De space race, mars en donkere materie

Dit is een BNR podcast. Welkom allemaal bij een nieuwe Space Cowboys nummer 187. Hoe moet ik zeggen, het is Week in Space, want het gaat veel over de space race. Ik ben hier met Nadine Duursma. Hoi, goeiemiddag. En Filip Schoonjans. Ja, leuk. Ja, hallo. Ja, we gaan eventjes vooruitblikken op de belangrijkste onderwerpen. Of nou eigenlijk de onderwerpen zoals ik heb gezegd dat je ze moet zeggen. Nadine, waar ga jij het onder andere nog meer over hebben dan de geopolitiek? Mijn favoriete onderwerp dat is een nieuw observatiesysteem voor Nederland. Oeh, en voor wie in het bijzonder? Ja, dat houdt nog even verrassing. Spannend, en Filip? Ja, het belangrijkste is denk ik wel met afstand wat de Europese ministers allemaal besloten hebben een paar dagen geleden. De budgetten voor de ESA. Absoluut. En waar Europa dan past. En ik wil het nog even over donkere materie hebben, want bijna al onze onderwerpen zijn aards of in ieder geval, wat ik zeg, een soort space race gerelateerd. We gaan de hele wereld over vandaag. En dan nog eventjes aan op het einde gaan we nog nadenken over materie zelf. Of het wel bestaat. En wat leuk daar aan is, wat ik heb begrepen, dat iedereen vindt donkere materie ongelooflijk fascinerend. Maar voornamelijk omdat we er geen bal van begrijpen. Ja, precies. En het is ook interessant omdat er dus een crisis in cosmologie is. Dat gaat over donkere energie. Dus daar is het een soort van paniek in de tent, om het zo maar te zeggen. En bij donkere materie is het meer van ja, we hebben het maar nooit weten vast te leggen. We hebben het nog nooit echt gedetecteerd. Het is alleen maar een rekenfout. Nou, daar is dan misschien nu verandering gekomen of misschien nog helemaal niet. Ik ben heel benieuwd. Als we door al die budgetten heen zijn dan kunnen we... Dus blijf huisteren. Hoe men je er van weet. Daarom doen we dit ook. We gaan naar de budgetten. Want het was ook bij ons in de Signalgroep een grote consternatie over... Hoeveel gaat Nederland nou wel uitgeven, hoeveel nou niet? Kan jij eens ons meenemen over hoeveel was het nou door Nederland beloofd? Waarom was het zo'n schandaal en wat is er eigenlijk besloten? Vorige week, woensdag en donderdag, waren dus al die Europese ministers die over ruimte gaan, die waren bij elkaar, om de budgetten van het European Space Agency te bepalen. En daar was al een hele tijd een enorme discussie over. Want het was ook duidelijk dat Duitsland en Frankrijk zouden hun budgetten onvoorstelbaar gaan verhogen. En dat is allemaal dankzij, of dankzij ja, helaas dankzij de geopolitieke situatie waar ruimtevaart natuurlijk een enorm belang inneemt nu. Omdat het mag nu ook gewoon allemaal dual use zijn. We ontwikkelen ruimtevaartsystemen die ook voor defensie en veiligheid ontzettend belangrijk zijn. Dus het was wel duidelijk dat er veel geld aan zat te komen. Alleen Nederland niet. En eigenlijk iedereen was daarover in grote consternatie. Want zeker als je de inflatie zou meerekenen, zou Nederland ongeveer 25% minder gaan bijdragen dan de vorige keer, drie jaar geleden. Dus ongeveer een keer per drie jaar. En ja, dat kon eigenlijk al helemaal niet. Want er waren eigenlijk meerdere punten van kritiek. Een was dat eigenlijk Nederland daarmee niet voldoet aan zijn stand. Dat als je kijkt naar het nationaal product van Nederland en hoe belangrijk Nederland is in de wereld en Europa. Dan kan je niet gewoon maar een paar procent aan ESA bijdragen. Dat zat daar gewoon meerdere malen onder. Dus dat de directeur-generaal van ESA zegt dat deze bijdrage als die echt zo komt is een land als Nederland onwaardig. Dat heeft hij gezegd. Ja, dat heeft hij gezegd. Dat zijn behoorlijk harde woorden voor een directeur-generaal. Dit is door een half politicus. Een hele misschien wel. Het technologisch centrum Estek in Nederland. Ja, dat was punt twee. Het technologisch centrum ligt in Nederland. Er werken 3500 mensen. Met afstand de grootste vestiging. En levert een enorme boost aan de Nederlandse economie. En er was ooit een rapport gepubliceerd dat had uitgerekend dat het ongeveer 500 miljoen euro aan de Nederlandse economie opleverde. Terwijl in Nederland er maar 100 miljoen euro per jaar in stopt. Niveau vanuit ook per jaar. Maar dat rapport is inmiddels ge-updated. En het is nu ongeveer 1,2 miljard. Op basis van die 100 miljoen? Ja. En dat levert iets van 10.000 banen op in Nederland. Dus die hele Nederlandse high-tech sector. Niet alleen high-tech, maar ook alles omheen. Conferenties, huizen, alles in die hele bolle streek. Die profiteert daarvan. Noordwijk, ja. En de directeur-generaal zei al. The Dutch hit the jackpot. Want ze stoppen er maar zoveel in. Ze krijgen er zoveel uit. Dus er was enorme kritiek op eigenlijk. En dus we begonnen die conferentie. Maar trouwens ook brieven. In de aard van SpaceNet, organisatie van bedrijven die in de ruimtsvaart werken. Hadden een brandbrief geschreven. Het Nederlands Space Engine had een adviesbrief uitgebracht. Nadine, vertel. Ja, en Nadine had jij ook een brief gestuurd. Ja, ik heb er nog een brief achteraan gestuurd. Ik had die brief gelezen. Ik dacht, ja, het is op zich wel een goede brief. Maar ik miste nog een beetje de getallen. En ik dacht, ja, Karambans, die moet wel gewoon de getallen die 1,2 miljard op tafel zien. Dus toen heb ik nog een brief achteraan gestuurd. En die is doorgestuurd naar de Tweede Kamer. Misschien heeft dat hem gedaan. En die Karambans is dat gehuid. Al die industrie en al die belangrijke mensen. Maar ja, als studenten hebben we bijna wel eens, we hebben bijna helemaal afgescheurd. Was die al een brieven aan het schrijven? Dan gooien we er toch nog 109 miljoen tegenaan. Dus dat heeft hij gedaan. Op de eerste dag van de conferentie kwam halverwege die dag het besluit dat Nederland er 109 miljoen bijging. En ze dachten dan voornamelijk aan satellietcommunicatie en aardobservatie. Dat zijn eigenlijk wel twee dingen waar Nederland goed in is. En even waarom deze hele soap? Waar was die voor nodig? Vanuit Nederland gezien. Wat is dat voor een werkgedrag? Ik denk dat het moeilijk was om geld te vinden. Dat was één. Het kabinet is dubbel demissionair. Dus het is heel moeilijk. Als je mandaten eigenlijk is papa nat houden voor een demissionair kabinet. Dan kun je moeilijk zeggen weet je wat? Ik ga mijn inspanning in de ruimtevaart verdubbelen. Of verdrijfdubbelen. Wat eigenlijk zou moeten om aan hun stand te voldoen als we kijken naar nationaal product. En naar de lange termijn ruimtevaartagenda. Wat dat ook nog zoiets. We hadden een lange termijn ruimtevaartagenda opgesteld met een zestal belangrijke aandacht gebieden. En als je daar een inspanning in wilde leveren. En ook de technologie behouden waar wij nu al goed in zijn in Nederland. Dan zou daar vele miljoenen bij moeten. Iets van 100 miljoen per jaar bij moeten of zoiets. En om daar aan te voldoen was het ook al nodig. Maar er waren al stemmingen geweest in het parlement. Met moties waar ergens in midden september. Waar dat was voorgesteld en die waren verworpen. Dus Karremans had het ook moeilijk. Want het was ook een beetje de wil van het huidige parlement. Het voorgaande parlement eigenlijk. Het was 16 september voor de verkiezingen. Dat mocht dat ook eigenlijk niet. Nu heeft hij er uiteindelijk wel gezocht en geld gevonden. En daarmee heeft hij het budget weer gebracht op ongeveer het bedrag. Wat het ook was bij de vorige ministerie. Dus hij heeft het eerst verlaagd. En nu is iedereen heel blij dat hij weer terug bij het oude is. En zo doe je dat ja. En daar ben ik ook blij mee. Ik heb het ook op de radio ergens gezegd. Ik ben er ook blij mee dat het weer herstelt op het oude niveau. Maar er wordt natuurlijk wel gezegd. Als ze echt willen bijdragen op niveau. Dan moet daar nog wel wat bij. Maar ook om aan die