, zoiets. We moeten het raarder kunnen volgen. Ja, hangt een beetje van de hoogte af. Maar er zit nog een veelvoud van dat kleine gud onder. Ja, voor meestal is de regel een beetje dat het gevaarlijkste is eigenlijk het gebied tussen de 5 en de 1, weet je, dat centimeter. Omdat, ja, boven de 5 kan je het zien. Dus als je merkt van, hé, die komt er dicht bij, kan je opzij. Kan je opzij, inderdaad. Onder de 1 kun je het meestal hebben, om het zo maar even te zeggen. Daar zijn uiteindelijk schilderen van space stationen daar op gebouwd. Ja, en het linker zit in dat tussenstukje, 1 tot 5, daar zit daar. Niet zichtbaar, wel schadelijk. Ja, een gevaarlijke manier, maar moeilijk te detecteren. Ja, oké. Nou, dan heb ik nog het verhaal over Lofted. En dat is een opblaasbaar, met dank aan Bruno van Wayenburg trouwens, die dit onderwerp heeft ingebracht. Dat is een opblaasbaar hitteschild, waarmee getest zal worden door NASA. Niet eerder dan 1 november, vond ik in de documentatie. Later dan 1 november gaat dat getest worden. Het is heel fijn om dat te weten. En waarom een opblaasbaar hitteschild? Dat is omdat, bijvoorbeeld als je op Mars wilt landen, we weten allemaal dat er van die rovers neergezet zijn. En om die heelhuidsbeneden te krijgen, moest er een soort 3-traps landing worden uitgevoerd. Met, om te beginnen, iets als een hitteschild en daarna iets als een parachute. En daarna nog raketmotoren en dan nog een soort hijskraan. Ingewikkeld, ingewikkeld. Omdat die Mars atmosfeer zo eil is, dat je eigenlijk niet voldoende echte afremming van... Maar dat wordt anders als je een heel groot hitteschild mee kunt brengen. Dan moet je een hitteschild eigenlijk hebben dat groter is dan je raket. Dat moet je opvouwbaar meenemen. Dus dan wil je gaan testen, a, hoe vouw je zo'n ding uit. En b, als je dat uitgevouwen hebt, en dat is dan natuurlijk een stuk minder stevig dan een hitteschild... Dat bestaat uit tegeltjes bijvoorbeeld. Die vallen er ook nog wel eens af. Die moet je ook testen, maar dan weer op een andere manier. Maar goed, dat lofted systeem, dat is dus een opvouwbare hitteschild. En er is ook een prachtige video van een omloop die is vanuit de shownotes te vinden. En dat fout uit. Dan heb je een samenstel van allerlei buisjes van hoofdzakelijk synthetisch materiaal. Dus zeg maar even gemakshalve kunststof. Waar de structuur van gemaakt is. En er zitten daar weer lagen omheen. Waarvan de buitenste laag gemaakt is van keramisch weefsel. En daar is een bestand tegen temperaturen tot 1600 graden. En alles daaronder kan tegen successief iets lagere temperaturen. En is dan weer geïsoleerd van die structuur, etc. Maar goed, dat gaat dus binnenkort uitgevouwen worden na een lancering. En vanaf een lage aardbaan wordt dat naar beneden geslingerd. En dan gaan ze hopen dat dat de heelheid beneden komt en doet wat het moet doen. Dan gaat het om een proefversie met een diameter van een meter of 6. Er wordt ook gedacht voor een mars inderdaad aan diameters van 12 meter. Dan heb je natuurlijk een grotere versie nodig bij een eilere atmosfeer. Kunnen we daar wat aan hebben. Lofted heet het Low Earth Orbit Flight Test of an Inflatable Detector. Je kent ze wel, de afkorting. Acronymen zijn altijd creatief. Ik vind het wel technisch wel interessanter. Dit klinkt ook echt als best een taaie klus. Aan de buitenkant heb je dat keramische materiaal dat je hitte moet tegenhouden. Ik weet niks van dat materiaal. Maar ik vermoed dat dat materiaal niet zo luchtdicht is. Dus als je dat als buitenlaag gebruikt, dan loopt je onblaasbare ding meteen weer leeg. Dus je moet die luchtdichte niet zo luchtig zijn. Dus je moet die lucht binnenhouden en die hitte buiten houden. En daar tussen moet iets om die temperatuur te... Als je daar niet iets tussen doet, dan smelt die luchtdicht laag plastic bij. Die smelt dan meteen. Dus hoe je dat dan technisch oplost en vervolgens ook nog zorgt dat je het opblaasbaar houdt. Ik vind het wel knap als ze dat kunnen. Is het opblaasbaar? Kijk of het wordt inflatable tegen... Ja, inflatable