Ontploffende raketten en het leven van de Zon

De schilderij is in contact met de test 1. Touchdown. Goed. Hey allemaal, welkom bij een nieuwe Space Cowboys nummero 103. Maar zijn we de teller al kwijt? We gaan bijna de teller al kwijt. Maar we hebben er nog 103 met Michel van Baal, hallo. Hallo allemaal. Arno Wielders. Goedemiddag. Hey hallo. Welkom, ook luisteraar. Welkom terug. Het wordt volgens mij weer een bonte aflevering. We hebben alles van een bernbrand bij SpaceX. Tot, nou zeg het eens. Ik heb een heleboel eigenlijk. We hebben uiteraard een update Artemis. Dat kan niet anders. En zijn les is niet gegaan? Nee, maar er zijn nieuwe data. En ik heb er nog steeds een schoen op staan dat die er ook niet gaat. Maar daar komen we er weer op. Oké, en Arno? We moeten natuurlijk even kijken over de booster testen bij SpaceX. Die zijn er nu van plan. Ze hebben alle motoren in een soort spin test al getest. We moeten het even over hebben. We moeten het hebben over hun contract met T-Mobile. Ja, dat is wel interessant. Dus dat is een hele goede. En ik heb nog wat kleine nieuwtjes over het einde van het leven op aarde. En alles wat je ooit gekend hebt en wat je dierbaar is. Lekker opbeurrend. Daar wat kort nieuws over. Ik heb nog veel meer. Maar goed, daar komen we straks wel op. Waar zullen we eens even beginnen dan? Even bij SLS maar, dan hebben we die vast gehad. Dus nog geen SLS, wel nieuwe data. De hele wereld wacht er gespannen af. Er is een nieuwe missie naar de maan. En hij is nog niet gebeurd. Wat ging er nou precies mis? Het probleem zit hem in de aansluiting. Bij het tanken van vloeibare waterstof. Daar zit een soort verbinding. Die zit daar op. Die moet ervoor zorgen dat de vloeibare waterstof zo lang mogelijk blijft pompen. Tot de laatste seconde voor de lancering. Om te zorgen dat de tank maximaal op druk blijft. Die verbinding plopt eraf op het moment dat de raket ook daar het werk omhoog gaat. Dus dat is een quick release. En die lekt. Dat is ook wel logisch. Want waterstof is het allerkleinste moleculis. Dus dat kan ontspannen tussen over en tussendoor. Dus dat is heel moeilijk om daar een verbinding van te maken. En bovendien, op het moment dat je gaat pompen. Die vloeibare waterstof die extreem koud is. Daar in pompt. Dan krimpt dat hele ding ook nog een heel stuk. Dus die temperatuur verandert. Dan kan het dus zijn dat je bij kamertemperatuur een prima gesloten systeem hebt. Maar zodra je gaat koelen. Je lekkert als je krijgt. Dat is dus wat er gebeurt. Dat is een heel goed idee. Maar ze weten dus niet of hij nu gasedicht is bij kamertemperatuur. Maar of hij ook gasedicht is als je de vloeibare waterstof daarheen pompt. Dat gaan ze dus op 21 september testen. En als dat goed gaat. Ik heb zomaar donkerbuinenvermoeden. Dat dat wel eens niet zou kunnen zijn. Maar als dat goed gaat. Dan is er op 27 september een nieuwe lanceren poging. Dat is een dag voor de volgende Space Cowboys. Dus we zullen zien. Wat ik me een beetje afvroeg. In ieder geval wat ik ook als leken kritiek zag. We gebruiken waterstof nu al best wel lang. Is dat niet in de afgelopen 40 jaar gewoon goed uitgevonden? Zo'n curriculis. Dat is mijn verbazing ook. Want Ariana bijvoorbeeld heeft ook. En daar hoor ik dit soort problemen nooit. Bij de Space Shuttle gebeurde het volgens mij wel vaker. En daar komt deze technologie natuurlijk vanaf. Blue Origin waar we het straks nog even over moeten hebben. Die gebruikt ook vloeibare waterstof. Dus het is niet zo dat dit geen bestaande technologie is. En waarom het ze dan toch zoveel moeite kost. Dat is natuurlijk wel een hele goede vraag. Er is er overigens trouwens voor de goede orde nog een tweede probleem. Want de eerste is dus dit. En daarna nog alle problemen die ze niet kennen. Dat maakt mij ook een beetje twijfelachtig. Het zou ook nog kunnen. Dus haakjes of die wel gaat. Daarna moeten ze die countdown weer opnieuw gaan doen. En gaan ze waarschijnlijk ook weer nieuwe problemen ontdekken. Want ze waren nog helemaal niet zo ver in die countdown. Dus ik schat de kans dat die 27 zeen gaan nog steeds niet zo heel hoog. Ze waren nog niet ver in de... Dat is een inzicht dat ik ook nog nooit heb gehad. Ze waren nog niet ver. Twee uur of zo. Nee, wel meer geloof ik. Ja, zo heel ver. En dus eigenlijk kan je ook zeggen hoog in een checklist waren er eigenlijk al problemen. Om het zo te zeggen. Ja, en bij dit soort countdowns ook zo. Dat naarmate je dieper in het systeem komt. Dus dieper in de tijd komt. Wordt het eigenlijk ook steeds spannender. Je hebt al die holds. Dus ik heb echt een beetje ouwe wens aan het worden voor mijn gevoel. Maar je hebt holds in die countdown. En dat is gewoon problem fixen. Weet je dat? Dus je doet een stuk van de countdown. En dan bouw je een tijd in om problemen te fixen. Dat je problemen kan analyseren. Je ziet een rare reading. Moeten we daar wat mee? En daarna gaat die countdown weer verder. En zolang je die holds nog hebt, kun je dus allerlei problemen oplossen. Het wordt in mijn beleving altijd wel spannend als je bij de laatste hold weg bent. Dat is 6 minuten bij deze? Zoiets ja. Zoiets. Bij die laatste hold weg bent dan moet alles goed gaan. En het echt spannende moment is altijd de automated sequence. Het laatste stuk dat volledig automatisch gaat. Dan gaan alles stappen zo snel dat de computer het moet doen. Dan kan je het niet meer handmatig bijhouden. En dat is bij SLS volgens mij 30 seconden. En dat is altijd de echt spannende fase. We zijn nog niet eens in de buurt van die 6 minuten. Ik vind het nu al spannend worden. Zei het verteld. Moet je nagaan. Er is trouwens nog één ander probleem. Ik vind het superleuk. Ik heb ook op Twitter iemand die zei dat je je onthoudt met succesvolle lanceringen. Al dit soort. Ik dus niet. Ik heb al die niet succesvolle lanceringen. Daar heb ik evenementen voor georganiseerd. Ik herinner me nog hoe vaak het gebeurde dat je dat niet haalde. Maar wat ik wilde zeggen is bij SLS is er nog een tweede probleem. Vraagteken althans. En dat zit hem in het Flight Abort System. Dat is het launch abort systeem. Dat is het automatisch systeem dat elke raket heeft. Waarmee je op het moment dat er iets mis gaat de raket kunt oplazen. Dus plat gezegd is het echt gewoon een bom met een zender. En die zit dan ergens op de lanceerbasis. Bij Ariana 5 trouwens ook. Er zit ergens op de lanceerbasis een persoon in een hok. Die heeft maar één functie. Die kijkt naar een scherm met alle telemetrie. En als één van die telemetrie, dus één van die waardes van de dingen die de raket doet. Buiten bepaalde veiligheidszonnen loopt. Dus hij draait. Weet je of hij gaat op een gegeven moment verliezen snelheid. Dan heeft die man maar één taak. Hij moet op een knop drukken en dan zegt die bom boom. En de raket dus ook. En die moet in een aparte kamer zitten zodat die niet beïnvloed kan worden door iedereen die er wel belang bij heeft om vooral geen boom te doen. Die Flight Safety Officer. Dat systeem heeft een eigen batterij. Want dat mag op geen enkele manier verbonden zijn met de hoofdraket. Dus een compleet autonoom systeem. Heeft een eigen batterij en die is gecertificeerd voor 25 dagen. En dan gaan we overheen. En nou moet de Flight Safety Officer van Kennedy die moet toestemming geven dat je die batterij langer mag