ruimtevaartagenten te voldoen. En om de industrie te behouden. En er was dus ook nauwelijks verkapt dreigement om uiteindelijk te kijken. Of er niet een deel van wat er allemaal in Noordwijk en Estec gebeurt. Om dat te verplaatsen naar het buitenland. Je bent echt gedreigd op een gegeven moment al. Als dit gebeurt. Maar het is ook überhaupt een slechte look voor Nederland. Als je de hele tijd op deze manier je in Europa profileert. Maar je kunt het dreigement noemen. Het is niet echt van je sliep uit. Als jij niet betaalt dan krijg je dat niet. Wat de directeur-generaal denk terecht zegt. De andere lidstaten moeten dat op een gegeven moment ook nog maar accepteren. Dus die zien ook dat de grote vestiging van ESA. Met al die economische activiteit ligt in een landje. Wat iets van 2,7 procent van ESA bijdraagt. Terwijl ze eigenlijk op het grond van een Nasdaq product iets van 4,8 procent zouden moeten bijdragen. Dus al op het moment dat de andere lidstaten dat niet meer accepteren. Dan heeft ESA een enorm probleem. En je ziet nu dat ze hebben nu besloten. En dat zat al een tijdje in de pijplijn. Maar een paar weken geleden besloten dat het hele gebied van bemennende ruimtevaart en exploratie. Dat dat op termijn naar Keulen gaat verhuizen. Waar het astronautencentrum al gevestigd is. En die directeur daarvan. Die ken ik natuurlijk. Want dat was mijn directoraat waar ik zat toen ik in ESA werkte. Die heeft wel gezegd van we gaan geen mensen gedwongen verplaatsen naar Keulen. Maar wel de nieuwe projecten gaan beginnen in Keulen. En uiteindelijk is daar over een termijn van een aantal jaren. Het speerpunt is daar in Keulen. En dat wilde Duitsland heel graag. Want Duitsland houdt van dat exploratie directoraat. En dat gaat dus uiteindelijk gebeuren. Zonde voor Nederland had anders kunnen zijn. Nederland is natuurlijk zijn ruimtevaart ambities verloren. En nooit heel helder geformuleerd. Veel over in dat observatie en communicatie. Maar niet over zelf de ruimte ingaan. Dat snap ik op zich ook wel. Maar aardobservatie was natuurlijk altijd heel erg belangrijk. Je ziet nu, ik zal straks noemen wat al die landen allemaal hebben bijgedragen. En hoeveel geld er naar welke aandachtsschipiet gaat. Maar tot aan de vorige ministersconferentie. Dus in elke drie jaar plaatsvindt was aardobservatie. Was eigenlijk altijd het directoraat wat de meeste geld kreeg. En dat kwam door de politieke situatie. Waar klimaatverandering was het thema. Dus iedereen wilde investeren in statelieten die naar de aarde kijken. En die klimaatverandering goed bestuderen en in kaart brengen. Met het idee van meten is weten. Nu is de hele geopolitieke situatie veranderd. Nu is de dreiging van oorlog het belangrijkste geopolitieke thema. Aardobservatie is dus niet meer de grootste. Nu voor het eerst is space transportation het grootste. En het hele verhaal van de resilience. Er is een heel verhaal over resilience. En er staat zelfs een mandaat. Dat is een mandaat die we kunnen gebruiken. En die mogen werken aan defence en security. Ja precies, dus de defensie wordt er eigenlijk bijgetrokken als ambitie. Dat was vroeger echt totaal niet zojuist. Het staat in de ESA convention. Daar zijn de oprichtingsstatuten. Daar staat in dat ESA een civiele organisatie is. Dus op een gegeven moment werd het in de laatste jaren... ...min of meer toegestaan dat er ook double use technologie ontwikkeld werd. En dat is eigenlijk in de resolutie dat ESA dat mag doen. En die krijgen dus nu ook met afstand het meeste geld. En ik zie dat totale toegezegde geldt op iets meer dan 22 miljard. 22,3 miljard. Daar hebben we het over, 22 miljard. Voor drie jaar. Het meeste daarvan is bijna bij die space transportation. Dus lancerings in zijn raketten. En ook voor het onafhankelijker worden van Europa. Want je ziet ook dat we niet te afhankelijk mogen zijn van de Verenigde Staten. Want die hebben ons al meer malen in de steek gelaten. En daarna uit observatie 3,5 miljard. Navigatie 1 miljard. Die exploratie directoraat met mensen 3 miljard. Wetenschap 3,8. Technologie bijna 1 miljard. Dus toch met afstand het grootste van die inrichtingen. En dan zie je dat als ik even de Nederlandstaat nu bij de bijdrage... op de negende plaats. Dat is niet slecht. Dat vind ik ook nog wel meevallen. Nu komt dan twintigste plaats of zo. Het is laag, maar het is dus inderdaad waar het ware niet ambitieus. En dan wil ik even nadienen naar jouw volgende onderwerp. Dus dan pakken we die er eigenlijk bij. Want een van jouw onderwerpen zijn de Europese plannen. Voor volgend jaar. Dat gaat om de lanceringen. Wat is de ambitie dan? De ambitie? We zagen al van de ministerieel conference dat landen veel meer geld hebben gegeven... voor het lanceringsprogramma. Om precies te zijn is dat zelfs twee keer zoveel als gepland. En daarmee komt er ook 900 miljoen euro vrij voor de European Launch Your Challenge. Dat onderwerp hadden we al eerder besproken. Dat wordt verdeeld over vijf startups. Dat is een hele lekkere technologie. We dachten aan de Eind maart dat we in 2027 een raketlucht in krijgen. In een baan om de aarde. Dus niet een suborbitalen die dan weer landt. Maar echt in een baan en satellieten lanceren. En wat daar spannend aan is. Het is niet zozeer alleen een competitie tussen die bedrijven. al gevolg natuurlijk, Andoia Space, Noorwegen, ICER Aerospace en die raket die dan na 30 seconden helaas weer naar beneden kwam en daar is het toen bij gestopt en daar was twee weken geleden weer een nieuwe update van want ze hebben hun tweede raket die is aangekomen op de lanceerbasis van Noorwegen. Dus daar kunnen we heel binnenkort weer een nieuwe lanceerpoging van verwachten. En gaan ze weer meedoen aan die challenge? Ongetwijfeld zou ik zeggen. Ja, zij doen zeker mee aan die challenge. Dat ik het goed begrijp, dus eigenlijk wat jij net zegt Filipp over heel veel geld voor raketten, om het zo maar te zeggen, die 900 miljoen is daar dan dus onderdeel van? Ja, dat is daar onderdeel van. Dus daar wordt dat programma van gevund. En nou, het is dus Noorwegen die die raket probeert te lanceren en de luchting krijgen samen met een Duits bedrijf en dat is de bedoeling dat heel Europa daarvan kan profiteren. En dus ook ESA contracten voor nieuwe missies uiteindelijk vanaf Europese grond gelanceerd gaan worden. En help me even want er is ook van alles over Ariane 6. Is dat hoe verhouding? Ariane 6 is eigenlijk bevestigd. Hoe verhoudt het zich op een gegeven moment? Ariane 6 en VHC, dus de grote en de kleine raket van ESA, die zijn allebei bevestigd als heel belangrijk programma. Daar gaat een hoop geld naartoe. En ik denk eigenlijk dat het met veel meer geld dat dat ook uiteindelijk zou kunnen leiden tot het herbruikbaar maken van die Ariane 6 raket. Dat was een prachtig ding, maar het was nooit rendabel om, vond men, om dat ding herbruikbaar te maken. Maar we merken nu dat wij in Europa daarmee ontzettend achter liggen op de rest van de wereld. En dat is dan heel erg leuk want de hele grote concurrent van Noorwegen dat is Zweden, de Corona Space Board. En sinds september staat daar nu de Thermus raket van Ariane groep. En dat zou dan de eerste herbruikbare raket zijn van de ESA. Maar die challenge die jij omschrijft, gaat niet specifiek over herbruikbaarheid? Nee, dat gaat niet specifiek over herbruikbaarheid. Dat gaat over het onafhankelijk ontwikkelen van een lanceersysteem. Van een lanceersysteem? Ja, van een lanceermogelijkheid ook. Dus een deel van die funding gaat dan naar de bedrijven die die raket ontwikkelen. Dat zijn er vijf. En een deel gaat ook niet per se van die challenge, maar wel van het gehele budget voor de lanceringen. Dat gaat dan al naar al die Space Boards. Zodat we de Space Boards krijgen? Zodat we Space Boards krijgen, inderdaad. Ik heb er maar Space Boards. Allebei, en dat is ook spannend