New Glenn 2 omhoog, Brik-II omlaag

Dit is een BNR Podcast. Welkom allemaal bij Space Cowboys nummer 186 alweer. En we nemen vandaag met Marco Langbroek je tweede keer volgens mij. Welkom. Ja klopt. En met Marieke Baan een ervaren klant zullen we maar zeggen. Hoi. Hallo, leuk dat jullie er zijn. We moeten het sowieso even over New Glenn 2 hebben. Dat lijkt me een no-brainer. Volgens mij het meest zichtbaar in de ruimtevaart nieuws van afgelopen twee weken. Maar jullie hebben wellicht nog andere leuke onderwerpen. Marco, wat heb jij meegenomen? Ik heb eigenlijk een drie-tal dingen. De ondergang van BRIC 2, onze eerste defensiesatelliet. Niet allemaal noemen we nog hoor. Dus de ondergang van BRIC 2, dat is jouw onderwerp. Check. Oké, Marieke. Ik wil het over ruimte weer hebben. We hadden vorige week natuurlijk weer hier Noorderlicht op onze breedte graden. Maar in de ruimte bij andere zonnen gebeuren natuurlijk dat soort dingen. Ook zo is het altijd verondersteld. En daar heb ik een leuk nieuwsje over wat vorige week in Netjes stond. Heb je het gezien toevallig? Ik zat wel op TNRI vorige week. Ah ja, dat is veel te zuin. Nee, dat doen ze niet daar nooit in liggen. Nee, nee, nee, precies. Ik heb het ook niet. Ik heb het één keer gezien in Finland, maar niet in Nederland. Niet dit keer. Vorig jaar wel. Nu niet. Dat was een beetje onverwacht, he? Snel of onwacht. Ja, en slecht weer. Het was niet heel zondag. Ik zag ook weer op Blue Sky allemaal foto's van verlichte kassen. Of doorgaansverlichting, verlichte lucht. We hebben ook echt AI-foto's gezien die voor echt werden gesteten. Ja, dat is ook zwaar. En ik heb altijd wel begrepen dat je telefoon eigenlijk beter is dan je ogen. Dat die je veel beter kan vastleggen dan je ogen. Dan gaan we met kleur, ja. Maar goed. Oké, zullen wij, daar gaan we van starten. We gaan beginnen met New Glenn. Vorige week de tweede lancering van New Glenn geslaagd. Hebben jullie hem gevolgd eigenlijk, die lancering? Niet zo heel erg als ik heel erg heb gezien. Ik heb hem nog niet gezien. Ah ja, nee, ik moet ook wel bijzeggen. Niet live. Ik was aan Tennis. Maar ik heb hem daarna even teruggekeken. Want de belangrijkste bij New Glenn is de grote raket van, hoe heet het? Jeff Bezos. Jeff Bezos, inderdaad. Die van Blue Origin, dat zocht ik. Die nu voor de tweede keer gelanceerd werd. Met daar aan boord twee Mars-satellieten, escapade genoemd. Twee relatief kleine satellieten. Maar goed, ze moeten ook in het weg. Maar het belangrijkste, waar iedereen toch aan keek, van hoe ver zouden ze komen met het weer laten landen van die first stage? Want het is weer een grote raket. En dit trucje kan op dit moment alleen SpaceX. En het is gelukt. En ik moet zeggen, ik was wel verbaasd. Ik dacht, nou, tweede keer. Respect. Dat je ook wel echt zag dat dat ding een tijdje eigenlijk in eerste instantie was, toen ik met enige vertraging de livecast terug zat kijken. Dat de raket naast het platform leek terecht te komen. Dat doen ze bewust. Dat doen ze bewust. Dat doen ze bewust. Als het mis gaat, dat de bark op dit land niet direct ook uitgeschakeld is. Dus ze laten hem bewust een eind naast neerkomen en dan manoeuvrieerden ze erheen. Dat kun je ook heel mooi zien in het beelden. Ja, dat was wel... Je hebt het geleerd, maar inderdaad dat ze hem daarna vervolgens er ook nog netjes problemeloos bovenop zagen. Dat was er uit. Ik moet zeggen, toch knap. Tweede keer. Zowieso is het fijn dat Amerika nu een tweede grote raket naast Falcon 9 