gebruiken. En dat is dus niet iemand van NASA, maar iemand van de Space Force. Oh, niet er. Ja, dus hij rijdt vroeger de luchtmacht. Want die gaan over de veiligheid van de oasis. En die moeten dus zeggen dat ze dat risico gaan nemen. En kunnen ze dan niet nu al die batterij vervangen? Nee, want dan moet die terug naar het 4e Assembly Building. En dat is ook iets wat het is. De hele raket is gecertificeerd voor een aantal keer verrijden van de lanceerplek terug naar de building. Oh, hij mag niet te vaak heen en weer gaan worden. Nee, hij geeft enorme stress op de raket. Oh, man. Nog twee keer mag het. Oh, nog twee keer. Oh, dat is echt spannend. Dus dat verklaart ook wel. Ik was sowieso wel een beetje verbaasd waarom reizen dingen niet terug. Ik zou in dit geval verwachten. Hij staat er nog steeds. Gaan gewoon terug. Maar toen ik dit lastig... Ah, maar wacht even. Dat is de reden waarom je natuurlijk zoveel mogelijk data wil verzamelen. Terwijl je daar nog staat. Nog een tanktest doen. Nog één keer een countdown doen. Maar dat maakt gevoelsmatig dat ik nog wel een schoen durf in te zetten dat die niet gaat hoor. De komende lanceerpoging. Dat is ook wel een puntje van kritiek wat je kan hebben. Je zou er een andere naam aan kunnen geven. Ik zou het geen lanceerpoging durven noemen. Maar misschien moet je het wel een soort test noemen. De beta. Ja, maar om in ieder geval... Nu wordt er echt wel verschrikkelijk veel georganiseerd voor iedereen. Iedereen staat weer helemaal live te gaan daar. Verwachtingsmanagement. Misschien moet je het zo noemen. Ja, dan moet de vieze president van de Verenigde Staten worden ingevlogen eigenlijk voor niks. Dat is toch altijd een beetje pijnlijk. Maar ja, tegelijkertijd als je ook daadwerkelijk van plan moet om als je dan die TS0 haalt en om hem te lanceren is het natuurlijk ook een beetje pijnlijk om naar Oeps te zeggen. We hadden eigenlijk niet verwacht dat hij dat zou gaan. Dat is heel lastig. Nou ja, we komen de twee weken weer hopen in ieder geval in de gaten te houden. Wanneer zijn er nou 21 en 27? Ja, 21 september is die tanktest. Maar eigenlijk is de belangrijke vraag nu of ze toestemming krijgen om die batterijleving te verlengen. Ik zei die batterij doet het natuurlijk wel. Maar het gaat over statistiek. Hoe groot is de kans? En ja, het is een man-rated lancering. Dus die lat ligt heel hoog. Nou, een bruggetje naar waar het dan misschien beter gaat. Dat is bij SpaceX. Weet je of het daar beter gaat? Beter, beter. Andere problemen misschien? Andere problemen, ja. Anders is het een soortige problemen. Dat was wel een klein succesje behaald. Want voor de eerste keer werd er getest met zes motoren. En dat ging goed. Starship. Op Starship. Dus eigenlijk de bovenkant van het Starship systeem waar ook nog een booster onder zit. Die booster staat ook ongeveer op het punt om static fired te worden. Ze hadden dus een probleem een tijdje geleden dat er een explosie plaatsvond toen ze een spin test doen. Wat je doet als je een spin test doet, is dat je alle brandstof door de motor laat lopen. De turbo's gaan draaien. Maar je ontsteekt de motor niet. Dat is het laatste stapje. Dat doe je niet. En dat is gewoon om te zien hoe reageert de motor. Om alles door. En tijdens een van die testen explodeerde een deel. En dat lijkt als je kijkt, dan lijkt het explosief te zijn van een grond onderdeel. Dus niet van de raket zelf. Maar het gaf wel een hele hoop schade aan de onderkant van de raket. Ze hebben een aantal motoren moeten vervangen. Dus ze hebben nu net volgens mij aan het begin van deze week een spin test gedaan. Maar dan van alle motoren. Maar ze doen ze niet allemaal tegelijk. Grappig om te zien. Ze doen eigenlijk hetzelfde wat ze bij Falcon Heavy ook doen. Dat ze gebruiken een set van drie motoren tegelijk. Dit doen ze de test. En dat doen ze stapsegewijs. Wel heel snel achter elkaar. Want uiteindelijk moet je die aansteken van die motoren. Dat moet toch binnen een bepaalde hoeveelheid tijd gebeuren tijdens de lansering. Maar met de laatste spin test lijkt het toch wel goed te zijn gegaan. Weet jij of ze dat doen uit veiligheidsoverwegingen? Want je produceert een heel brandbaar mens in mengsel aan de onderkant. Je hebt maar een klein vondkje nodig. En dat gebeurde dus ook. Dat is eigenlijk een grote pool van brandbaar materiaal. Dat kwam uiteindelijk bij een generator in de buurt ofzo. Die heeft de vlammen in de pan gestoken en toen deed die boom. Is dat de reden waarom ze dan niet alle 33 wat was te creëren tegelijkertijd doen? Ik denk dat het ook de lanceersequence is. Zodat je binnen zo'n milliseconden die test doet dan die. En langzaam en zeker als alles draait. Dat je een soort checkpunt in kan bouwen en pas dan de ontstekking doet. Steken hem aan en dan gaat-ie. Het positieve uit dit verhaal vind ik dat als je daadwerkelijk... Je staat binnen zo'n alle 33 in die spin testen laten draaien. En dat lijkt goed te zijn want ze hebben hem niet teruggebracht naar de B. Waar die normaal gesproken gerepareerd wordt. Dan is een eerste static test met meerdere motoren op dan 4 of 5. Wat ze nu al hebben gedaan op de booster. Misschien ga je wel naar 10 of misschien ga je naar 15 toe zo direct. Dat lijkt wel dichtbij te komen. Ja super interessant. Het blijft natuurlijk even voor de mensen die het niet al zo volgen. Het gaat erom kan er een enorme raket naar de maan die herbruikbaar is. Daar gaat het allemaal om. Daarom is het zo lastig bij SpaceX. Want het moet een herbruikbare raket worden. Ook daar is natuurlijk elke keer de vraag wanneer zou dat dan gaan gebeuren. Maar je ziet wel langzaam kleine stapjes. Dat is natuurlijk het grote verschil tussen de ontwikkeling van zoiets als SLS. Waar jaren aan gewerkt wordt. En dan moet je op een gegeven moment zo'n grote première gaan behalen. Hier zie je bij SpaceX ook nu worden nog de hele tijd motoren opgeblazen. Om te kijken van hoeveel kunnen ze aan. En je ziet elke keer een klein stapje meer. Ja dus nu kan je een beetje langzaam gaan vragen van wanneer zal dit dan gaan gebeuren. Is het een maand, twee maanden, drie maanden of nog toch nog na de kerst. Ik zag dat er ook nog wat heat tiles. Dus dat hitteschilfje is naar beneden gielen. Ja die laast het er ook af. Ja toch ook weer. Dus de vraag blijft ook een keer van ja leuk dat hij misschien naar buiten kan. Maar komt hij ook wel weer terug. Herbruikbaar in gitaar. Stel dat er een aantal heat tiles tijdens de lancering naar beneden donderen. En hij doet de re-entry niet helemaal zoals het moet. So what. Nee dat is een mooi test. Dat is ook het mooie verschil. Het interessante verschil tussen Artemis I en Starship in dit verband met de booster. Artemis als een SLS. Artemis als een SLS is gericht op het moet tot dat perfect lukken. Weet je dat? Terwijl deze bij SpaceX weet dat de eerste gaat niet goed. Dat weet je intussen. Het gaat niet goed aan. Het grappige is je weet eigenlijk niet welke van die twee nou is. Het zou best kunnen dat SLS toch eerder is dan de booster. Alleen dat is helemaal niet interessant. Wat daarna gebeurt is dat voor we bij Artemis II zijn, de vraag is wat gaat SpaceX in die tussentijd allemaal doen. Artemis II is dan ook even de tweede missie is dat. De tweede missie die is wel bemand maar nog gaat niet landen. Die is ook bemand. Of