voor Zweden, want die willen heel graag voor Noorwegen zijn. En Noorwegen die zegt dan ja jullie lanceren een raket over ons grondgebied. Dat brengt de Noorse bevolking in gevaar. En daardoor vertragen de Nooren eigenlijk het lanceren van de Zwetser raket, omdat zij heel graag als eerste willen zijn. Omdat Europa dus over het algemeen moet uitwijken naar andere Space Boards. Dat is toch een probleem? Want daar komen we zo meteen ook nog over te spreken. Nou ja, we hebben natuurlijk zelf een lanceerbasis in Kourou. Dat is in Zuid-Amerika. En dat is de mooiste plek, omdat die ongeveer op de evenaar ligt. Daar krijg je de grootste sweep mee. Maar als je een satelliet wilt lanceren die van Noorpool naar Zuidpool vliegt, en dat is heel handig, want dan draait de aarde ondertussen onder je baan heen. Dan kun je de hele aarde zien. Dan gaat dat beter vanuit zo'n noordelijk plekje. Dus die lanceerbasis in Noorwegen, Zweden en Scandinavië, dat is wel heel handig. En daar gaat het dan over? Het gaat vooral om low earth orbit, dus laag aardbanen en dan ook polaire banen inderdaad. Oké, ja, gaaf. Want dan spoel ik even weer door naar het volgende onderwerp, Philippe. Tenzij jij nog iets wil zeggen over die ministerieel... Nou, ik was eigenlijk de buurtlijt over die ministerieel, ja. Ja, mag wel. We gaan het eens over Rusland hebben namelijk. Ja, en dat is zeker relevant. Daarom? Je ziet hier dat Duitsland met 5 miljard, Frankrijk 4 miljard, Italië, de UK 4,5 miljard. Dat is allemaal best verwacht, want dat waren altijd al de grootste landen. Daarnaachter zat in het verleden België en dan Nederland hobbelde er ergens onderaan. Maar inmiddels hebben we Spanje, die 1,9 miljard heeft, dus met honderden procent hun bijdrage vergroot. En ook Polen, met 0,8 miljard. Polen is ineens een land geworden dat veel meer bijdraagt dan ESA en wil dus ook heel graag een ESA centrum in Polen hebben. Hij vraagt ook Canada en Australië trouwens, die dit jaar ook mee gaan doen. Ja, en die hebben ook... Canada bijvoorbeeld was veel minder, daar bedraagt veel minder bij, want dat is natuurlijk geen Europees land. Ja, je verwazing deel ik. Hoe zou je dat doen? Ja, het is een associate member state, net als Israel, die meedoet aan het zongfestival, als de andere landen het goed vinden tenminste. Maar Australia doet mee aan het zongfestival, precies. Dat slaat nergens op. Maar zo doet ook Canada mee aan ESA, dat heeft dezelfde kritiek mogelijk, maar daar zijn we wel blij mee, want die dragen er inmiddels best wel veel bij. Het was er weinig, maar ze hebben dat enorm verhoogd. En afgezien van het geld is ook interessant wat ze er dan mee doen. Dus ze hebben bijvoorbeeld inderdaad gezegd dat die Artemis Missies naar de maan, daar gaan we inderdaad voor. Duitsland heeft zoveel geld dat de directeur-generaal nu heeft toegezegd dat de eerste Europiaan naar de maan een Duitser zal zijn. En toen mogen uiteindelijk drie Europiaan naar de maan sturen in het kader van dat gezamenlijk programma. Het wordt dus te beginnen met een Duitser. En ook de ExoMars, dat karretje dat op de Mars moet gaan rondrijden, dat was zwaar onder bedreiging. En ook al omdat het geld kost. En we gingen eerst met de Russen lanceren, want we hebben het afgeblazen na die inval in Oekraïne. En daarna gingen de Amerikaners helpen, maar Trump had zich teruggetrokken. Ze zeiden dat gaan we toch maar niet doen. En twee dagen voor de Ministeriële Conference, toen kwam het verlossend bericht van Nazaag geschreven, dat ze toch die bijdrage gaan leveren. Want ze hebben een aantal technologieën die wij niet hebben. Onder andere die motoren waarmee je goed kunt landen. En het schijnt heel moeilijk te maken om een motor te maken waarmee je de hoeveelheid stuurkracht kunt variëren. Want daarmee kun je dus heel voorzichtig landen. Wij hebben wel een motor die kun je of aan of uit. Als een vuurpeil, dan steek je hem aan en dan heb je wat je hebt. Maar zo'n zorg aan de Throttelable Engine, die kun je heel goed gebruiken bij het landen op een ander hemelichaam. Dan kun je heel voorzichtig landen, die hebben wij niet. En de Amerikanen gaan dat voor ons leveren en dan gaan wij er dan van leren. En we hebben die dingen ook in ontwikkeling. Uiteindelijk hebben we die dingen dan zelf. Dus dan hebben we dat toch van geprofideerd. Dus dat zit daarin. En dan voor de rest een aantal belangrijk missen. Een maan landen, een missie naar een maan van Saturnus, waar vloeibaar water verondersteld wordt onder de ijskappen. Dus daar misschien leven. En wat over Europa? Enceladus? Ja, daar hebben we het. Dus daar is de missie van goedgekeurd. De missie naar Enceladus is goedgekeurd. Nou, dat is ook nieuws. Die hebben we allemaal niet. Hartstikke leuk. We hebben ook al een apart onderwerp aan kunnen wijden. Wat een leuke missie dat wel niet is. Maar die is eventjes en passant goedgekeurd daar. Nou, scheldig. Volgende keer weer terug. Want ook nog onzeker was het trouwens. Ik was ook over de Earth Return Urbiter. Dus de Mars Sample Return, dat is dan onzeker. Maar ze denken nu dus om die Earth Return Urbiter, die samples van Mars terug naar de aarde zou brengen, om die dan een nieuw doel te geven. En dan in een nieuwe Europese exploratiemissie te praten. Ja, dat zag ik staan. Ik denk dat vanwege eigenlijk het opgevende toezeggingen door NASA. Onder andere die Mars Sample Return Missie, waarmee Mars monster naar de aarde worden gebracht, dat bracht wel dat directoraat van exploratie in moeilijkheden. Want zij hebben gezegd, dat gaan we nog wel doen. Met het ruimstation Lunar Gator, dat om de maand draait, daar gaan we gewoon verder in de hoop dat het overeind blijft. En voor die missie van die Earth Return Urbiter, wat een ongelooflijk duur ding is, daar bedenken we dan iets anders voor, maar we gaan er wel mee door. Maar het is natuurlijk moeilijk voor de landen om daar veel geld in te stoppen. Uiteindelijk was exploratie het enige onderwerp, waar minder inschrijvingen op kwamen dan gehoopt. En alle anderen kwamen meer inschrijvingen dan gehoopt. En die hele politieke situatie is zo onzeker, en dat vond ik echt wel nieuws, dat de ministersconferenties altijd één keer per drie jaar. Ze hebben nu gezegd dat over iets meer dan een jaar, in het eerste kwartaal van 2027, gaan we een tussentijdse ministersconferentie doen om te kijken of de hele wereld niet zo verschrikkelijk veranderd is, dat we al die budgetten op een of andere moeten herangschikken, of verklein of vergrot, of weet ik vooral wat. En dat is wel een uniek besluit, wat denk ik enorm reflecteert hoe de wereld er op het ogenblik voorstelt. Ja, die Encelades Missie, die heb ik heel kort even bij de open dag van Estec gesproken met een paar mensen die eraan werken. Ik zie dus dat de ministerial meeting, die heeft dus in ieder geval de mission definition phase goed gekeurd. En zou die ergens midden jaren 30 kunnen worden ontwikkeld, en dan launchen in pas 2042. We hebben nog even ons voor te bereiden. En Filip, als ik het allemaal zo even mag samenvatten, dan hoor ik eigenlijk een grote ambitie van Europa opeens wel. Doorklinken, maar Nederland matcht hier niet en sluit nog net eventjes op het laatste moment aan, bij in ieder geval alles op peil houden, maar niet zo'n sprong maken als andere landen dat ze eigenlijk wel doen. Ja, dat is denk ik helemaal correct. Dan verleggen we onze grens even, want de Amerikanen, Russen en de Chinezen hebben ook niet stilgezeten, maar het zijn allemaal een beetje hun eigen kluchten aan het zijn. Elk land heeft zijn eigen klucht. Dus Europa ambitie en het gaat goed. Eventjes leuk een rondje langs de Verenigde Staten, Rusland en China en wat er allemaal voor sopjes aan de hand zijn. Eerst maar even Rusland. Wat is daar aan de hand bij deze legendarische lanceerbasis? Ja, dat is wel een enorme sop eigenlijk. De Russen