heeft. Omdat dat monopolie van SpaceX op alles en nog wat, om het zo maar even te zeggen, begon ook een beetje ongemakkelijk te voelen. Dus ze zitten nog lang niet op tempo SpaceX. Want dit was... Dit was vorig jaar geleden, volgens mij, dat ze de eerste lanceren. En ik meen dat de volgende is ook weer over een x aantal maanden. Dus dat duurt nog wel even. Maar dat is wel echt het plan om deze gebruik te booster opnieuw te gaan gebruiken in al bij de volgende lansering. En die moet dan naar de maan. Maar wat er in de achtergrond ook wel meespeelt is dat ze de grote klanten voor dit soort raketten zijn, de Amerikaanse militairen. En deze lansering hadden ze ook nodig om te certificeren zodat ze hierna zeg maar een Spinaïs satelliet en zo mogen lanseren. Dus dat is natuurlijk waar de commerciële business zit. Dan nog even in die SQP te kijken. Want die ding, vanuit onze achtergrond, het leuke is natuurlijk hoe ze naar de maan gaan. Of sorry, hoe ze naar Mars gaan. Dan moet ik niet meteen maar eerst een tijdje parkeren in zo'n arrangepunt. Dat is nieuw. Het is meer jouw vak volgens mij. Ja, dat is wel redelijk nieuw. En van daaruit over een paar maanden door naar Mars op het moment dat de boel op de goede plek staat. Dat is natuurlijk, dat gaan we in de toekomst volgens mij veel meer zien. Ik heb er wel van gezegd, dit is ook voor als je echt als if ever op grote schaal naar Mars wil en je moet heel veel naar Mars lanseren. Je kan nooit in die beperkte tijd die het normale window openstaat omdat Mars en de aarde op de goede plek staan, krijg je nooit zoveel payload naar Mars gelanceerd. Ik wou net zeggen, hoe gaan ze dat bevoorraden? Op deze manier eigenlijk. Het is de verwachting dat je dus wel met enige regelmaat dingen klaarzet in zo'n arrangepunt. En op het moment dat Mars op de goede plek staat vergelijk met de aarde, dan gaat het hele zwikkie tegelijk die kant op volgens mij. Maar kan je op zo'n arrangepunt ook een soort space station bouwen voor voorraden en tijdelijke verblijven? In principe kan alles natuurlijk. Kan wel. Ik denk waarschijnlijk weer veel te praktisch. De vraag is om je dat zou willen, want het is best ver. Weet je, datzelfde plek waar Webb zit. Dus ik weet niet of de wetenschappers zo leuk vinden als er een soort parkeerplaats wordt. Maar naar Mars is nog verder. Ja, dat is waar. Je vraagt je alleen af of je als mens heel lang op die specifieke plek in de ruimte wil zijn. Want je hebt natuurlijk, als je hier op de lagebaan, space station, zit je nu ook in die relatief veilig nog in het aardmagnetische veld. En daarbij krijg je de volle bak. Maar goed, nog even iets over escape. Hebben jullie meegekregen wat die dingen doen toevallig? Heb ik helemaal niets van meegekregen. Laat ons niet langer in spanning. Nou ja, ik moest het ook op zoek. Het is onderzoek aan het effect van zonneweer. Dus dat sluit me aan wat jij ook meenem bij had. Het zonneweer op Mars. Want je hebt op de aarde een aardmagnetisch veld dat heel veel van die geladen deeltjes tegenhoudt. En dat heeft Mars niet. En dat zorgt ervoor dat de atmosfeer de volle klap krijgt. En dat leidt er dan als het goed is weer toe dat een deel van die atmosfeer van Mars wordt geblazen. Dat gaat blijkbaar met pulsen, met jets. En waarmee ionen als het ware vanuit de atmosfeer worden weggeblazen. En dat kun je niet meten met één punt. Ja, dat kan wel. Maar dan heb je weinig data. Dat is een dynamisch proces. Dus er zijn twee satellieten die dan achter elkaar als het ware