die is wel bemand en gaat ook naar de maan maar gaat niet landen. En dan zou de volgende zijn dat je op een gegeven moment landt. Als dat 2025 wordt mag je in je handje knijpen. En de interessante vraag is hoe ver is SpaceX in die tijd? Langzaam kan je ook denken. SpaceX heeft op een gegeven moment ook gewoon testmissies nodig. Er eentje landen op de maan en weer opstarten en weer terugkomen is een waanzinnige test. Die wordt nog betaald door NASA ook. Die wordt nog betaald door NASA. Want het is onder een heel commercieel contract om maanlanden te bouwen. Heel apart om die dingen te zien. Maar dat duurt ook echt nog wel even denk ik. Jaren, ja. Maar de ene wordt live uitgezonden door ontwikkeling en de andere moet je toch gewoon een beetje van persberichten meekrijgen. Dat wordt ook wel live uitgezonden. Het gebeurt alleen niet zo veel. Bij SpaceX heb je toch een leuk brandje. Nou, tot zover SLS en SpaceX. Even wat andere zaken. Ik heb nog een heel rijtje ellende. In die zin waren er best een paar opmerkelijke dingen niet goed gegaan de afgelopen weken. De meest opvallende was denk ik de New Shepard, de lancering van Blue Oran. De Jeff Bezos. Ja, die maandag een raket lancerde die alleen experimenten bij zich had. Dus dat er geen mensen in. Het was wel de man raket. Maar hij ging in dit geval zonder. Gelukkig zonder mensen? Nee, nee, nee, nee. Niet, niet, niet. Oh, helaas zonder mensen. Gevelend dat er geen mensen in zaten. Absoluut. En ga je ook vertellen waarom niet. Graag. Nou, neem het ook eens aan. Kijk naar de capsule zelf. Die deed alles precies zoals het moet. Hij vloog weg. Hij vloog weg van de zwarte vloog. Hij is netjes geland. Ja, dat vroeg ik me nog af inderdaad. Moet je het zo als het hoort. Als je er in afgezeten was, het was eigenlijk niet fijn geweest. Maar je had het wel overleefd. Maar wel een beter verhaal dan als het goed gaat. Ja, nou ja, oké. Het is volgens mij ook de eerste keer dat zo'n flight-abort systeem, zo'n... Hoe heet het? Een vluitabort. Ja, dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is het. Dat is volgens mij ook de eerste keer dat zo'n flight-abort systeem, zo'n... Veiligheidssysteem, voor het eerst daadwerkelijk in de vlucht gebruikt is op het moment dat het niet een test was. Ja, want ik hoorde zeggen, ik heb de test toen meegemaakt. Ja. Maar de... Want er is in de hele geschiedenis van de ruitvaart zo'n dergelijk systeem wat je in de beginfase moet beschermen tegen... Tegen... Tegen... Tegen... Tegen... Tegen... Ik wilde zeggen, dat is in het verleden... Zijn die dingen wel geactiveerd? Trouwens ongeluk, bij Mercury... In een van de Mercury-vluchten ging dat ding gewoon vandoor, maar die bedoeling was kortsluiting. Dus dat wel. En ze zijn ook weleens... Soyouus is weleens de bemanning gered. Maar dan toen bij een brand op het platform. Toen stond hij nog op het platform, toen was hij nog niet weg. En toen is hij gewoon... Ja, maar een paar jaar geleden is er ook een Soyouus, de werkelijk in-flight... Ja, maar dat was niet die escape... Het termination systeem. Dat was al veel verder in de vlucht. Toen was die toren er al af, zeg maar. Het is vaak zo'n klassieke raket. Het is zo'n spijk, die spijk, hoe noem je dat? Zo'n toretje wat erop zit, waar een paar rakietjes in zitten, die alles waren wegtrekken. Maar die was er al af, dus dat was eigenlijk een normale separatie. Dus dit is de eerste keer dat een dergelijk systeem daadwerkelijk geactiveerd werd. Zeker als in de Melpauw. En wat je hebt wel gelijk, enerzijds laat zien dat het dus goed werkt. Anderzijds ook laten zien dat het nog steeds best wel gevaarlijk is. Natuurlijk, maar misschien is dat ook een beetje de mytenvorming die door sommige mensen ook opzettelijk of onopzettelijk gekweekt wordt. Dat ruimtevaart nu al in een soort routine zit. Dat is absoluut niet het geval. En dus gaan de dingen fout. En je kan je er geen vorm op innemen dat er komende tijd nog wel meer dingen fout gaan. Ook omdat er veel meer dingen gedaan worden. Maar ik hoor dus ook dat dingen die fout gaan, die gaan dus eigenlijk goed. Je had een paar dingen die niet goed gingen. Maar misschien dat ze dan als er nog een klein vlaggetje in te zetten valt. Nou, is eigenlijk weer goed misgezien. Ja, dat klopt. Dat is bij de volgende ook zo. Maar voordat we daar heen gaan. Toch maar even. Want wat het zorgelijke hier achter wel is, is dat als je kijkt naar het model, de belofte van deze sub-orbitor toerisme. Heb ik wel, bering meentwist, wel zorgen te maken dat ik daar gelijk in krijg. En dat het niet gaat werken. In de zin van Virgin is natuurlijk weg. Ik jas wel eens weg. Ik hoor er eigenlijk niks meer over. Over Virgin Collectic. Ah jawel. Er wordt gesproken over een vlucht aan het einde van dit jaar. Hebben ze zo weinig vluchten? Ja, maar Virgin die moet eerst een aantal dingen nog oplossen met hun toestel. Na de laatste vlucht hebben ze een aantal dingen gezien. Bijvoorbeeld de buggeling van de cabine. Daar waren ze echt nog oplossingen voor moesten vinden toen de tijd. Die vliegt echt. Die kwam er nog langs afgelopen april. De Truth or Consequences daar. Ik ben er 12 jaar geleden geweest. Zoiets. En toen leek het allemaal al te gaan beginnen. En nu nog steeds na al die jaren is het... Maar wat je in dat dagelijks geleid... Ik voelde wel minder desolata trouwens. Dat dorpje zag er iets meer ontwikkeld uit dan 12 jaar geleden al. Dus dat was niet zo logisch. Maar ja kijk, het probleem wat zij ook wel hebben is dat de ruimteschip van Virgin Collectic heeft dit escape mechanisme eigenlijk niet. Ik bedoel, als daar iets mis gaat, dan gaat het ook meteen mis. Ja, dus in zekere zin is die van Blue Origin veel robüster. Dat hebben we nu gezien. Dat is natuurlijk een goed teken. Ik denk alleen in alle eerlijkheid dat Blue Origin ook aan het doorbewegen. Naar die veel lucratieve handel van het bouwen van raketmotoren voor de echte business. Om het zo maar even te zeggen. En dan is het de vraag, als ik Blue Origin was, wil je dat gedoe met die toeristen, met alle risico's die daar toch in zitten. Want als mis gaat geeft het een enorm hoeveel gedoe. Weet je wel. Heb je daar überhaupt nog wel zin in? Ik vraag wel af hoe duurzaam dit fenomeen gaat zijn. Het prijskaartje is vrij hoog. Ik geloof dat Blue Origin flight als je daar wil mee wilt, je betaalt met iets van 500.000, 600.000 euro. Dat zijn best wel getallen. En als je daar zes man mee vliegt, dat is toch een binnenkomen van 3 miljoen per vlucht. Als je dan daadwerkelijk de herbruikbaarheid van de raket vrij hoog kan maken, dan kom je op een gegeven moment uit op alleen maar je brandstofkosten plus je personeel wat je er omheen hebt lopen. Jongens, even allemaal goed in de microfoon praten. Pak hem maar lekker vast. Pak die microfoon dus vast. Pak hem eens zoals ik doe. En doe hem eens naar je mond toe. Dat doen we ook. Doe nog eens. Goed gedaan. Straks eten we dat ding op. Ik ben het wel met je eens dat de routinematigheid van waar we naartoe moeten met de vluchten om het daadwerkelijk winstgevend te maken, daar zijn we nog niet helemaal. Dat dat misschien nog een jaar of twee, drie gaat duren, wel licht. Maar er is eigenlijk nog maar één speler over in dit hele speelveld. En we hadden er ook 3, 4, 5. We hebben er nu nog één. En de vraag is of hij er zin in