lanceren een Soyuz raket met mensen erin en een Progress raket met vracht erin, die naar het ruimteson ISS gaan, vanaf Baikanoeë, een lanceerbasis in Kazachstan. En daar hebben ze een aantal prachtige lanceerplatformen voor grote raketten, voor kleine raketten, maar het belangrijkste is zeker voor die, voor de Soyuz en de Progress. En die is helemaal in elkaar gestort bij de laatste Soyuz lancering. Ik zag het niet goed op het filmpje. Ik zag overal filmpjes geplaatst worden en je ziet het niet echt, maar ik zie een vlammetje ergens weg schieten. Er kwamen vlammen op plekken waar vlammen niet horen te komen. Je denkt dat die vlammen op zich wat er in die vlammen lagen. Klopt, dat er in die vlammen lagen. Er zit een kuil onder die lanceerplatform, waar alle vlammen in terechtkomen en die geleiden de vlammen dan weg. En zo'n kuil is echt belangrijk, want SpaceX heeft bij de eerste raketlancering zelfs een keer niet zo'n kuil en toen vloogen de betonblokken een kilometer verder op omdat die hele lanceerbasis dan die krachten niet kon weerstaan. Dus die vlammen worden in een kuil weggezet. En ik heb dat lanceerplatform ook gezien. Ik ben daar geweest. En onze mede space cowboy Bruno van Weyburg heeft een prachtig artikel in het NSI Anspot geschreven, waar ik ook een link met hoe heb gezet. En die beschrijft ook een aantal sfeerbeelden die ik hem vertelde over de steppen in Kazachstan en hoe wat voor een oude bakker het eigenlijk allemaal is. Maar het werkte altijd wel. Terwijl Joeri Gararin daar vertrokken is. André Kuipers. Allemaal van de platform. Vanaf dit platform? Nee, van de andere platform. Ja, dat andere platform was al buitengebruikt. En dat is nu een museum geworden. Daar kun je naartoe. En dan kun je daarvan genieten. Maar er zijn dus twee van dit soort platforms. En daar hangt eigenlijk onder die raket een soort metalen stellage. En er kunnen engineers daar op staan en die kunnen dan die motoren servicen en daar in gereedheid brengen eigenlijk voor de lancering. En dat platform, dat hoort opzij te schuiven, opzij te rollen eigenlijk, als die raket gaat vliegen. Maar uiteindelijk is dat platform dus tijdens de raketlansering in die kel beland. En daar heeft hij al dat geweld van die raketlansering en die vlammen gekregen. Dus die kel ligt vol met vervrongen staal. En het is niet helemaal duidelijk hoe dat is gebeurd. Ofwel hij is teruggerold door het geweld van lancering. Of niet goed opzijgerold. Dat had natuurlijk helemaal niet mogen gebeuren. Ze doen het al 60 jaar zo. En we zien wel vaker de laatste tijd dat er best wel veel failures zijn. Maar dit is dus heel erg. Want de consequentie is? De consequentie is dat we momenteel geen Sojus kunnen lanceren. En geen focus. De Russen? Nee, we. Want we moet je zeggen, want de bemanning van het ISS, dat zijn niet alleen maar Russen. En er gaan ook Amerikanen mee met die Sojus. En er kan ook, er zijn veel Europeanen met die Sojus. Ze moeten toch gewoon wereldwijd kijken naar we. Maar gebeurde dat nog steeds? Vanuit Kassagstaan gebeurde dat dus? Ja, vanuit Kassagstaan. Zeker Amerikanen. Europeanen is al heel lang niet meer gebeurd. Maar nu ligt die kuil ligt vol met vormen metaal. Dat kan wel weg. Maar ze moeten weer zo'n nieuwe platform maken. En sommige journalisten zeggen dat het wel eens twee jaar kan duren. Ja, ik zeg drie maanden. Of drie maanden. Een aantal tweeën, tweeën jaar. Ja, en die Russische ruimvaartagenten beweert natuurlijk dat het binnen een korte keer gerepareerd zal zijn. Of ze kanibaliseren dat platform waar Yuri Gagarin is geweest. Maar dat is cultureel erfgoed. Dus dat zullen ze waarschijnlijk niet zo snel gaan doen. En hoe gaan ze dit nu oplossen? Dat is de vraag. Maar ondertussen kunnen er geen mensen en geen vracht. Mensen voorlopig nog niet zo heel erg. Want de eerste volgende Sojus lancering is gepland voor 14 juli. Dus dat betekent dat er een half jaar de tijd is. Maar de eerstkomende progress is 21 december. En de progress wordt de enige die brandstof brengt voor de stuurraketjes van de Zvezda module. De Zvezda is de eerste Russische module. Dus ongeveer het midden van het ruimtstation. En die verzorgt de stand van het ruimtstation. Dus die zorgt dat de zonnepanelen naar de zon kijken en de antennes naar de aarde. En zoals het station hoort te hangen. En de progress levert daarvoor de brandstof. En er is gelukkig wel een backup. Want de NASA heeft getest of ze met de Dragon van SpaceX en de Cygnus van Northrop Grumman ook eventueel die standregeling zou kunnen uitvoeren. En dat is gelukt. Dus dat is eventueel een backup methode. Het is in ieder geval nog niet het einde van het Russische ruimtstuigprogramma. Maar het is even een soort tussenpauze. Ja, ja. En ook de ruimtstation moet ook gewoon om zo'n tijd aangeduwd worden. Anders zakt die terug naar de aarde. En moet de snelheid maken. En dat doet de progress ook. En brengt natuurlijk ook de kerst cadeautjes van de bemanning. Dus dat kan eigenlijk een hele tijd niet. En het is volstrekt onduidelijk hoe en wanneer dit opgelost gaat worden. En ze kunnen niet van een andere lanceerbaas. Ze hebben nog twee andere lanceerbases. De ene ligt tenoordelijk, dat is Bersetsk. En de andere ligt helemaal aan de oostkant van het land. Die is onder Vladivostok. Dat is een nieuwe lanceerbaas. Die is best zuidelijk. Ze zou in theorie kunnen, maar die is niet gequalificeerd voor bemannenruimtvaart. Oh, oké. Tenzij dat ze zeggen, nou, dat zal dan zo zijn, maar we doen het lekker toch. Dat weet ik niet of de Russen dat gaan besluiten. Ze zijn toch soms heel erg strikt met hun kwalificatie eisen. Dus ja, dit past een beetje bij de decline van de Russische ruimtevaart. En ze staan natuurlijk een beetje alleen in de wereld. Ze gaan ook gebukt onder sancties. Want er is ook een lanceerbasis voor de Sojus in Frans Guiana en Kourou. Dat was helemaal erop gemaakt dat ook daar die dingen konden worden gelanceerd. Maar dat doen we niet meer vanwege de sancties. Ja. Wie weet. Gaan we even naar de andere kant van de oceaan, naar de Verenigde Staten. Even heel kort SpaceX, want daar was een super heavy opeensnachts ontploft. Onduidelijk wat daar gebeurd is. SpaceX heeft recent al een keer op zijn kop gekregen van de Trump-regering dat ze niet snel genoeg zijn met het leveren van een lander voor de Artemis-missies. Dus elke vertraging die daar nu als het ware optreedt is even een blipje op de radar. Van nou, gaat het nog goed of gaat het niet goed? Ze hebben natuurlijk een succesvolle lansering gehad van de vorige versie van Starship. Dat was dan V2. Dat ging goed een paar maanden geleden. Nu zijn ze aan het doorontwikkelen en zijn ze naar V3 aan het gaan. Die super heavy is dus de booster die er onder hangt. De eerste variant daarvan was uitgerold bij Boca Chica. En opeens een vier uur nachts. Hij stond klaar voor of... Ik heb er nog niet heel veel over gezien. Het was een grap. Want andere explosies hebben veel meer aandacht gekregen. Deze was een beetje, misschien omdat die nachts gebeurde of zo, een beetje ondergesneeuwd geraakt. Hij was naar buiten gerold voor een pressure test. En ook eens van kijken hoeveel die aan kan. Wat dat betreft is het redelijk. Tot die Boem zegt. Dus wat dat betreft, hij heeft op een gegeven moment Boem gezegd. En het is een beetje onduidelijk wat dit nu verder betekent. Dat is voorlopig nog de vraag. De eerste volgende lansering staat wel volgens mij nog voor volgende maand gepland. Dus ben benieuwd of dat nog gaat gebeuren. Dat is eventjes bij SpaceX wat er gebeurde. Terwijl New Glenn voor Blue Origin een nieuwe New Glenn aankondigde. Het wordt een iets zwaardere versie. Dus nu is de variant een 7 keer 2. En dan wordt het een 9 keer 4. Vlip zegt jou dat iets? Nadien zegt jou dat iets? Nou niet per se, maar het kreeg wel concurrentie voor Starship. Ja, het is concurrentie