een soort 3D tijdsbeeld van dat soort processen willen gaan maken. Om te leren hoe dat dan daar werkt. Maar ook eventueel om mensen laten kunnen beschermen. Als je op Mars wil gaan wonen een tijdje, dan krijg je je last van. Dus dat beter te begrijpen. Zo heb ik het in ieder geval begrepen. Interessant. Maar doe je nog wel even voor ze en zijn. Wil je hem doorpakken op ruimte weer? Ja, dat is helemaal goed. Want dit gaat inderdaad over die uitbarstingen van gemagnetiseerd plasma. Dit kennen we vanaf de zon als CMA's, coronal mass ejection. En nu heeft een team met vooral Nederlandse onderzoekers, Joe Gellingham van Astron en van een paar NOVA-instituten. Die hebben het met Lovaart, dus de radiotelescoop waarvan het hart in Dwingelo in Drenthe ligt of bij Dwingelo in de buurt. Die hebben dit voor het eerst gemeten op een andere ster. Dus een radiosignaal van een CMA van zo'n coronal mass ejection. En wisten we dat dan nog niet? Ja, dat wisten we wel. Dat werd ook wel verwoend. Maar dit is echt de eerste keer dat er zo'n concreet signaal opgevangen is. Dus nooit op een andere manier gemeten? Dat vermoed ik niet eigenlijk. Want voor mij is het radiosignaal het meest logische signaal voor zoiets. En dat hebben ze in Nature gepubliceerd vorige week. Het is een rode dwergster, een klein sterretje. Op 130 licht jaar afstand. Dat moet ik er altijd bij zeggen, van Thijs. Alsof dat ons iets zegt. Het is in het hele onderhoek, laat maar eerlijk zijn, een puur ster. Maar goed, wat er interessant aan is, is natuurlijk dat die uitbarstingen gewoon echt verwoestend zijn voor de planeten die rond zo'n ster bewegen. Want rond die coole dwergsterren, daar zitten best wel planeten. Maar als die echt helemaal verpulverd worden door die uitbarstingen, door die deeltjes en door die straling, dan is de kans dat daar iets ooit kan leven gewoon niet heel. Dus voor het exoplanetenonderzoek is dit zeker interessant. Als ik het goed begrijp, neem ik tenminste aan, de leefbare zone voor exoplaneten bij een dwergster is veel dichterbij. Ja, en de intensiteit is veel groter. Want dit zijn echt enorme uitbarsten. Dat wil ik je inderdaad net vragen. Hoe verhoudt zich dit tot zo'n CME van de zon? Ja, die cijfers heb ik hier niet bij de hand. Maar de kans is, het is waarschijnlijk nu dat die intensiteit van de straling waarmee die planeten te maken hebben, veel groter is dan hier op aarde. Verwoestend groot. Door diepe ster alleen, niet alleen door de afstand dus? Ja, door diepe ster en door de afstand ook. We moeten alvast wat medelijden hebben met die energieëns die daar zitten. Dus dat is eigenlijk de samenvatting. En het is leuk, want de Square Kilometer Array, dat is natuurlijk het opvolger van LOFAR, die wordt in Zuid-Afrika en in Australië gebouwd. Daarvoorloop telescopen zijn al actief. En met die telescope kunnen ze nog veel meer van dit soort stellaire uitbarstingen gaan vinden en onderzoeken. Dan neem ik aan ook bij sterren die vergelijkbaar zijn met de zon. Precies, en het is natuurlijk interessant omdat we dan vergelijkingsmateriaal hebben. Want nu hebben we alleen maar de aarde en onze eigen zon om die fenomeen te studeren. Maar als je dat ook bij andere sterren kunt onderzoeken, dan gaat de wetenschap weer een stapje vooruit. Uiteindelijk is dat de crux van alles. Makko, wat is jouw onderwerp? Omdat het voor een deel ook met Space Weather een ruimteweer te maken heeft, toch even de ondergang van BRIC2. BRIC2 was de allereerste satelliet van Defensie in