heeft. We spreken maar over vijf jaar, maar ik heb mijn twijfels. Ik ga dit keer geen wedderschap aan. Ik ga nog wel eens wijf. He, je had er nog één. Ja, dat was nog een probleem. Nog een probleem dat eigenlijk eigenlijk goed was. Nou, nee, dat niet hoor. Maar er was een probleem met Capstone. We hebben het er eerder over gehad. Capstone is een 12 Cube set. Weet je, zo'n zeg maar even ongeveer, wat is het? De vrieskast ongeveer, formaat satelliet. Die op weg is naar de baan waar uiteindelijk Gateway in moet. Gateway is het Amerikaanse Europese ruimtesstation dat in de baan om aan de maan moet. Daar werkt Artemis naartoe. Artemis wil naar de maan zodat er uiteindelijk een basis rond de maan kan komen. Die heet dan Gateway. Die basis moet op de Zuidpool. Dat is echt een rotplek om te komen met een raket. Want je kunt er eigenlijk niet heel makkelijk bij, om het zo maar even te zeggen. Dus ze hebben daar een speciale baan voor gevonden. Die op een hele wonderlijke manier om de baan krijgt. Ik heb het een keer uitgelegd in een podcast. Ik ga het niet nog een keer doen. Maar die baan hebben we geen ervaring mee. Dat is nog nooit iets geweest. Daarom hebben ze Capstone gestuurd om die baan te testen. Kijken of ze in die baan kunnen komen. En hoe dat dan werkt. En of dat inderdaad zo stabiel is als we hopen dat het is. Die is onderweg. Maar weer ook weer een heel ingewikkeld proces. Dat duurt wel een tijdje. Maar er is bij de laatste orbitcorrectie iets verkeerd gegaan. Ze weten nog niet wat. Maar er is iets verkeerd gegaan. En dan is het eind van de koerscorrectie. Die ging op zich goed. Maar in een tuimelstand terecht. Ze komen dus en gaan tuimelen. Dat is voor zo'n satelliet niet fijn. Vooral niet omdat ze ontdekten dat hij energienegatief was. Dat wil zeggen dat hij meer energie gebruikte dan de zonnepanelen. In dat getuimel konden ze opleveren. Dus ze hebben met behulp van het Deep Space Network. Daar is een soort protocol voor. Je kan zeggen paniek. En dan mag je het Deep Space Network hebben. Om je te helpen. Capstone is normaal helemaal niet nodig. Die zit er relatief dichtbij. Dat is van voor je en zo ver weg. Alleen je moet dan hele zwakke signalen van hele zwakke antennes opvangen. Omdat de antennes die bedoeld zijn om met jou te communiceren. Die staan niet meer op jouw gericht. Want dingen zijn te tuimelen. Ze hebben altijd wel een soort van backup, low gain antenne. Maar die heeft heel weinig vermogen. En daar mag je dan die enorme antennes in Canberra zo voor gebruiken. Dat is een soort noodprocedure waar je dat kan claimen. En dat kan je ook nog even nemen om je te helpen. Dat hebben ze gedaan. En uiteindelijk hebben ze een proces gevonden om hem in een soort safe mode te zetten. Dus in ieder geval dat hij stabiel qua energie was. Dus de batterij lag er weer op. Alleen hij tuimelt nog steeds. En ze moeten nu een procedure gaan afwerken. Om dat ding uit die tuimelstand te krijgen. En weer te stabiliseren. Is dat op zichzelf niet heel zorgwekkend? Want dat hebben ze na de lancering ook al gedaan. Dat zit standaard in het... Zitten daar kleine raketjes op die je hem kunt stabiliseren? Ja, ze dragen eigenlijk een vrij innovatief klein systeempje op. Met iedergezienerakketten. Alleen dat kost je wel brandstof. Dus je doet liever niet. Ze hebben nu een stabiele patiënt. En ze zijn nu aan het kijken hoe ze hem weer gewoon... Een hooplappen. Van de IC af kunnen halen. En ze hebben nog wel even... Want ik meen dat het nog een dag of 60 duurt voordat ze bij de Maan aankomen. Het is een heel complex proces wat ze dooraf lopen. Dus ze hebben even tijd. Maar dit was wel weer een soort... Dat is volgens mij al de derde oefensmoment bij Capstone. Maar tot nu toe... Capstone heeft hem wel weer op het rechte pad gekregen. Dus het is altijd wel weer leuk om te zien hoe zo'n paniekproces dan... Hoe dat dan werkt. Dat je daar inderdaad gewoon een paniekknop voor hebt. En dan mag je een hele grote anteus gebruiken. Dat het Deep Space Network er nog bij komt kijken. Interessant, dankjewel. Gaan we even naar T-Mobile, SpaceX en ook Apple. Even wat technieuws tussendoor. Wil jij hem vertellen Arno? Ga je gang. Ik pak T-Mobile even. Wat interessant is wat SpaceX en T-Mobile hebben bekendgemaakt. Is dat er in principe voor bestaande mobiele telefoons... Wereldwijd ontvangst komt. Dankzij het netwerk van T-Mobile. En niet te vergeten Starlink van SpaceX. Dus Starlink zorgt ervoor dat je overal ter wereld internet kan gaan hebben. Maar via een ingenieuze manier van grondstations. Ik snapte er niet hoe ze het gingen doen. Volgens mij snappen ze dat zelf ook nog niet. Het kwam erop neer dat je in ieder geval... Je kan bellen. En noodontvangst hebt op alle plekken die er zijn. Dat is het idee erachter. Die Link is er al. Er is een bedrijf in Amerika dat heet Link. Die hebben dat ook al gedaan. Maar dan met kleine boodschapjes. Er staan de onangepaste mobiele telefoons. Dat schijnt te werken. Maar als je dat op Starlink wil doen... Dan moet je een aantal dingen gaan aanpassen. Dat is waar T-Mobile en SpaceX over gesproken hebben. Ze hebben gezegd dat ze die technologie samen gaan ontwikkelen. Zodat we Starlink en grondstations van T-Mobile kunnen gebruiken. Om overal ter wereld die functie te leveren. Het zal niet heel goed en heel snel zijn. Dat is heel belangrijk. Je moet internet overal hebben. Maar dit is niet over internet. We hebben het over bellen. Uiteindelijk moet je internet op je mobiel kunnen krijgen. Ik heb toch grote vraagtekens. Maar ook in de zin dat ik het niet snap. We zitten hier met een paar duizend mobiele telefoons te zenden. Uit die cacophonie moet je als paal een paar honderd meter verderop... Chocolatje maken. Dat werkt. Dat je dat 400 kilometer boven je hoofd moet kunnen. Dat denk ik lach. Het idee is dat als je geen bereik hebt... Dan pakt hij bereik op van een satelliet. Dat gaat met bestaande radiogolven. Dat is een techniek die bestaat. Ik weet niet welke was. Je maakt gebruik van radiogolven. Alleen de technologie om die communicatie sluitend te krijgen... Tussen de satelliet en de mobiele telefoons op de grond. Daar moeten ze hard aan werken. Zowel aan SpaceX als aan T-Mobile. Aan de ene kant komen de technische oplossingen wel. Dat is de enige manier waarin er zoveel geld achter staat. Dat is wat er eerst waren het kleine partijen die zeiden... We willen graag internet en bellen leveren aan mobiele telefoons. Daar zat bijna geen geld achter. En ook geen blok. En ook wat jij zei, Apple. Die hebben een deal met Global... Hoe heet dat nou? Global networks. Het is interessant dat je ziet... Het idee was altijd al. Nu begint het idee technisch mogelijk te worden. Nu zien grote spelers zich voorstateren. Het grote verschil van Apple is dat het een soort noodnetwerk wordt. Ze investeren ongeveer een half miljard erin. Dan komt het erop neer dat je in ieder geval... Noodberichtjes kan sturen vanuit de jungle en de woestijn. Dat is de eerste stap. Ja, dat is de eerste stap voor hun om te werken. Wat er dan verder naast komt, is geen concrete aanwijzing voor. In ieder geval is het toch wel fijn... Als je in de middle of nowhere bent, is er al veel meer. Eindeloos met je hand omhoog staan bovenop een berg. Daar zijn al veel bestaande technologieën voor. Dat is een paperduur. Er bestaat