voor Starship inderdaad. En hij moest zo zwaard worden. Het ging inderdaad over de motoren. En dat is voor de maan of voor Mars? Voor Blue Origin, ja voor de maan. En dat kan ook naar Mars? Het kan ook naar Mars. Ik las wel ergens een interessante discussie. Van al die focus op Mars die kan ook afleiden van de huidige missie naar de maan. Van probeer het nou eerst Mars. En Blue Origin had natuurlijk een paar jaar geleden een rechtszaak aangespannen tegen de Amerikaanse overheid omdat ze graag mee wilden doen met het maanprogramma. En dat was SpaceX eigenlijk de enige die een contract kreeg. Toen is dat later opengebroken. Blue Origin doet nu ook mee en kan in ieder geval op basis daarvan nu ook door ontwikkelen. En hun raketten zijn niet ontploft. Dat vind ik echt een enorm verschil. Ik was altijd enorm fan van SpaceX en hun designfilosofie. Want probeer er maar gewoon weer leren ervan. Nog een keer. Maar aangezien er dus al 11 Starships ontploft zijn en de New Glenn raketten zijn, de eerste twee zijn gewoon goed gegaan. Dat is echt wel knap ook voor over-Talibane. Dat is echt wel knap dat het in één keer goed gaat. Ja, maar ook Ariana 6 heeft ook geslaagde lanceringen. Dus ja. Ze hoeven niet te ontploft worden. Het is niet per se dat ze het een 11 keer achter elkaar ontploffen. Dus ik snap wel dat de Amerikanen ook zeggen bij de regering, bij NASA, van ja, op een gegeven moment moet je toch wel een keertje in geslaagd zijn. Dat is gewoon goed gegaan. Natuurlijk is het laatst goed gegaan. Dat is echt wel knap. Meteen een missie naar Mars ook en dat al voor een tweede keer. Nu he? Ze hebben meteen een Mars-missie ervan vastgeplakt natuurlijk. En geland met de booster. Ja, ook dat. Dat was nog net gebeurd bij de vorige uitzending. Dus de vorige uitzending ging daar nog over. Maar het enige wat je tegenin kan brengen is van ja, ze zijn dan nu pas waar SpaceX eerder al was. Alleen ja, een echt succesvolle totale landing. Een totale vlucht met landing. Dat is inderdaad natuurlijk pas een paar maanden geleden gebeurd. Maar zijn al die ontploffingen dan wel nodig geweest? Dat is natuurlijk de vraag. Dat was eventjes de Verenigde Staten. Kort. En China heeft dan weer zijn eigen kluchtje in deze mondiale Space Race. Wat is daar het verhaal? Filip, je hebt die meegenomen. Ja, ik heb gekeken naar China. Twee verhalen eigenlijk van China. Eentje over een space station en de andere over een raket. Ze hebben nu voor het eerst ook een terugkerende eerste trap geprobeerd met een raketlansering. De Zouke 3. Dat is een bijzonder raket. Een hele grote raket is er ook gemaakt door wat nu al het grootste Chinese ruimtevoudbedrijf is, is pas opgericht in 2015. Heet Landspace. Landspace. L-A-N-D. Landspace. Ja, maar dat is natuurlijk een vertaling van een Chinese naam. Ik weet niet of dat bedrijf in Chinese heet. Maar de vorige raket, de nummer 2 was ook al bijzonder, want die loopt op methaan en vloeibare zuurstof. Dat zijn interessante brandstof, want wie weet kan je uiteindelijk de zuurstof wel halen uit water op mars. Dat je voor het terugkerende... Een interessante raket brandstof. Dat wordt een mooie raket, maar dat ding is opgestegen en die lanciering ging uiteindelijk helemaal goed. De peloot is terechtgekomen waar hij terecht moest komen. De terugkering kwam hij ook zo ongeveer op het platform, ook waar hij bedoeld was, maar hij is helaas neergestort en in de fik geplogen. Maar goed, het is een beginnetje. Wat ik bijzonder vond is dat zelfs Musk betaald heeft, dat deze raket wordt mogelijk beter dan de Falcon 9. En dat geeft hij gewoon openlijk op Twitter. Daarom stond het er ook in het artikel dat het bijzonder was dat Musk dat gezegd heeft. Toch is hij niet schutig met complimenten over de concurrenten. Als hij dat dan wel doet, dan is dat toch wel bijzonder. Ik denk dat China uiteindelijk zomaar na SpaceX en Blue Origin de derde zal zijn die een terugkerende eerste trap heeft. Dat is natuurlijk wel een enorme vooruitgang dat hij niet elke raket weggooit. Dat is wel bijzonder, want vroeger zeiden ze dat kan nooit en nu heeft Musk het gedaan en doet het opeens de hele weer. Ja, en dan krijg je het van elkaar af. Ik denk toch wel heel goed nieuws, ook al is deze eerste poging dan niet helemaal succesvol, maar zeker deels succesvol. Het andere verhaal is natuurlijk over... Ja, ik dacht dat het ging over een rescue mission. Ja, de rescue mission naar het Chinese Space Station. Ze hadden daar natuurlijk een probleem met hun raket die naartoe gegaan was. Die was geraakt door ruimtepijn. En ze hadden dat allemaal met camera's bekeken en in die camera's hadden we bevinden penetrating cracks, waarschijnlijk een deeltje van een millimeter of minder, maar wel met hele hoge snelheid en die zou een ruit, een paneel, een glaspaneel beschadigd zijn. Er zijn natuurlijk meerdere van achter elkaar, maar dat zou me ook wijzen dat het buitenpaneel dat eruit vliegt en dan daarna wordt dan het zwakste punt, is het volgende paneel en dan krijg je zo'n soort kettingreactie. Even het permanente Chinese bewoonde, dat is niet eens permanent bewoond, maar het Chinese Space Station. Ja, waar wij het niet zo vaak over hebben. Waar nu weer drie mensen zitten, maar een tijdje zaten er zes, en ze hadden de hele bijzondere beslissing genomen, daar hebben we het volgende keer over gehad, dat ze de oude bemanning lieten terugkeren met de raket van de nieuwe bemanning en dat wordt eigenlijk nooit gedaan. Het is altijd de bedoeling dat je vliegt met een raket naar een ruimte station, dan blijft die raket daar blijven hangen en dan kun je daarmee altijd terug naar de aarde. Dus die dient als een ontsnappingsding ook, je kunt erin gaan zitten als het bedreigd wordt, je kunt ermee terug naar de aarde op elk moment dat je maar wil, maar nu hebben ze die raket van de nieuwe bemanning gebruikt om de oude bemanning terug te laten gaan en de raket van de oude man hangt daar nog, maar die is niet geschikt, daar durven ze niet mee terug naar de aarde. Dus ze zouden niet meer terug kunnen in ieder geval? Nee, op het ogenblik kunnen ze niet terug. Ze hebben nu op 25 november, pas heel langs, hebben ze dan de Shenzhou 22 gelanceerd als een noodvlucht en dat is de eerste keer dat ze dat gedaan hebben. Dus dat ding komt daar dan ook te hangen en dan gaan ze ondertussen een ruimte wandeling doen om die Shenzhou 20 die stuk is om die heel goed te analyseren en daarna komt die Shenzhou, gaat dan onbeband terugvliegen naar de aarde, dus uiteindelijk gaan ze daar natuurlijk wel van leren. Maar het wordt ook gezien als een teken van hoe belangrijk het probleem van het ruimtepuin wel niet aan het worden is. Dus dit is dan waarschijnlijk door een rondvliegend klein deeltje, maar ze hebben ook al geklaagd bij SpaceX dat ze al twee keer hebben moeten uitwijken voor een Starlink satelliet waar er 7000 van rond zweven. En dan hebben ze zo'n collision avoidance maneuver moeten doen met een hele space station. Nu gaat niet dat Starlink satellietje aan de kant, maar dan moet het hele space station. Dat is echt te hel ja. Op 1 juli van dit jaar en op 21 oktober hebben ze dus moeten uitwijken voor een Starlink satellietje. En ja, daar balen ze door. Miss Starlink gaat alleen aan de kant voor Amerikaanse space stations. En voor zichzelf, want ze hebben wel een algoritme dat ze elkaar ontwijken, heb ik begrepen. Maar ze hebben dus kennelijk niet een algoritme dat ze die Chinese station ontwijken. Ah, dat wordt nog druk daar. Ja, er gebeurt daar van alles in China en ik ben heel benieuwd wat ze gaan leren ook na het terugkeren en of wij daar wat van horen, want dat weet je natuurlijk nooit. Nou, dan zijn we nu de hele wereld wel rond geweest. Ik denk dat we nu alles zouden gezegd hebben over Europa, Amerika, Rusland en China. Nou, stay tuned zou ik zeggen. Ik denk dat we dan nu naar