inderdaad. Opvouwbaar, uitvouwbaar, maar opblaasbaar. Correct. Het staat me tot bij dat een aantal jaar geleden al iets dergelijks is gedaan. Wat toen dus prompt in de eerste seconde mis ging. Want het werd te hard opgeblazen en het knalde uit elkaar. Was het niet dat ruimtezeil van die Mars Society? Of hoe heette dat ook weer? Planetary Society. Dat zou kunnen. Nou, dan moeten we nog maar eens even naar... Ik heb geen oh ja. Ik kan me wel voorstellen dat het het grote punt is dat het risico is dat het uit elkaar knapt. Dat is gewoon filio scenario 1. Als het ding te heet wordt, de druk te hoog. Dan ben je weg. Hoe je dat dan reguleert en zo. In ieder geval kom ik in de tekst tegen dat het hele ding zijn stevigheid juist haalt uit druk. Dat zou betekenen met wat meer druk wordt het steviger. Daar is natuurlijk altijd de grens aan. Als je het gaat verhitten. Dan heb je geen hittesgeld meer. Daar heb je engineers voor om het zo te ontwerpen. Met een lage structuur dat je de grootste hitte buiten houdt. En functionele hitten eventueel binnen toelaat. En te weinig druk. Dat betekent dat je het gaat vervormen en zo. En dan gaat het ook verkeerd. Dit is echt een ingewikkelde rest. Dit heet optimaliseren. Ja, dat is bijvoorbeeld knap. Als het lukt natuurlijk. Dat gaat dan gelanceerd worden op een Atlas V. En die wordt geïntreinigd door de Centaur. Atlas V second stage. Dit was in november al? Niet voor 1 november. Nee, dat geloof ik graag. Daar heb ik geen informatie over. Precies. Dus. We zijn door de onderwerpen heen. En nu krijg ik nog twee mede-intelingen. Twee kleine uitsmijtertjes. Er staan een paar interessante dingen te gebeuren. Ten eerste Starship in... Ik dacht al, we hebben het helemaal niet over Starship. Nee, precies. De full stack is weer eens in elkaar gezet. Het lijkt erop dat ze ook het ontkoppelmechanisme voor Starship hebben getest. Want het ding werd opgetild en weer neergezet. Ze zagen daar allemaal kleine haakjes. Er wordt brandstof ingegoten. En het grote moment komt dichterbij. Straks zal de heavy, de booster die eronder zit met zijn motor... Getest moeten worden. Dat lijkt nu wel steeds dichterbij te komen. Daar is de ene grote raket. Dan hebben we die andere nog. Van die genoemde SLS. Gerepareerde batterijen van het Flight Termination System... Zijn vervangen. Ik geloof dat de raket op 4 november naar het lanceerplatform... Moet worden vervoerd. En heeft dan als potentiële eerste mogelijkheid om gelanceerd te worden... De 14e november. En dan gaat-ie niet. En dan zal-ie waarschijnlijk weer niet gaan. Wat was jouw wettenschap ook weer? Ik ga het een keer mee ophouden, maar ik zit nu nogal bij 14 november, dan gaat hij niet. Ik denk niet dat hij dit jaar gaat. Weet je ook waarom hij niet gaat? Nou ja, kijk, omdat ik denk dat ze nog teveel problemen gaan tegenkomen. Een hele algemene overweging dus. Dat je een bepaald defect voorspelt. Nee, dat niet. Maar je ziet gewoon, kijk bij zo'n raket, ik heb heel veel landschapcampagnes van dichtbij meegemaakt en heel vaak zit ik te kijken naar een raket die niet ging, weet je. Dus je ziet op een gegeven moment bepaalde patronen. En ze zijn gewoon nog niet diep in de landschapcampagne geweest. Dus niet in de automated sequence, niet in het laatste stuk van die landschapcampagne, waarin het meestal pas echt spannend is. 1098, ze heeft nog nooit naar toe. Nee, maar ook in de laatste minuten nog niet. Weet je wel, er gebeurt zoveel in die laatste, naarmate de tijd steeds dichterbij komt, gaat er ook steeds meer gebeuren. En dan komen op een gegeven moment, zeker bij Amerikaans heel oud wedstrijd, eigenlijk niet dus, maar je hebt van die holtjes, dat ze op een gegeven moment een stuk kouden doen en dan hebben ze een perioden, een holtje waar je eigenlijk kijkt van nou waar staan we, welke problemen ze komen, moeten we tegen de toont op lossen, kunnen we door. En dan op een gegeven moment zeg je nou oké we kunnen uit de holtje, we kunnen weer verder. Het wordt in alle eerlijkheid pas spannend als je de laatste holtje hebt gehad, weet je. En daarna... En