veel aan satelliettechnologie. Je bestaat helemaal blauw. Als je iets probeert te stralen, kost het nog steeds. Het zijn serverscontracten en support. Het is niet een makkelijke, laagtrempelige dienst. Dat is wat deze ontwikkelingen zijn. Het werkt gewoon en kost je niet veel. In gebieden in Afrika en Azië waar mensen niet de ideale verbinding hebben, hebben heel veel mensen wel een telefoon. Maar op deze nergens is iridium ooit failliet gegaan. Natuurlijk. Maar al die eerste systemen moeten zulke grote investeringen doen. Die gaan kapot. Maar daarna zie je dat het overgenomen wordt. Dat iridium nu een stabiel bedrijf. Ja, maar dat is van de Defensie in Amerika. Ik ken het gehaal van iridium niet. Motorola bedacht dat ze in dat telefonie via satelliet wilden doen. Dat is ver voorstaanlijken. Ze hebben dat ook gedaan. Dat is ingehaald door landbase telefonie. Als we dat in een andere systeem uitgerold hadden, was de mobiele telefoon op de grond in zo enorm bereik gekregen dat er geen businessmoneel meer was. Mijn zorg is tegen tijd hiermee klaar zijn. In de generatie van mijn kinderen de draagkrachtige deel van de economie. En die bellen nooit. Ik heb een video gehaald. TikTok filmpjes over de satelliet. Je moet je eten in de woestijn ook kunnen instuinen. Je moet het precies zien. TikTok in de woestijn. Maar de ontwikkelingen gaan wel hard. Ik heb een aantal keer met die zonnewagens meegereden in Australië. De laatste keer hadden we een mobiele schotel achterop een auto met een rijdend internet. Dat was toen al een aantal jaren geleden. Dat was een van de schotels in heel Australië. Dat was de toegankelijke technologie. Vergelijkbaar met 8 jaar daarvoor. Totale revolutie. We hadden overal internet. Ik had het convooi binnenregen. Ik had het wifi bereik. Ik heb het gevoel dat ik op de autoradio hoorde hoe mijn dochter thuis de spotten van je in het overnemen was. Het is wel een rare ervaring. Ik snap dat die innovatie hard gaat. Het gevaar is dat de innovatie zo hard gaat dat je de feiten aanloopt. Ik vraag me af of je internet op de maan en Mars gaat krijgen. Dat is voor de volgende aflevering. Daar kom je wel met andere afstanden. Mars is 300.000 km. Mars hoeft niet over te beginnen. Maar als internet komt... De AESA heeft een contract met Surrey Satellites. Om een aantal satellieten rondom de maan te brengen. Zodat je gewoon maan internet hebt. Dat is belangrijk. We hebben een groot verhaal over het leven van sterren. En over de Gaia. Daar komen ze op uit. Ik heb nog een kleinje. Ik kijk naar 26 september. Dan komt de impact van DART. Dat is een leuke omgeving. Je hebt het in de podcast uitgebreid gehad. DART is een satelliet die bedoeld is om te kijken of we in de toekomst de dreigende astroïdes die op ons afkomen stormen van baan kunnen laten veranderen. Je moet je ruimte doen. Op het allerlaatste moment is dat niet zo zinvol. Maar als je 200 jaar van tevoren weet dat dat gevaarlijk wordt. Dan heeft het best nut om te kijken of dat kan. Of je erop in kan slaan. Dat hij de aarde mist. Dat is het idee. Het is niet spektaculair einde. De knal is wel spektaculair. Je moet de aarde in slaan op een minimaantje. Dat minimaantje draait om een astroïde heen. Wat DART doet is met 6 km per uur op die maanknallen. 6 km per seconde. Het zegt 6 km per seconde op die maanknallen. Het om. De ding weegt 500 kilo. Die DART die minimaantje. Het enige miljard kilo. Dat is een gelijke strijd. Maar als het goed is gaan meten. In hoeverre die baan van het minimaantje om zijn astroïde heen. Of dat verandert. Het is een afstandje voor niks. Het is 1,3 km. Hij doet een rondje om zijn moeder. Die gaan ze meten? Ja. Het is een afstandje. Dat de omlooptijd 10 minuten korter wordt. Dat kan je prima meten. Er is twijfel als ik dat het gaat werken. Als we hopen dat het gaat werken. Je gaat ervan uit dat er 2 boeljardballen zijn. Dan heb je effect. Maar uit eerder onderzoek met comete. En astroïdes. Het is toch ook wel een beetje beeld als het zou kunnen dat ze een stuk brosser en losser zijn dan we denken. Heel poreus. Ja en dan, dat is vervelend, want als dat gebeurt dan wordt het een soort bop effect wat je krijgt. En dan gaat heel veel van die energie in een, kan dan gaan zitten in de vormverandering. Weet je? Als het ware golven overheen gaan, weet ik niet precies wat er gebeurt. Maar dan als daar de energie in gaat zitten, gaat het niet zitten. Dat is verandering. Daarom is het goed om te testen hè. Daarom. Ja. Dat is wel interessant. Of ze die tien minuten echt gaan halen, dat wordt een vraag. En ja, nou uiteraard is het de vraag of ze hem raken, want dat is ook knap genoeg. Ja, sowieso. Weten we überhaupt waar ze zijn ongeveer? Waar speelt zich het allemaal af? Ja ergens, volgens mij, nee dat weet ik eigenlijk niet in mijn hoofd, maar ik neem aan ergens tussen de aarde en de marsen qua baan. Hoe heet het minimaantje? Het minimaantje heet, even goed kijken, dat kan ik goed zeggen, dimorphos. Dimorphos. Dimorphos. En hij draait om, even kijken. Oh want dat is het minimaantje en die draait dus om een astroïde heen. En dat is niet Bennu? Nee, dat is een andere. Nee, dat is een andere. Daar ging dus juist de Japanse heen. Die dimos is het. Het zijn echt hele kleine astroïden hoor. We hebben het over anderhalve kilometer of een paar honderd meter doorsneden. Oh ja, ja. Ik zie ook zo eens erin niet precies waar die is, maar ergens in het grote buitenverre. In een niet al te verre, heel openheilig zie je niet te ver. Het probleem zou zijn als hij al dicht bij de aarde was dat we dan al problemen zouden kunnen hebben. Ja. Deze astroïde heeft opgegeven, we zullen nooit nog een gevaar vormen voor de aarde. Dan doe je die test niet. Doe je hem de andere kant op. Dat hadden we beter niet kunnen doen. Het is echt heel veilig. Ik had ook nog een heel klein dingetje. Ja, nog een laatste kortje voor dat we naar de sterren gaan. Er is een klein bedrijfje dat heette Marston Space Systems. Die had een contract met NASA om een commerciële lander naar de maan te brengen. Het is een half jaar geleden verhiet gegaan. Maar gelukkig, dat is wel heel goed nieuws eigenlijk, heeft een bedrijf Astrobotic, wat ook zo'n contract heeft, die heeft het bedrijf opgekocht in zijn totaliteit. Dus zelfs de hoofdengineer van Marston is nu hoofdengineer van Astrobotic geworden. Toevallig ben ik daar zelf in 2010 geweest bij Marston. Supercool, want ze bouwen gewoon hun eigen suborbital, kleine experimentele raketten. Die blijven dan heel netjes stabiel in de lucht hangen. Waarbij allerlei dingen getest kunnen worden. NASA heeft ze gebruikt om landing systemen goed te testen. Dus het is goed dat je daar een soort consolidatie in die industrie ziet plaatsvinden. En dat de kennis niet verloren gaat die echt over 15 jaar is opgebouwd. Maar gewoon geconsoleerd wordt in een ander bedrijf waardoor je dat soort dingen weer door kan laten gaan. Dus dat vond ik positief iets dat er toch even gemeld moest worden. En dan sluit ik nog even de kortjes af, want we vergeten nog iets. En dat is James Webb. Die heeft nog een paar hele mooie foto's, dus blijf dat gewoon constant in de gaten houden. Die had nu de Orionnavel mooi in beeld gebracht. Ik moet zeggen, ik vond de hubbelplaten van de Orionnavel toch ook heel mooi. Ik vond deze cool, heel hoge