Nederland. Glanceerd op 30 juni 2021. Hij heeft vier jaar lang als experiment rondjes gedraaid met een aantal experimentele payloads aan boord. Maar hij is helaas niet meer op... Even kijken, op 12 november is hij in de atmosfeer ten onder gegaan. Ook hier speelde ruimteweer op het laatste moment nog even een rol. Er was een serie chemo-magnetische stormen. Dat was precies rond dat moment dat BRIC in zijn laatste dagen zat. Zowel TNO als wij bij de TU hebben een reentry-model gedraaid. Je zag gedurende maanden dat de voorspelde datum rond de 15, 14 zat. In die laatste dagen zie je dat er een heleboel gebeurt doordat die zware uitbarsting kwam. Daardoor is je het aantal dagen eerder in de atmosfeer terechtgekomen. Komt dat dan doordat de atmosfeer wat opzelt of wordt die dan op een of andere manier... Hoe beïnvloedt zo'n uitbarsting de baan dan? Inderdaad, onder invloed van de deeltjes die in de atmosfeer komen, warmt de atmosfeer een beetje op en dat betekent dat de atmosfeer uit gaat zetten. Dus de wrijving met de atmosfeer op hele hoge hoogte waar die zijn laatste baans draait, wordt groter en daardoor komt die snel omlaag. Ja, en dat scheelt al een paar dagen in dit geval, begreep je? Ja, er speelde twee dingen een rol. Los van het ruimteweer speelde een rol dat op een gegeven moment het contact met de satelliet kwijt was en daardoor de standregelingen niet meer deed en hij is gaan tuimelen en dat heeft ook zo'n effect gehad. Maar dit ruimteweer speelde ook wel een rol erbij. Dit is voor de goede orde een redelijk klein satelliet, toch? Ja, een 6u cube set, dus dat is 30 bij 20 bij 10 centimeter. Een paar melkpakken zeg je dan. Een schoenendoos. Ja, precies. Een brik. Ja, is er al een... Waarom heette je die twee ook eigenlijk weer? Dan was iets minder, want brik 1 is geen satelliet. De eerste brik was het allereerste vliegtuig van wat later de luchtmacht werd in 1912 en vandaar dat deze brik 2 is. Het is natuurlijk aan één kant hier wel fijn dat de wetenschap in Nederland, de militair natuurlijk wel gewoon voor is geweest want we hebben natuurlijk in de jaren 80 gewoon twee Nederlandse satellieten gehad, weet je, dus dat moeten we natuurlijk ook met ans en ieras. Wie kent ze niet? Wie heeft er niet als klein kind bij de tv? Nee, ik ook niet. Maar met ans en ieras natuurlijk wel wat heritage waar we op voorbouwen, die waren natuurlijk wel van heel andere orde. Komt er een brik 3 dat je weet? Nou, we hebben ook al bezeker een nieuwe satelliet, er zijn er natuurlijk in die tussentijd al een paar bij en er komen er meer, maar dat is toch van een wat ander formaat dan brik. Brik was echt experimenteel om gewoon ervaring op te doen met hoe doe je dat, zo'n satelliet bedienen en wat experimentele payloads erop. Heeft Nederland de ambitie om eigen militair satelliet te lanceren, dat jij weet dan? Nou, dat hebben ze eigenlijk al. Ze hebben recent in mei een kantklaar satelliet van IC gekocht. Daar gaan er nog vier bij komen de komende jaren. Dat zijn synthetic aperture radar satellieten waarmee je heel gedeelt hier de radar plaatjes van het opslag kan maken en ze delen twee cubesets met de Noren, Uyghurs en Berkeland. Die zijn ook al een paar jaar actief, de Vliege Informatie. En die speuren naar, die geolocaliseren de bron van radarsignalen, onder andere. Ja, precies. En wat doen die andere twee dan die je zei die hebben een synthetic, ik kan dat nooit uitbreken, aperture radar. Met een radarsignaal maak je dus heel gedetailleerde radar plaatjes