een reservatijd meer hebt. Ja, en daar zijn ze echt nog lang niet geweest. Dus het kan best hoor dat op 14 november ze door die hele sequence heen lopen en dat ze die laatste holtje hebben. Alleen niet zo waarschijnlijk. Het is alleen niet waarschijnlijk. Dat is ook niet erg, weet je wel, dit is ook om te leren. Nou ja, het is niet erg, maar het begint nu al toch gênant te worden, niet? Nou ja, ik vind wel dat... Als je lekkende ventielen hebt bij het tanken, dan heb ik zoiets van jongens, we zijn al 80 jaar bezig met het tanken van raketten, hebben we dat dan nu nog steeds niet onder de knie. Dat verbaast me wel, moet ik zeggen. Is dat niet gewoon een kwestie van er zijn zoveel onderdelen, dat er altijd wel een paar in het ongeweerde raken? Ja, dat is natuurlijk ook heel veel. Dat is mooi, want het is een maquette natuurlijk ook in het algemeen. Er zijn talloze concurrenten, deze natuurlijk wel complex, weet je, door de hele manier waarop die is opgezet en ook gewoon puur door de formaat is het extra ingewikkeld. En omdat die man-rated is, dus hij moet ook... Ja, dus als die inserend springen natuurlijk. De veiligheidsmarges veel complexer en veel strakker zijn, zeg maar, ja dan is het verbaast dat het niet moeizaam gaat. We hebben vaak genoeg over dit project in het algemeen. Dat dit lastig is, dat snap ik wel. Kijk, waar het echt de spannende zit, is dat ze hebben aangegeven, ze kunnen nog maar een paar keer heen en weer. Dus de raket is gecertificeerd om een aantal keer heen en weer te rijden. Is dat zo? Ja, dat is waarom ze de vorige keer niet terug wilden. Welke eigenlijk, je had wel, ja waarom breng je die ding niet terug? Ja, maar ze kunnen maar, ik meen dat het vijf keer en daar hebben ze nu twee keer gedaan, dus nog maar drie keer kunnen ze terug. En daarna heb je een enorme vertraging omdat je terug naar de certificering moet. Zo! Dus ze willen het aanvinden. En dat is dan een half jaar of zo dat ze het in broek krijgen? Ja, geen idee. Geen idee wat het betekent, weet je. Maar je zult moeten gaan bewijzen, zeg maar, dat je dat nog kan doen. Kijk, en waarschijnlijk moet je heel veel gaan testen omdat wat er gebeurt, het is een beetje alsof je een bezemstick, weet je, rechtop houdt. Dat is wat het is en je rijdt dat heel langzaam, heel langzaam rij je dat weg. Maar je krijgt toch trillingen onderin. Ja, die trillingen onderin vertalen zich tot flink nog stevige trillingen bovenin. Dus ze hebben uitgerekend hoeveel belasting levert dat op, hoe vaak kunnen we dat verantwoord doen dat hij nog marmorated, et cetera, nog kan. Ja, dat is blijkbaar vier of vijf keer. Ja, daarna moet je helemaal terug, moet je of dat hele ding gaat nalopen, zeg maar, of je moet berekeningen opnieuw gaan doen om te kijken of je misschien nog een zesde keer uit kan pressen. Ja, dus daar zit heel veel spanning in en ik vrees dat er nog wel een paar van dit soort problemen zijn die wij niet weten, langzamerhand, die dit proces heel spannend maken. Maar tegelijkertijd, ja, ze moeten wel ook daadwerkelijk dat hele proces door om te kunnen leren wat voor problemen ze hebben. En ja, we gaan in 14 november, of waarschijnlijk zelfs dat niet eens, maar ergens in november nog wel een keer die hele sequentie in. Maar mijn bet is nog dat we volgend jaar zitten en dat ding echt gaat. Op z'n vijf meter per schoenen. Ja, met Sinterklaas wordt dat gelukkig een stuk makkelijker. Maar 14 november durf ik hem nog aan. Ik wil zeggen, iedereen schrijft in zijn agenda 14 november wordt de SLS niet gelanceerd. Ja, en als die wel gelanceerd wordt gaan heel veel mensen mij aan herinneren dat ik de hoek er op eet. En dan gaat het waarschijnlijk ook live gestreamd worden. Ik verloof dat ik er iets moois van maak. Volgende keer zou ik toch zeggen, eet je hoed op. Stuk makkelijker. Maar oké. Ik dank jullie wel. Michel van Baal, Luuk van mijn a-bele. Mijn naam is Herbert Blankerstein. Dit was Space Cowboys nummer 106. En we zien en horen iedereen graag terug over twee weken bij nummer 107. Dag allemaal. Tot de volgende keer. Dag. Dag.