Mars gaan. Ja, we kunnen kiezen. Of Nederland of Mars. We gaan eerst naar Mars. De Defensie komt zo meteen nog eventjes. Dus we hebben een bijzondere ontdekking. Het was een heel succesvolle week voor de NASA Perseverance Rover. Dat ding rijdt er al vijf jaar rond, daar hoor je niet heel vaak wat van. Maar deze week heeft hij twee bijzondere ontdekkingen. Hij heeft het over de meteoriet gevonden en hij heeft bliksems waargenomen op de rode planeet. En dat is allebei ook voor het eerst. Als eerste over de meteoriet, dat ding heet Fiep-Zaksla. Genaamd vernoemd naar een regio in het Noorse Spitsbergen. Nou, laten we Mars regio is vernoemen naar gebieden op de aarde ook heel bijzonder. Maar goed, dat was dus op een heel vlak terrein en daar stak opeens een steen uit van zo ongeveer 81 centimeter. En die heeft hij waargenomen met zijn Mest-Z-Cam. Dus dat zijn eigenlijk die oogjes die je zo ziet, die je zo kan uitkloppen. Dat was dan in het visuele spectrum. Nou, dan zie je wel bijzondere steen. Maar je weet nog niet of het dan daadwerkelijk een meteoriet is van buiten de planeet zelf. Dus toen klapte hij zijn Supercam uit. Dat is geen Superman, maar een Supercam. Dat ding heet echt zo. En uiteindelijk heeft hij met een spectrometer aangetoond dat de samenstelling ijzer en nikkel is. En dat hij daardoor dus niet op Mars thuis hoort. Oké. Bijzondere vondst. Als tweede, dat was alweer de Supercam. Deze keer niet het visuele spectrum van de Supercam, maar de microfoon. Dus hij heeft geluid waargenomen van elektrische ontladingen. Zo'n 28 uur aan microfoon data en 55 ontladingsevenementen. Dat is iets wat bijzonder is, want blikzems op Mars die kun je niet zien. Het is heel anders dan de aarde. Je hebt op Mars ongeveer 0,6 procent dichtheid van de atmosfeer. Dus je hebt niet genoeg vrijving van deeltjes om daadwerkelijk een grote bliksem waar te nemen. Dus dit gaat dan ook echt om blikzems van zo ongeveer 1 mm groot. Superklein en die komen alleen voor in zandstormen. Dus je moet toevallig in een zandstorm zitten en dan moet je toevallig observeren. En dan dus die kleine bliksem geluidjes waarnemen. En dan moet je rechtbij zijn ook, want anders zie je niks door al dat zand. Dat is meestal niet een heel begeerlijke... Dat klopt. En daarom zijn ze dus niet visueel waargenomen, maar met geluid. Wat apart, want ik zou bijna denken, ook als ik een beetje filmisch denk, dat die zandstormen dan helemaal vol met blikzems zitten. Ja, echt hele kleine blikzemschikjes. Maar dat is dus, ja, microblikzems zouden noemen ze het wel? Ja, microblikzems zijn het. En 40 milliseconden is één evenement. En het is best moeilijk waarnemen, maar het is wel belangrijk. Want in 1971 is een Russische rover, de Mars-rover, zo heette die echt, in een zandstorm geland. En na 20 seconden was die kapot. Dus nu ze weten dat er elektrische ontdagingen zijn op Mars, kunnen ze dus ook de systemen beter ontwerpen om dat later te voorkomen. Daarvoor is het belangrijk en het is ook belangrijk dat ze dan beter naar deven kunnen zoeken. Want elektrische ontdagingen geven dus een bepaalde chemische reactie. En dat leidt weer tot iets wat organische moleculen kan vormen. Zou kunnen vormen, ja. Dus ja, als je in zandstormen zoekt, heb je misschien een grotere kans dat je tekenen van leven zou kunnen aantreffen op Mars. Je bent er nog steeds in elk geval niet tijdens een zandstorm landen. Nee, dat niet. Die kun je op een of andere manier voorspellen. Er is een zandstormseizoen. Bij al die Mars-lanseringen wordt rekening meegehouden dat je apparaat niet in het midden zandstormseizoen zou moeten landen. Als je dat ook voor de camera zegt, dan weet je in ieder geval waar je landt. Maar het is voor het eerst dat ik hoor dat het soms aantrekkelijk kan zijn om tijdens een zandstorm op Mars te zijn. Je moet eigenlijk voor landen en dan wachten tot die zandstorm komt. En dan zorgen dat je met die rover in je superkruim klaarstaat om alles op te meten. En die perseverance rover, die blijft ons verbazen. Want dat ding heeft allerlei apparaat aan boord om dingen te meten zoals nu, waar je dan meteen wat aan hebt, want hij beempt zijn data terug naar de aarde. Maar hij rijdt ook al rond met een stuk of 30 van die buisjes met Mars-materiaal. En om dat eruit te kunnen krijgen, moet hij het wel blijven doen. En hoe langer die Mars Sample Return Mission wordt uitgesteld waar die buisjes een keer naar de aarde worden gestuurd. Hoe groter is risico dat die ergens onderweg een keer faalt. Want hij is nu al langer daar bezig dan waar die voor ontworpen is. En dan heb je een enorm probleem. Daarom heeft je ook tien buisjes al ergens neergelegd op Mars zodat die desnoods kunnen worden opgehaald als die perseverance rover ergens halverwege kapot is of in een greppel belandt. Dat is ook weer over die meteoriet. Want ook Curiosity bijvoorbeeld of alle rovers die daarvoor kwamen, die hadden al lange meteoriet gevonden. Maar omdat perseverance vooral zoekt naar die buisjes en de samples en niet naar meteorieten, duurde dus vijf jaar voordat die zijn eerste meteoriet heeft gevonden. Ja precies. Maar het is niet de eerste meteoriet op Mars, maar wel een bijzondere. En ik kan me voorstellen dat die bliksem schichtjes voorspeld waren. Anders waren ze niet naar gaan zoeken. Maar dit is wel de eerste keer dat er één daar eigenlijk wel gevonden is. Dit bliksem is de eerste keer op Mars inderdaad. Het is al wel eerder op Jupiter, Saturnus. Maar die heeft natuurlijk ook veel meer stofdeeltjes, veel meer wrijving. Veel makkelijker. Ja precies, dus op die manier is het wel gevonden. Maar op Mars was het dus wel vrij onverwacht. Nou leuk, wat een goede. Ik zit even te denken, donkere materie of nog eventjes zou... Telescoop, denk je om donkere materie, daar eindigen we mee. Nee, doe maar donkere materie, kom maar door met de natuurkunde. Nou jetje, nou dan gaan we hem doen. Want er was nieuws, is dan donkere materie wel of niet gedetecteerd? Dat zou de grote vraag zijn. En daarvoor even ingedoken, hoe zit het ook alweer? Donkere materie is eigenlijk twee grote problemen. Donkere energie, donkere materie. Om die maar eventjes te vertellen zodat ze niet door elkaar halen. Donkere energie gaat eigenlijk over het hele universum breidt uit. Maar sneller dan we zouden denken, waar komt dat dan door? Dat is donkere energie. Als je kijkt naar een sterrenstelsel, dat draait rond. De manier waarop die kollekt, dat klopt aan de binnen en de buitenkant. Niet helemaal, maar even heel erg simpelt te zeggen. Gewoon de manier waarop die rond draait aan de buitenkant is anders... ...dan je zou verwachten op basis van de hoeveelheid massa die er rond gaat. De theorie is, dan moet er dus iets anders zijn... ...een andere kracht zijn die ervoor zorgt dat dat mee werkt. De sterrenstelsel is eigenlijk te zwaar. Dat is dus donkere materie. Dus in zo'n sterrenstelsel zou je donkere materie moeten kunnen detecteren... ...dan zou je zeggen, wat is nou het groot probleem van donkere materie... ...dat het nog nooit goed gedetecteerd is. Daarom heet het donkere materie. En we weten niet wat het is. We weten niet wat het is. En dat reageert met niks waarschijnlijk ook. Nee, maar daar kan ik er zo meteen wel iets over zeggen. Het lijkt nu vooral een soort rekenfout. Dat er een soort van overgebleven iets is. Dat heeft men toen op een gegeven moment bedacht. Een soort placeholder. Het interact dus wel met de zwaartekracht... ...want het gaat om het ronddraaien van het sterrenstelsel... ...zoals ons melkweg. Dat gaat om zwaartekracht. En dus hebben ze maar bedacht... ...het is een weekly interacting massive particle. Dus we noemen het maar gewoon even een deeltje. Hij interact wel, maar weekly. Maar hij moet wel heel zwaar zijn, dus massive. Weekly is hier zwak en niet wekelijks. Ja, precies. Een wimp. Een wimp heet deze wimp. En