van het opslag zodat je kunt zien wat er allemaal gebeurt, wat daar staat, wat daar verandert. Noem maar op. Een radar, het mooie ervan is natuurlijk dat je door de bevolking heen kijkt. Je kan ook nachts kijken. Ja, dus je bent niet afhankelijk van de witscondities. Ja, de radar heeft eerst andere problemen ook natuurlijk, maar ja. Ja, ja precies. Oké, nou dus het gaat eigenlijk wel goed met de Nederlandse Militaire Ruimtevaartigingskantoor. Nou mooi. Wordt flink aan de weg getimmerd. Alleen van de brieke twee nemen wij afscheid. Oké, nou dan mag ik weer denk ik. Mijn tweede onderwerp gaat over Chinese taikonauten die zoals bekend, denk ik luisteraar van deze podcast weet dat we hebben een Chinese ruimtescherm waar drie taikonauten permanent in wonen. Er was alleen, en die hebben dat is ook net als bij Rusland, dat vroeger deed altijd een soort sojuusachtige capsule om mee te kunnen ontsnappen. Shenxiu heet dat ding, geloof ik. In China met ideeën is hetzelfde, dat als er iets is kan je altijd naar huis. Alleen ze hebben bij die van de vorige bemanning ontdekt dat die waarschijnlijk schade heeft door de space debris. Dus die durfst niet te gebruiken. Nu hebben ze op zich gezegd, wel opmerkelijk, vind ik tenminste opmerkelijk besluit genomen dat ze de oude bemanning met de nieuwe Shenxiu naar beneden sturen, dus waar de vorige de nieuwe bemanning mee omhoog is gekomen. Dus eigenlijk die nieuwe bemanning achterlaten met een potentieel niet-functioneerend escape module. Dus ik vond dat wel een hefter besluit. Dat heb ik gelezen ja, dat is precies hetzelfde. Ik zou er toch niet heel prettig zitten daarboven. Ze weten zowel werken aan het versneld lanceren van de opvolger met alleen maar carco aan boord. Zodat er toch vrij snel weer een reddingsschip aangeplugged kan worden. Voor mij was dat turnaround tijd, dat hebben ze acht en een halve dag. Dus dat ze wel altijd iets, net als Rusland trouwens vroeger, altijd iets hebben klaarstaan waardoor ze binnen acht en een halve dag, waar die halve dag vandaan komt geen idee, die acht en een halve dag wel kunnen lanceren. Alleen je zit dan met het probleem dat je kan wel willen lanceren, maar als een space station niet boven jouw hoofd in de juiste baan langs komt, dan heb je niks om daar te lanceren. Dus ik meen dat ze iets van drie weken verwachten dat ze dat drie weken lang eigenlijk geen nieuwe hebben. En dat 25 november dacht ik, dus dat is volgende week, zou die nieuwe moeten aankomen. Tot die tijd is het een beetje spannend bij de Chinezen. Dus we gaan dat even in de gaten houden, waarschijnlijk gaat het wel goed. En ik begreep thuis ook dat ze die nieuwe dan onbeman gebruiken om voorraad te mogen te sturen, want er was blijkbaar ook al een probleem ontstaan omdat die vorige missie vertraagd was, die had al in mei moeten worden vervangen, maar dat werd oktober. En dan loop je op een gegeven moment een beetje uit je eten. Dus dat het ook wel nodig was om nieuw eten omhoog te brengen, omdat de voorraden wat krap waren, ik kan me niet voorstellen dat dat zo strak zit, maar er was blijkbaar wel behoefte om onder boel wat te hebben voorraden, dus dat komt er weer mooi uit. Maar ja, dat is wel bij China altijd wat lastig om informatie te vinden, zeker als Luc er niet is, Luc van den Abeelen, deskundige op dit vlak. Dus dat was de kleine update, de Taycan-auto, vorige week had het er ook al over gehad. Dan gaan we naar het volgende, denk ik. Oké, ik wil het graag even hebben over zwaartekrachtgolven. Waarom