resolutie. Dat is dan mooi. Maar je ziet toch dat het infrarood... Ja, dat is een bepaald spectrum. Daar zie je bepaalde dingen op. Het lijkt er toch op alsof de foto's die misschien de meeste impact gaan hebben wereldwijd toch een soort compilatie foto's zullen gaan zijn. Of zo, waarbij je misschien toch een beter beeld krijgt. Wat je vooral met dit soort foto's moet doen, je moet inzoomen. Je moet inzoomen. Je moet hem downloaden in zich heel. De grootste, hoogste resolutie. En dan gaan inzoomen. En hoe ver je kan komen, dat is echt bizar. Ja, is prachtig hè. Ja, is heel mooi om te zien. Dat is de kracht in mijn ogen van James Webb op dit moment. Dat je binnen die golflengte zo'n hoge ruimtelijke resolutie kan krijgen. Ja, en de reden of het gevolg daarvan, van die hoge resolutie binnen die ruimte, is dat ook nu de atmosferen van exoplaneten beter bekeken kunnen worden. En ik denk dat harde wetenschappelijke resultaten moeten daarvan nog komen. Maar wat je ziet zijn kleine nieuwtjes als bijvoorbeeld, en dat is vorige keer kort besproken, dat er CO2 is gedetecteerd in de atmosfeer van een exoplanet. En dat was een first. Want CO2 was altijd wel afgeleid, maar nooit direct geobserveerd in de atmosfeer van een exoplanet. Dus dat is te gek. En zo zie je dat James Webb eigenlijk ook meteen al ingezet wordt voor exoplanetenonderzoek. En dat is gewoon een van de hele gave takken van waar James Webb voor bedoeld is. De eerste observatiecyclus is 25 procent gaat naar exoplaneten. Precies. Heel hoog. En dat is gewoon elke keer goed gebruik maken van waar is nou dat spectrum in van Rood ligt goed voor. Nou ja, dan kan je dus dit mee. Dus vooral dat doen. Dus James Webb, net als SpaceX en net als eigenlijk al die andere dingen zijn van die dingen die terug kunnen komen, altijd nieuws uit blijft komen. Ik heb nog één klein opmerkelijk feitje, dat is wel misschien aardig om even te bij stil te gaan, dat we deze week voor het eerst een lancering van een raket ever, ooit, ever hebben gehad die niet plaatsvond in de regeerperiode van koningin Elisabeth. Was het een Falcon 9 van SpaceX? Het was inderdaad. De eerste was een Falcon 9. Dat is altijd zo. Superhistorisch. Ik zal er een kaakje aan steken. Als je kind geboren wordt nu is de kans dat het een Falcon 9, die eerste is, ook heel groot. Nou ja, ik kwam er tegen. Je wilde gewoon even Elisabeth bij de stil staan. Absoluut bijzonder. Dan Gaia. Een project waar we het ook wel eens over hebben gehad hier. Dat is in principe een satelliet die probeert, de oorspronkelijke missie van dit observatiecentrum moet je het moeten noemen, was om eigenlijk een soort 3D kaart te maken van de melkweg om te kijken waar alle sterren zijn. Maar dat ding kan ook wel meer dataloggen van al die sterren die het aan het catagorieseren is. En daar blijken nu echt hele prachtige dingen uit. Dus we gaan het even hebben over en die missie. Maar daarvoor moet je ook een klein beetje begrijpen hoe het leven van sterren eruit ziet. Wat eigenlijk Gaia gelukt is, is om een soort levensloopkalender te maken van allerlei soorten sterren, maar dus ook onze ster, de zon. Dat is een G-type ster. Er zijn verschillende soorten sterren, daar zouden we veel van hebben. Wat zo prachtig is, is dat overal in ons melkwegstelsel vind je sterren die net zo zijn als onze zon, maar in alle stadia van het leven van de zon. Dus als jong babyster tot hele oude, grote, dikke, vette, rode reusster. Oud, loch, zwaar en aan het opbranden. En daarmee is nu duidelijk een soort levenspad van onze ster dus ook geobserveerd, om het zo maar te zeggen. Echt een waanzinnig prachtig onderzoek. En daarmee kunnen we ook een beetje vertellen wat er de komende jaren hier op aarde staat te gebeuren. En wat moeten we hier allemaal begrijpen om dit te kunnen weten? Twee dingen zeg, dat onderzoek was er al, maar dat konden we doen met grond telescopen. Alleen dat is veel moeilijker, omdat je niet zo'n satelliet hebt die gewoon miljarden sterren in een paar jaar kan doormeten. Dat is de kracht van Gaia. Dus wat we hebben nu kunnen doen, is dat we die levensloop veel nauwkeuriger hebben kunnen vastleggen. Maar met meer detail. Je kan veel nauwkeuriger in de tijd zeggen wanneer de zon ondergaat in een soort rode reus en daarna in een witte dwerg. Dus de details, de detaillering is veel hoger dan dat in het verleden was. Ja, dat is de eerste en de tweede punt? Tweede, daar maak je gebruik van het Herzsprung-Russel diagram. Een heel belangrijk diagram in de evolutie van sterren. Even zo dat mensen goed kunnen googlen. Het Herzsprung-Russel diagram laat eigenlijk zien, het is een grafiek van lichtkracht van de sterren en de temperatuur van de sterren. En daar kan je dus eigenlijk zien hoe een ster in bepaalde leeftijd op welke plek die daar zit. En als hij dus in bepaalde evolutie doorgaat, dan zie je dat die baan gewoon in dat diagram verandert. Omdat je inderdaad, zoals jij net zei, sterren van alle leeftijden in dat diagram kan plaatsen. En dat is de grote kracht ervan. Dus je krijgt gewoon een evolutiespoor van de zon, kan je heel nauwkeurig... Want sterren zijn niet hetzelfde. Sterren worden eigenlijk met verschillende composities geboren. Ik ken alleen maar de Obi-Fi Guy of Girl Kiss Me. Maar er zijn er al tegenwoordig andere ezelsbruggetjes die minder over zoenen gaan. En hij gaat ietsje verder. Wat is het dan? Hij gaat... Kiss Me FG nog eens. Of 20 jaar geleden, kom op. Maar het is een ezelsbrugtje om te kunnen onthouden dat er dus O, B, A, F, G, K en M sterren zijn. En dus nog een paar meer. Die dus eigenlijk omschrijven bijvoorbeeld, wat voor type ster eindigt nou als supernova? Of wat voor een soort ster eindigt nou als zwart gat? Dat is nog steeds niet helemaal honderd procent duidelijk, maar dat doen één categorie van sterren. Maar een andere wordt misschien niet eens echt een lekkere dikke vette ster die aanstaat met je soort half gevaalde zon, het jupiter, een bruinend werk. En daar zitten ze van alles tussen. En elke soort ster heeft dan volgens mij zijn eigen levenscyclus. Op die manier kan ik het wel zeggen. Dus onze zon, nou het is wel goed om even bij ons erover na te denken. Het is een beetje een duff ster, ja klopt. Een G-type ster. Een middel. Dat is hetzelfde waar ons zonnenstelsel zit. Op een saaie plek in de Melkweg. Een beetje een gek plek, een beetje een suburb. Een beetje buiten de stad. Een beetje een vieze stratenstad uit. Wat aan een kant wel heel erg fijn is. Want als je een supernova in de buurt hebt dan is het een eindverhaal. Ja, dat is niet zo druk. En onze zon bestaat wat vier en een half miljard jaar ongeveer. Nu zoiets. En gaat uiteindelijk, dat weten we al wel geramen tijd, die brandt op. En wordt, omdat die als een waterstof heeft omgezet naar helium, steeds groter en groter en groter en groter, gaat dan Mercurius verzwelgen, Venus verzwelgen. Misschien, dat weten we nog steeds niet helemaal precies. Waarschijnlijk ook de aarde wel opkoken tot een lekker suppertje. Tot een Jupiter. Tot een Jupiter uiteindelijk wel. Ja, dus dan maakt niet zoveel uit hoor. Niet dat het, als het nog niet bij de aarde is, dat het niet lekker leven is. Nee, dat wordt dus al, nou dat vond ik dus zo interessant hieraan. Het wordt al vrij snel vreselijk. Eigenlijk zijn we al best wel... Vrij snel in luisteraars