daar is men aan het rekenen gegaan. Men denkt van ja, ze lijken eigenlijk op een soort neutrinos. Neutrinos die interacten ook wel met zwaartekracht... ...en een beetje met de zware kernkracht, als ik me niet vergis. We denken dat het kleiner is dan een atoomkern. Dus kleiner is dan een proton. Dus superklein, maar waarschijnlijk superzwaar. Ja, superklein en misschien superzwaar. Ja, precies. En dan was het idee dat als de twee van die wimps op elkaar klappen... ...dat zegt de theorie dan... ...dan zou het kunnen zijn dat een wimp op een antiwimp knalt. Dat is een soort proton-neutron-achtige relatie. Of iets wat... Ik weet het niet. Ik ben geen zonkere materie, is waar. Nee, het zijn eigenlijk twee deeltjes. Elk deeltje kan ook een antimateriedeeltje hebben. Dus ook bij het begin van de universum is er heel veel materie en antimaterie op elkaar geklapt. En een heel klein beetje materie bleef over. En dat is ons universum. Antimaterie bestaat nog steeds. Een wimp-antimaterie zou nog steeds op een wimp-materie kunnen klappen. En als dat gebeurt, dan annihileren ze elkaar. Het enige wat het wel produceert is een photon in de vorm van gamma-straling. Een hele zware straling. Dat is wat de theorie zegt. Dus er voren nog twee wimps knallen op elkaar. Gamma-straling. Dus een losse wimp kan je niet waarnemen? Maar als twee tegen elkaar zouden flotten, dan krijg je dus straling. En die kan je wel waarnemen. Ja, een anti, precies. Een anti en een niet-anti. Dan zou je die straling wel kunnen waarnemen. Weet je hoe je die straling kunt onderscheiden van andere gamma-straling? Nou, dat was de vraag achter dit paper. Dat is uitgekomen, link in de show notes. Het idee was, wat als we met de Fermi-telescoop... ...telescoop, die data tussen 2010 en 2023 geanalyseerd... ...welke bronnen van gamma-straling kennen we nou in onze sterrenstelsel? In de Melkweg. Dan gaan we daarna kijken. Dan gaan we alle bekende bronnen van gamma-straling... ...aftrekken van dat plaatje van alle gamma-straling. Dan hou je uiteindelijk dus iets over, een soort wolk. En de man van dit paper zegt dan... ...dit is onverklaarbare gamma-straling. Dus het zou wel donkerwateren zijn. Ik noem het de voetafdruk van donkere materie. En dus afkomst van botsing tussen wimps en anti-wimps. En de M was Massive? Massive, ja. Weakly interacting, Massive particle. Exact. Dat zou het zijn. Nou, best een mooie theorie of best een mooie onderzoeksvraag. Om het alleen zo stellig dan op het eind ook te zeggen... ...misschien wel ontdekt, dat is ook een beetje zijn woorden. En wat hadden ze dan daargenomen rondom zwarte gaten? Je kan een plaatje gewoon zien in het paper... ...als het ware een soort van subtraction. Je ziet gewoon de hele melkweg die disc. Zie je als het ware van het binnenuit... ...zo'n platte lijn, omdat we er middenin zitten. Of we zitten aan de rand, maar we kijken naar... ...natuurlijk een platte pannenkoek. We zitten in de pannenkoek en we kijken naar het midden van de pannenkoek. Dus je ziet alleen maar een soort streep. En dan zie je uiteindelijk dat er dus een soort wolk... ...je zegt zwarte gaten rondom het midden van ons terrestelsel... ...dat is een supermassive zwart gat. Dus in wezen, ja, maar ik heb niet specifiek gelezen... ...dat het rondom zwarte gaten zijn. Nou niet precies, maar ik wist... ...zoals jij er wel van, ja het verbaast me dan... ...dat we dit wel zien rondom zwarte gaten. Maar als het echt van donkermaterie zou zijn... ...dan zouden we het ook rondom kleinere objecten... ...als bijvoorbeeld een neutreunenster moeten zien. En dat ontbrak dan nog net. Dus het zou dan ook kunnen zijn dat dat dan net niet de bewijs is... ...dat dit dan toch wel van donkermaterie komt. Oké, ja, interessant. Ik heb twee meningen erover gezien. Eentje van Sabine Hossvelder. En dat is meer zo van... ...interessant, niet heel erg overtuigend... ...dat dit dan donkermaterie is. Maar stel dat het eindelijk wel zo blijkt... ...dan wil je het in ieder geval gemeld hebben. Dat kan wel. Een beetje zoals dat marsleven van laatst... ...waar ik nog steeds vind dat er veel te weinig aandacht voor is geweest. Die gekke spots op die steen. We hebben het ook hier bij Space Cowboys besproken... ...maar het stond bijvoorbeeld niet in de headline van Space Cowboys. Terwijl ik vind nog steeds, ik versta al dat het eindelijk wel leven is. Dan is het toch wel lekker als je het wel gemeld hebt. Dat je het wel in het geloof dacht. Ja, dat je het in het eerst wel in ieder geval niet genegeerd hebt. Dus in dit geval was dat ook het verhaal. Maar dat is moeilijk, want dan moet je dus op elk mogelijk gerucht... ...zou je dan heel veel aandacht moeten gaan besteden... ...om voor de zekerheid, omdat het ooit eens een keer waar zou kunnen blijven zijn. Als het overtuigend is. Deze is dus net zwaar genoeg bevonden om te denken... ...nou, oké, we melden hem even. Die spots van Mars vind ik nog veel... Iets meer bewijzen. Iedereen wil bewijzen, maar toch is het... ...er is nog steeds geen andere, betere theorie voor dit probleem... ...dan dat het leven zou zijn. Dus dat is wel mooi. Het is wel makkelijk eigenlijk. Je weet iets en dan zeggen... ...ik weet niet hoe het komt. Oh, donkere materie. Ja, ja, ja. Nou, precies. Hij was natuurlijk wel echt aan donkere materie op zoek. En bij die Mars spots op Mars is het zo van... ...hey, als er iemand in de wereld is die een betere theorie heeft dan dit... ...zij hebben een jaar lang geprobeerd iets anders te vinden. Dat is niet gelukt. En nu met donkere materie... ...ja, iedereen probeert een beetje het te vinden of het grijpbaar te maken... ...want het is dus ongrijpbaar. Maar ik nog één vraag. Bij een anti-wimp, wat is er dan anti aan? Bij een anti-proton heeft hij een andere, ten hoofd, lading van een proton. Maar wat is er bij een anti-wimp anders aan dan de wimp? Ja, dan komen we in de elementaire natuurkunde en daar hou ik op. Dat weet ik ook niet. Want uiteindelijk is het volgens mij... ...een theoretisch model, want een wimp is eigenlijk al een soort placeholder... ...voor een deeltje dat dan een dark matter deeltje zou zijn. En zover ik het begrijp is het gewoon een antimaterieleer als het ware... ...die ze gewoon, ze hebben het dan in die modellen ingevuld... ...en daar zou dan dus dit uit moeten volgen. Sorry voor de vraag, maar ik ben vanuit Canphysicus. Dus op zich is die vraag... Kan jij dat niet tellen? Nee, maar ik ken ook van een vriendin van mijn dochter... ...die studeerde Canphysica in Edinburgh... ...en die is nou naar Australië gegaan om daar research te doen aan dark energy en dark matter. Ik heb haar als gevraagd, jij moet eigenlijk bij ons een lezing komen geven... ...want wij begrijp je niks daarvan. En zij zegt ja, zal ik je verklappen? Jij begrijpt me er ook niks van. En daarom is dat zo'n leuke onderzoek. En wij zitten hier ook heerlijk onderskundig hierover te delibereren. Maar dat is inderdaad ook wat het bij het begin zei... ...dat is wat het zo fascinerend maakt. En ik hoop dat iemand het ooit doorgrondt. Ik moet daarom ook elke keer aan dark matter en energie denken. Dus eigenlijk heb ik het hier op de podcast wel regelmatig over de crisis in cosmologie gehad... ...omdat dus bij beide onderwerpen, dark matter en dark energy... ...gauw fundamentele vragen nog niet beantwoord zijn. Bij fotocyntese trouwens ook nog niet. Ik vind al van die mooie hele fundamentele dingen eigenlijk aan hoe we over de realiteit nadenken. En dat we maar geen oplossing ervoor vinden. En bij donkere energie kan je in ieder geval nog zeggen... ...dankzij de moderne instrumenten, dus bijvoorbeeld het James Webb Telescoop... ...heeft bepaalde metingen gedaan die als het ware het contrast tussen de verschillende modellen gewoon groter maken. Dus in plaats van dat men als het ware een antwoord krijgt... ...is het alleen