zou je denken? Want of die Einstein Telescoop in Nederland gebouwd gaat worden, weten we nog steeds niet. Maar het is zo, las ik in een persbericht gisteren van Nikkev, dat gisteren de vierde, meen ik, of de vijfde, nou ben ik het even kwijt, ga het zo even opzoeken, waarnem run van de grote zwaartekrachtgolfdetectoren is afgerond. Oké, hebben die een run? Ja, die hebben runs, dat zijn periodes dat detecties doen, dat ze aanstaan, zeg maar. En dan gaan ze weer uit voor upgrades, zo werkt het. Ja, als bij CERN met de large... Ja, echt een soort experimenten zijn dat dan. Hoe lang is zo'n run? Is dat een week? Deze was vanaf mei 2023. En dat zijn dan de detectoren in Amerika natuurlijk, in Louisiana, en in Livingston en in de stad Washington. En Virgo, die ligt bij Pisa onder de grond. En Kagura in Japan, die werken samen. En die runs, die stemmen ze op elkaar af. Ja, dat is gewoon een gezamenlijk experiment. De LVK-samenwerking eti tegenwoordig. Dus het was de vierde meter onder, trouwens heb ik net even opgezocht. En in die periode, wat wel interessant is, zijn dus 350 zwaardkrachtgolven gemeten. En dat is twee derde van het aantal ooit gemeten. Dus het is een hele succesvolle ronde geweest. En nu zal je denken van, ja wat nu, want nu gaan ze uit voor een lange periode, hoe lang weten we niet? Het roept meerdere vragen op, waren er dan om een of andere reden meer golfen, of zijn ze beter geworden? Nee, de detectoren zijn veel beter geworden. Dus ze worden nu weer ge-upgrade. Maar ik dacht eerst, ja het is toch niet zo handig als net dat besluit voor de Einstein Telescope volgend jaar ergens vallen heeft. Dat dan onder een drie landen punt komt, of toch op zo'n linie. En dan heb je net geen resultaten. Maar toen dacht ik later, ja maar zo werkt het natuurlijk niet. Want er is nu een hele database met echt heel veel nieuwe, interessante botsingen. En ze kunnen nu echt statistiek gaan bedrijven met die aantal. Nu gaat de analyse echt beginnen. Precies, dus dat onderzoek gaat natuurlijk gewoon door. Wat wilde je vragen Michel? Nou ja, je zei, ze hebben dan, wat was het, driehonderd zoveel zwartgolf golf gemeten. Maar weten ze dan nu ook al bij welke objecten die waarnemingen horen, of moeten ze dat uitzoeken? Nou dat is, dat blijft een beetje moeilijk. Er is één keer een botsing tussen twee neutronensterren gevonden. Dat is al een tijd geleden. En dan wordt het interessant, want dan kan je echt gaan opvolgen met telescopen op alle golflengtes. En dat is toen ook gebeurd met de VLT, radiotelescopen, alles, Chandra. Ja, dus het is gewoon alles wat je hebt op een stukje van de hemel om te kijken of je wat... Ja, want bij zo'n neutronenster botsing, daar komt ook licht vrij. Dat is een gamma-flits of supernova weet ik veel. En daar heb ze toen echt heel veel aan kunnen meten. En wat ze wel altijd doen als er een kandidaat is die interessant is om op te volgen. Die informatie gaat heel snel naar telescopen die dat snel kunnen. Dus zeg maar die zwaartekrachtgolfdetectoren hebben een heel groot gebied waaruit het signaal komt. Het zijn kleine telescoopjes die worden dan meteen op dat gebied gericht. En als er dan een optisch signaal is, kunnen ze dat in ieder geval beter localiseren. Of naar een plek brengen. En dan gaan de grote telescopen op die plek. En die gaan echt gewoon het licht op alle golflengtes. Dat geldt voor meer dingen neem ik aan. Dus toch neem ik aan dat er ergens iemand iets detecteert met een vorm van een telescope of