in miljardenjaren. Vrij snel in miljardenjaren. Nou, ik vond het, we moesten toch een beetje opschieten. Het gaat mij niet snel genoeg daarbij, SpsX eigenlijk. We moeten hier wegwezen. Ik denk, misschien duur die wens schap durf ik wel aan, dat we het wel redden. Nou ja, het idee is dus nu eigenlijk dat over 600 miljoen jaar... Dat zeg ik, die wens schap durf ik wel. Nou, 600 miljoen jaar. Als je weet eigenlijk, de aarde, 4,5 miljard jaar oud, of in zijn proto-aarde... Toen was er eigenlijk al vrij snel leven. Dus na een half miljard jaar was er al een hele elementaire vorm van leven. Vind ik toch belangrijk... Die deden vervolgens een hele lange tijd vrij rustig aan. Die zegt het al. Vervolgens 3,5 miljard jaar deed dat leven helemaal niks. Ik vind dat altijd zo. Het leven was er vrij snel en deed toen vervolgens 3,5 miljard jaar eigenlijk gewoon vrij bij helemaal niks. Tot het opeens, 500 miljoen jaar geleden, explodeerde de Cambriese explosie. En sindsdien hebben we haaien, bomen, bloemen, mensen... Er zit nog wel wat tussen. Maar... De bond van een zelle geeft niet meer tussen. Die horen er allemaal bij. En wat ik dan dus heel spannend vind, is... Nou, we geven het om ongeveer 600 miljoen jaar en dan lijkt het erop alsof vanaf nu... ...als of vanaf dat moment eigenlijk leven al buitengewoon moeilijk wordt. Als er dan nog leven mogelijk is, dan is het een vorm van leven die wij niet kennen. Want dan heeft het chemische processen die... Ja, er is waarschijnlijk bijvoorbeeld geen CO2 meer in de atmosfeer. Gek genoeg. Maar we praten echt over 600 miljoen jaar. Jij vindt dat veel. Maar ik vind het echt een... Ik heb het toch al aan een kliciensvier gebouwd. Twee keer knipperen met je ogen. Ik kan dan zeggen, tegen die tijd... Ja, wat hebben we niet gedaan tegen die tijd zou je zeggen. Nee, klopt. We zaten nog in een grot. Ja, precies. Ik ging altijd een beetje uit van 1 miljard jaar. En dat het dan vanaf dat moment een klein beetje zo gaat klinken. Al 1 miljard jaar, dat stelt je gerust. En die 600 miljoen niet. Precies. Dan heb je... Dat klinkt gewoon fijn. Zo van 1 miljard jaar om vanuit dit zonnestelsel te vertrekken. Dat klinkt ruim. Maar nu is het op 1.600 miljoen jaar. Ik kijk dan toch op de klok. Ik kijk dan toch op de klok van, oh shit. Oh shit, shit, shit, shit. Dan komt het ook haast. Dan voelt het op een stress. Ik zou het best snappen. We gaan straks na de uitzending nog even over. Dus, wat gebeurt er dan? De zon wordt steeds groter. Onze atmosfeer wordt op een bepaalde manier... Alle lichte elementen worden er waarschijnlijk van weggetikt. Uiteindelijk ben je op een gegeven moment je hele atmosfeer kwijt. En dat blijft ook een platen. Ik zit nog even tussen het even een tussenstapje. Ik ga even over hoe alles dood gaat hier. Het wordt een soort hele hete soep. Het wordt een Venus. De oceane koken dan al. Dus er is daar ook geen leven meer mogelijk. Maar Venus heeft een hele dichte atmosfeer. Die heb je dan niet meer. En vervolgens is die dus weg. Dus dan is er gewoon een kale bal. Die kale bal die begint dan langzaam... Komt dan die grens van die grote zon. Van die grote rode dwerg. Nee, hoe noemen we het? Rose giant. Red giant. De rodereus noemen we dat. Wordt steeds groter. Mercurius eraan. Venus eraan. Waarschijnlijk dus de aarde er ook aan. Waarschijnlijk Mars er dan ook aan. En dan dus richting Jupiter. Daar lijkt het dus wel op. Ik vind het feit dat fotosynthese over 600 miljoen jaar niet meer mogelijk is. En dat het vanaf dat moment eigenlijk een grote soort kokende bal wordt. Eigenlijk al heel verontrustend. En jammer. Want eigenlijk kan je zeggen dat er elke 10... Elk miljard jaar komt er ongeveer 10% meer sterrenlicht vrij. En dat is ongeveer hoe je het kan gaan meten. Dus elke miljard jaar. Dus dan weet je over 5. Wat gebeurt er nou daarna? Want die supernova gaan we niet krijgen. Nee. Dus de vraag is, men weet ook op basis van deze gaaiadaten nog niet 100% zeker dat we gaan eindigen als... Of dat de zon eindigt als witte dwerg. In principe is eigenlijk die zon die wordt steeds groter en die buitenlage... Dan blaast die de buitenlage weg. Als ik me nog goed herinner. En dan dondert die een beetje in elkaar. En dan hou je een witte dwerg over. En een witte dwerg is een? Even om een witte dwerg uit te leggen. Een witte dwerg is wat er overblijft. Dus je verbrand andere dingen. En neutronen? Neutronen alleen nog maar? Nee, nee. Dat is een neutronenster. Sorry hoor. Help me even. Wat is witte dwerg? Een witte dwerg heeft gewoon nog verbrandingseëen. Maar dan nog wat hogere elementen. Dus in plaats van helium en waterzorg zijn het andere dingen. Die kunnen heel oud worden. En uiteindelijk, en dat heeft ook alles uitgerekend, is alles verdamt. Maar dan ook echt alles. Dus ook zwarte gaten verdampen. Dus ook die witte dwerg verdamt en zwarte gaten verdampen. Al veel eerder. Zwarte gaten zijn de laatste die overblijven. En die verdampen dan. Maar daar praat ik over. Tijdens even om je een beetje gerust te stellen. Alleens leveren uiteindelijk de zwaardere elementen op. Waar jij uit bestaat. Zonder al dit processen was je er ook niet geweest. Dat is waar. Wij zijn waarschijnlijk een soort derde generatie zonder stelsel. Wij bestaan waarschijnlijk uit een soort van derde generatie gestorven ster. Elk element zwaarder dan helium is ooit ontstaan in een ster. In een ster. Dus alles wat op de aarde is, is in andere sterren ontstaan. En waarschijnlijk ook daarom kan je zeggen, vroeg in het universum is het lastig om leven te creëren. Want je hebt wel een lekkere mix nodig. Wij zijn dan waarschijnlijk de derde generatie waar dan dus zo'n lekkere mix uit kan ontstaan. Maar ik vind het dus, wat ik belangrijk vind is dat het toch op een bepaalde manier, de tijd waarin leven hier dus comfortabel en makkelijk en mogelijk is, relatief, relatief klein is. Want als je dus weet hoe lang uiteindelijk, duurt het nog echt wel 5 miljard jaar voor dat die zon zo groot is als dat die hier is. Dus voor dat het zover is. Hoe oud is het heelal? 13, 14 miljard jaar oud? Als je daar nou een ster hebt die binnen die tijd 6 miljard jaar leven kan hebben, dan doen we het toch niet zo slecht? Ja, 4 miljard jaar. Of je kan er al een paar honderd jaar nodig om er een puin op van te maken. Dus ik zou wel... Ja, dat is waar. Wat inderdaad het universum een miljard jaar over nodig heeft, dat lossen wij in even een paar honderd jaar wel even op. Maar heel lokaal, hé. Ik wou nog even over de satelliennerde als dat mag. Ga jij zelf? Ja. Vertel. Omdat het zo'n satelliet is waar ik op een bepaalde manier... Het is een ESA-satelliet, dat is misschien wel goed, maar het is een stukje Europese glory. Maar ook zo'n eentje die nooit echt aandacht krijgt om het zo maar even te zeggen. Althans niet wat minder dan de... Dat leeft nog geen mooie plaatjes op, hé. Nee, maar dat leeft... Het kost wat jaren voordat de data ook echt goed lekker naar buiten kwam. Ja, en uiteindelijk krijgt het vaak aandacht tegen tijd dat er onderzoeken als het ware komen, dat gaat trouwens nog een decennia doen, dat ze dat meekrijgen. Dat hangt er al... Daar gaan we weer langer uit, sinds 2013, dus het is ook alweer een beste nauwtje. Je kent hem nog. Weet je wel? En het... Hij doet het volgens mij nog... Je hoort daar ook nooit