maar van hey, aan de randen klopt het steeds minder. Dus het uitdijen van het heelal lijkt op verschillende plekken op verschillende snelheden te gaan. Terwijl men vroeger dacht dat het constant zou zijn. En bij, ja wat ik eerder zei, bij dark matter is het meer iets ongrijpbaars. Dus het is als ware we kunnen het maar niet vastpakken. Daarom is het ook heerlijk om het erover te hebben. Maar ook fundamenteel zie je dus dat het niet klopt. En is het ook heerlijk om als ware te weten dat de basis niet klopt. Nu is nog de constant discussie van zijn de modellen nou goed... ...maar moeten ze gewoon dynamischer zijn? Moeten ze flexibeler om kunnen gaan met de werkelijkheid? Of moeten we daaronder zoeken naar een soort fundamentele herschikking van alles... ...en hebben we een theorie van alles nodig die alles op zijn kop zet? Ook daar sprak ik twee weken geleden nog iemand die zei van... ...ja je hoeft helemaal niet helemaal opnieuw uit te denken. Het klopt gewoon nog niet helemaal rond de randjes. Dit is natuurkunde, want er is iets wat je niet snapt en dan kom je verder. Precies, heel goed. Dat is dan een bruggetje naar het laatste. Nu heb je het al zo lang in spanning gehouden. Ja zeker, ik heb ook nog wel een bruggetje naar die. Want dat is ook grappig. Een vervolgstap om die donkere materie beter te spotten. Dat zou dan de Roman Space Telescope zijn. En daar kwam deze week ook een update van dat die deze week wordt getest. Hij heeft vibratietests en de akoestische tests ondergaan. En daarmee is die dus niet gecanceld. Dat is dan weer goed nieuws. Dat is een belangrijke kentel. En dan wordt die hopelijk binnenkort gelanceerd. Ik hoop volgend jaar, de exacte data zou ik niet weten. Toch zo snel al? Of 2027. Ja, mei 2027. Ik heb hem hier er weer bij. Oké, top. Maar goed, dat is dus een internationale telescoop. Maar wat leuk nationaal doel is, is dat wij ook twee nieuwe observatiesystemen in Nederland erbij gaan krijgen. Dat zou geen observatiesysteem zijn die naar de sterren en de planeten kijkt, zoals bijvoorbeeld zo'n telescoop doet. Oh, jammer. Maar dit is een systeem voor zogenaamd Space Domain Awareness. Dus deze gaat overvliegende satellieten in de gaten houden. En die kan dan beter kijken, wie kijkt er naar ons? En wanneer moeten wij actie ondernemen? Ik kijk omhoog, naar heel dichtbij eigenlijk. Ja, en dat zijn twee observatiesystemen die komen op aarde te staan. En die gaan onder andere bij de Wadden-eilanden en het Caribisch gebied. Want ja, dan heb je gewoon goede cover-ups. Het is breed, en we hebben daar nog niet heel veel bondgenoten waarmee we kunnen samenwerken. En ja, dat is dus belangrijk voor onder andere de strategie. Ik hoor het woord defensie nog niet vallen. Ja, dit is inderdaad defensie. Dit is van de commando-lucht- en de ruimtes-strijdkrachten, zoals dat tegenwoordig heet. En onze Space Force. Onze Space Force, precies. Die gaan dus met twee testkopen voor de verdediging van ons grondgebied? Of proberen ze daar een heel groot gebied mee te bestrijken? Het is vooral vanuit de ruimte. Dus ze kijken naar de ruimte, naar overvliegende satellieten. En dan weten ze wie ons in de gaten houdt en wat ze dan moeten doorgeven. Zo onder andere voor strategie. Even kijken vanaf de aarde. Vanaf de aarde, inderdaad. Wat er boven ons vliegt en wie ons in de gaten houdt. Gaan we dit verkopen? Of is het voor Europa? Het is onder andere een onderhandelingspositie. Dus als Nederland deze data heeft, dan kunnen we tegen andere landen zeggen van... Hey, wij hebben interessante data. En dan kunnen we daarvoor data terugkrijgen. Onder andere van NAVRO-bondgenoten. Die dan observatiesystemen op andere locaties zouden hebben. Of we kunnen zeggen van ja, we hebben gewoon data. En als je dat wil, dan betaal je er geld voor. Of we weten in ieder geval wat jullie allemaal boven ons hoofd doen. En het is ook voor bescherming van onze eigen satellieten. Want Defensiv heeft de afgelopen jaren gewoon aan satellietenlucht ingelanceerd. En dan kan je zien wie er onder andere dichtbij komt. En ook voor strategie. Als je ziet dat er een satelliet van een ander land overvliegt... dan kan je bepalen wanneer je onder zeenbootlucht komt happen. Of wanneer je een mooi vliegtuig klaarzet. En hoe zien ze die satellieten? Zichtbaar licht? Dit is een systeem met zichtbaar licht inderdaad. Hij heeft ook twee sensoren. Dus één daarvan is de All Sky Sensor. Die houdt dan de laag aardbanen in de gaten. En dat gebeurt met een lange sluitingstijd. Dus als er een satelliet overvliegt, dan zie je als het ware een soort van streep. En over tijd verwacht je dat die streepen hetzelfde blijven. Want satellieten blijven gewoon in de baan. Maar als er een streep verplaatst, als er een streep bij komt... of als er een streep opeens wegvalt... dan weet je dus van, hier is iemand met de satelliet aan het schuiven. En als je dat dan combineert met een database, die kan je of zelf maken... of van een bestaande database kan je ook afleiden wat voor satellieten dat zijn. En de tweede sensor, dat is een tracking sensor. En die gaat vooral kijken naar geostationaire banen. En omdat die satellieten dan dezelfde omlooptijd hebben als de dreiging van de aarde... zullen we die zien als een puntje. En daar moet je ook in de gaten houden welke stippen veranderen in strepen. En worden we dan mogelijk afgeluisterd door satellieten van andere wanden. Dat is ook leuk, want je hebt daar helemaal niet zo... hele geavanceerde systemen voor nodig. We hebben onder andere Marko Langbroek, ook een van onze space cowboys. Die doet het al jaren zelf met zijn camera. En die vergelijkt het dan ook met een database. En hij heeft ook geholpen als adviseur bij deze systemen. Dat is dan weer heel erg leuk. En dit is over anderhalf jaar klaar. Dus tot die tijd weten we wel iets van wat boven ons vliegt. Van radarsystemen of van minder geavanceerde systemen. Misschien dat ze Marko af en toe een bericht gesturen. En zijn we ook nog wel iets afhankelijker van andere landen. En daarna dan hebben we ons eigen systemen. Nou, dat is in het begin wel ambitieus. We willen dat ook graag weten. Ik ben ook zelf betrokken bij een start-up die kijkt naar die satellieten... die we eigenlijk niet kunnen zien omdat ze zwart zijn. Of we geen raden reflecteren die als stealth zijn uitgevoerd. Omdat sommige sterren dan dan de sterren heen ontbreken. Omdat er zo'n satelliet voor zit. Ja, precies. Dan krijg je dat probleem. Nou, dan zijn we toch door alle handwerpen heen. En over drie seconden tikken we de ene uur aan. Wat ik dus echt heel knap vind. Wat een time-in. Ja, want we zaten echt tot als we onze oren in de nieuwtjes de afgelopen weken. Dus hartstikke goed gedaan. Ik vind het wel interessant. Want Nederland toont dus niet genoeg ambitie. Maar hier dan opeens wel. Dus defensie wel. Maar Europa gaat eigenlijk in volle vaart vooruit. En het is ook wel interessant om te zien hoe steeds meer van het nieuws gedomineerd wordt... door wat alle landen individueel echt aan het doen zijn. Terwijl toen we deze podcast ook begonnen was het toch ook een beetje van... ja, er komt langzaam wat aan, maar niemand heeft het erover. We zijn zes jaar verder. Nou, het is veel meer ruimtevaart nieuws. Veel meer ruimtevaart. Heel internationaal ook. Dat je dat kunt zien. En daarom hebben wij het ook druk. En het is nu niet zoeken naar onderwerpen, maar het is kiezen tussen onderwerpen. Ja, van wat doe je wel of wat doe je niet. Het was lastig kiezen deze week, maar dat heeft nog wel gelukt. Ja, dus over Radio Sint Assist gaan we dit keer niks horen. Maar de volgende keer misschien wel. En dat zien we natuurlijk. Vlief schone Jans, dank jullie wel. En mijn naam het was Thijs Roes. En volg ons op Space Cowboys Pod op de socials, waar je ons kan vinden. Groetjes allemaal. Tot de volgende keer. Dag. Doei doei.