een detector. Of een die denkt ook... Voor gamma-flitsen bestaat dat systeem al heel lang. Vroeger ging dat via sms. We hebben gamma-flits en dan gingen alle telescopen erop richten. Hoeveel gaten hebben die? Via bulletins. Dat wordt meteen gemeld bij alle mensen die aan het onderzoek werken. Het is wel facultatief of je dan je telescoop gebruikt. Of is er een soort van afspraak? Er zijn afspraken met grote telescopen dat als er echt een heel bijzonder transient is. Dus iets van voorbijgaande aard aan de sterrenhemel. Dan kunnen ze gewoon met een gangbare waarneming onderbreken om meteen op volgwaarneming te doen. Dat kan me voorstellen dat het nog niet zo makkelijk is. Als ik net 10 jaar lang zit te wachten tot ik eindelijk mijn waarnementijd heb. Ik weet dat 10 jaar niet zal zijn. Maar volgens mij krijg je ergens een slot als je een onderzoek rent. Zeker. En ongetwijfeld procedures voor. Als jouw onderzoek belangrijker is dan die gamma-flits. Dan zal het gewoon door mogen gaan. Maar als iemand die schijls rechtdoet speelt. In principe is dat mogelijk. Dat is met die kilonoven ook gebeurd. Kilonova, dat was die botsing. Sorry, ik zal dat even uitleggen. Kilonova. Dat is een fenomeen dat gebeurt als twee neutronensterren met elkaar botsen en versmelten. En dan komt er wel licht vrij. Want neutronensterren zijn geen zwarte gaten. Uit zwarte gaten komt geen licht. Dus dat is moeilijk om die op te volgen. Maar die neutronensterren wel. En in kilonova's worden echt maar de kostbare metalen gevormd. Platinum en zo. Of platina, wat is het? Dat is het. Goud en dat soort werk. Die komen allemaal daarvan aan? Die komen uit kilonova's. Uiteindelijk ook. Maar van het overgrote deel van 385 metingen weten ze dus eigenlijk niet precies wat voor objecten? Jawel, ze hebben de massahaas en heel veel gegevens kunnen. Kunnen ze gewoon uit die data halen. Maar die multi-messenger astronomie dat je op alle golflengte kan kijken. Daar zijn die neutronensterren interessant voor. Ja precies, maar jij hebt het object niet gezien in de<|sk|>. Nee. Nee, precies. Ja, oke. Nou ja, daar gaan we dus de komende jaren weer heel veel publicaties over. Ja, en ik ben benieuwd wanneer dat besluit gaat vallen. Wat voor besluit het wordt waar de Einstein Telescope komt in Europa. Ja, want dat is de opvolger van... Geen opvolger, dat is gewoon een nieuwe... Ja, opvolger van Virgo eigenlijk. Ja. Maar ik weet niet of Virgo uitgaat als de Einstein Telescope aangaat. Of dat de opvolgers zijn. Ja, Sicilie of Sardinië heeft ook hele goede papieren. En die goede papieren hebben te maken met de ondergrond die de trillingen dempt. Ja, en dat is natuurlijk... Ik wil nog één stap terug, want dat is een Europees ding. En die wordt, er zijn nog twee kandiaten over begrijp ik. Dus of hij wordt in Uud van Maastricht, in de Mergelgod. Ja, op het grensgebied Duitsland-Belgie-Limburg. En daar is al, hoe heet dat, een lab. En er worden al heel veel voorbereidingen getroffen. Hoe groot wordt dat ding? Hoe lang die armen worden weet ik niet precies. Voor de drie armen is het idee. En die armen, dat zijn dan hele lange buizen van een paar kilometer lang. Ja, waar het laserlicht heen en weer gaat. En als er niks aan de hand is, dan doven die lasers elkaar uit. Dat werkt met spiegeltjes. Dat is ingewikkeld om zonder beeld goed uit te leggen. En als er een zwaartekrachtgolf langs komt, dan gebeurt daar iets. Dan wordt dat iets uitgerekt. Die ruimte een beetje vervormd, waarvoor die uitdoling niet