om. Nee, nee, nee, hij doet het prima. Hij doet het prima. Dus het is ook wel zo'n fijne workhorse, weet je wel, waarvan je zegt... Het is niet dat het... Nou ja, het had misschien wel een cameraatje ingemogen bij de inzienings, wat een beetje leuke plaatjes. Dat moet je altijd doen, ja. 2025 trouwens staat hij. Toch gepland, nu voor nu... Dan is het geld op, weet je. Dan moeten ze even kijken of ze stoppen er nog een extra budget in. Zo'n satelliet gaat meestal, als die iemand doet, ook niet stuk. Het is een fantastisch workhorse. En wat het ding even voor de geur doet, het... Inderdaad, het katalogiseert sterren, maar niet alleen waar ze staan en wat voor sterren zijn, maar ook snelheden. Weet je, dus daarmee hoe hard bewegen ze eigenlijk en welke kant op. En dat is zo interessant. Dan krijg je dus ook een dynamisch model van het zonstelsel. Melkwegstelsel. Melkwegstelsel. Van hoe de sterren in de melkwegstelsel eigenlijk bewegen. Ja, ik heb er zwak voor het ding. Het is niet enorm sexy als onderwerp. We hebben het een paar maanden geleden in juni nog even gehad over de datadump. Dat was een derde datadump. Daar kan je ons onderzoeken. Daar kan je mee aan de slag. Ja. We hebben als Nederland er ook best wel groots aan bijgedragen aan deze satelliet. Daar kan je niet scherp, maar vertellen. Er zit een laser meetsysteem in om de hoeken van de spiegels heel nauwkeurig te meten. En dat is door de Nederlandse industrie gemaakt. En dat is een van de belangrijkste onderdelen om ervoor te zorgen dat de data die eruit komt goed gecalibreerd is. Het is goed nieuws. Wat is het toch met... Een klein zijstapje maar. Wat is het toch met lasers? Ik zag dat TNO die was ook blij. Die hebben voor het eerst een stabiele lasercommunicatie verbinding gemaakt tussen grondstations. Want misschien dat er lasercommunicatie tussen satellieten aankomt. Is dat een Nederlandse... Nee, dat is iets wat er al veel verder speelt. Nederland heeft best wel de optische technologie om dat heel goed te kunnen doen. En waar je naartoe wil, is dat je wil een grondstation hebben die je heel makkelijk modulair kan neerzetten overal ter wereld. Want je hebt een hele hoop van die stations nodig om ervoor te zorgen dat je vanuit de lage aardbaan bijvoorbeeld al die data van die radar satellieten. Een gemiddelde synthetic aperture radar die kan op een gigabit per seconde creëren. Als je die data allemaal naar beneden wilt hebben dan heb je dus een hele... Is dat de drijvende kracht dat dat niet handig via de S-band? Dat kun je beter optisch? Nee, dan kun je veel beter optisch. Veel hogere dichtheid qua data. Maar je hebt optische met atmosfeer natuurlijk. Ja, natuurlijk. Als er wolken zijn dan werkt die niet. Maar als er geen wolken zijn, nee. Je hebt gewoon onbewolkt. Dat link is zo energiërijk, zo data-rijk, dat dat echt een goede additionele, dat moet erbij. Het kan niet alleen communicatie tussen de satelliet en de aarde zijn, maar voor echt de wetenschappelijke data is die echt heel goed bruikbaar. Bijvoorbeeld dat je op een koude plek, Chile-achtig, waar het altijd helder is, een grondstation zet. Als je hem in een lage aardbaan wilt hebben, wil je op elk moment dat kunnen downloaden. Dus je wil ervoor zorgen dat je op best wel veel plekken op aarde zo'n station neerzet, zodat je altijd dingen naar beneden kunt doen. Ook over de wolken heen kan kijken? Nee, niet over de wolken heen, maar gewoon op het moment dat er geen wolken zijn, dat je die data naar beneden kan brengen. Het is wel lastig natuurlijk als het bewolkt is en je kan niet downloaden. Nee, dus dan moet je dus wachten totdat je op een plek komt dat je dat wel kan doen. Of je maakt toch dan gebruik van je radiogolfen. Maar het verschil tussen de hoeveelheid download die je per gewone radiogolf en met laser is echt een factor van 100 tot 200 soms. Dus dat is echt heel hoog. Dit was volgens mij een experiment tussen het KMI, Kabao en TNO in Delft. Ik weet niet precies waar. Ja, dat waren twee grondstationen, 13 kilometer afstand geloof ik. Dat was heel dicht bij elkaar. Ik was in die zin een beetje verbaasd toen ik dat las, omdat ik eigenlijk dacht, nou dan konden we het toch al. Maar blijkbaar kunnen we het wel in de ruimte tussen satellieten, want dat ben ik ook wel eens in het verleden tegengekomen. Maar dit is puur in Nederlandse technologie. TNO die dat binnen een ESA, want het is een onderdeel van een ESA project om daadwerkelijk straks tussen geostationaire satellieten en de aarde een goede laserlink te krijgen, om dat goed voor elkaar te krijgen. Ja, want ik begreep dat juist dat adoptieve, dat je moet aanpassen aan de omstandigheden in de atmosfeer. En dat moet je volgens mij bijna in zo'n situatie continu doen. Dat je dan eigenlijk de hele tijd als het ware met je spiegels moet compenseren voor de atmosferische effecten. En dat je dat dan zo moet doen dat je heel weinig data los hebt. Daar zit volgens mij de echte uitdaging. En dat hebben ze dus nu net getest. TNO heeft net getest bij de gebrandietoren en bij Lopik. Nou, omdat ik ook wel eens over satellieten heb gelezen die satellite to satellite optisch hadden. Maar dat klinkt ergens ook weer makkelijker. Dat is ook makkelijker. Dat je dan hebt gedoe met die atmosfeer niet. Maar Starlink nu, de huidige Starlink satellieten, hebben allemaal optische communicatie aan boord. Maar met elkaar dus? Ja. Ah, ja. Vandaar mijn lichtelijke verbazing dat ik dacht, maar we konden dat natuurlijk al. Maar niet naar de grond. En om eventjes dan ga je goed af te ronden. Welke lasers zaten daar dan op? Wat was daar in Nederland van? Nou, Nederland heeft een meetsysteem geleverd. Dus dat is het meetsysteem. De lasers, de ontvangers, de optiek die daarmee te maken had om de satelliet signalen goed naar de spiegels te brengen en daarna op te vangen. En daadwerkelijk dan de verschil in de hoek goed te meten. Dat is in Nederland gebouwd. Hartstikke goed. Wij zijn er volgens mij helemaal doorheen. Iedereen scant nog even snel of er nog een kleine huishoudelijke mededelingen zijn. Ja, nee, er rest ons nog spanning om dat we een heleboel dingen in de gaten moeten houden. Ja, zo lijkt het wel op. Een hoop ballen in de lucht. Het wordt een warme winter. Over twee weken gaan we verder praten over Artemis en Esoles die niet gelanceerd is. Ja precies, die nog steeds aan de grond staan. Hij stelt dat het wel lanceert. Een mooi spek, een kleur verhaal. Dan eet ik schoen. Ik heb het beloofd. Oké, nou mooi. Welke schoenen? Meer een soort zandaal of meer een ruime voorraad. Ik zou verwachten dat Sinterklaas is. Dan kan je hem die van Mars op eind heen nemen. Nou, dat haalt hij wel nog harder. En tot die tijd blijf ons volgen op Twitter. Space Cowboys Pot. Daar kan je ons vinden en daar kan je ook eventueel al je vragen insturen. En dan kan je ons op de web kijken. En dan kan je ons kijken. En dan kan je ons kijken. En dan kan je ons kijken. En dan kan je ons kijken. En dan kan je ons kijken. Deze tijd blijf ons volgen op Twitter. Space Cowboys Pot. Daar kan je ons vinden en daar kan je ook eventueel al je vragen insturen. Dit was de 103e aflevering van Space Cowboys met Arno Wielders. Michel van Baal, mijn naam is, was en is het thuisroes. Nog 600 miljoen jaar. Zes, nog 600 miljoen jaar. En tot dan. Tot de volgende keer. Hoi. Hoi.