helemaal optimistisch is. Ja, waardoor ze elkaar juist versterken, die twee signalen. En dat is dan het teken dat er een zwaartekrachtgolf. Maar we hebben het over 100 kilometer? Minime signalen zijn dat heel blij. Die buizen bedoel ik, die zijn... Ja, dat weet ik eigenlijk helemaal niet precies, hoe lang die zijn. Ik dacht iets van twee kilometer, weet jij het Marco? Google het even, eind centrescoop, lengte, buizen. Ja, die gaat je helpen ding. Nou, top, was hem dat? Oké, dan gaan we naar Marco. Onderwerp 2. Ja, we hebben toch een nieuwe project in dingen. Er is net een nieuwe satelliet gelanceerd, centenal 6b. Een project van Europa samen met Amerika. Ik moet wel zeggen, ik weet heel goed dat Europa dit doet, de EU dus in ieder geval. Maar de namen worden wel heel saai, want die dingen heet allemaal centenal. Het is 6b, weet je. Ik vind dit wel half voorzichtig eigenlijk. Je hebt geen idee wat dat ding dan doet, dan ga jij vertellen. Wat deze gaat doen is een aantal dingen, maar het belangrijkste wat we gaan doen is zéniveaus meten. En daarmee een trend doorzetten van eerder satellieten die vanaf de jaren 90 dat zéniveau hebben gemeten. Om te kijken hoe de stijging van de zeespiegel zich ontwikkelt en hoe snel die zich gaat versnellen al dan niet. Wat dat uiteraard allemaal voor gevolgen heeft. Deze gaat dat op een zeer nauwkeurig niveau doen, tot op centimeterniveau gaat die dat zéniveau vastleggen. Als je op dat soort nauwkeurigheidsniveau werkt, daar komt een heleboel bij kijken. Om dat dus zo goed te kunnen doen. En ook daar komen effecten aan bod waar je voor moet corrigeren. Waar je denkt van, daar heb ik eigenlijk nooit aan gedacht. En vooral ook waar ik soms verbaasd was hoe groot die effecten eigenlijk zijn. Even nog ter verduidelijking. Een van de voorgangers was Topex Poseidon. En daar ben ik nog uit op afgestudeerd, dat is echt heel lang geleden. Ja precies, jaren 90. Daar doen we inderdaad onderzoek naar om die meten op centimeterniveau, ongeveer een centimeterniveau, de afstand tussen de satelliet en het wateropvlak, om het zo maar even te zeggen. Maar daar heb je helemaal niks aan als je niet heel precies weet waar die satelliet zit. Dat is misschien wel even de kunst om... Dat wilde ik net gaan vertellen. Sorry Jan, onderbrakketje. Maar goed, op centernieterniveau weten we waar die zit. Hoe dit ding dus werkt is dat hij een radar aan boord heeft. Die zendt pulsen uit en die pulsen weer kaatsen van het zeeopvlak. En dan worden we opgevangen en de satelliet bepaalt hoe lang de tijdserie is. Dus het uitzenden van de pulsen en weer terugkeren. En dan kun je in principe die afstand berekenen. Maar daar komt dus helemaal bij kijken. En zoals je net zei, een van de dingen is, je moet verdond goed weten, op de centimeter na keurig, waar jouw satelliet zit. Hoe gebeurt dat? Die satelliet heeft een aantal navigatiemiddelen aan boord. GNSS, dus GPS en Galileo ook in dit geval. En dat heeft een aantal mooie positiemetingen op waar die satelliet zit. Dat is op zich niet voldoende, want daar zit nog scatter in en zo. Wat er daarna gebeurt, en dat is dus ook bij eerdere missies gebeurd... Sorry, scatter? Help even. Ja, er zit een variatie in, gewoon een statistische ruis, een variatie in en soms ook een verkeerde meting. Dat is sowieso niet op centimeter niveau na keurig. Nee, exact. En hoe je dat wel op centimeter naar keurig krijgt, is door al die punten te nemen en daar een heel nauwkeurige baan door te gaan vitten. Waarbij je de afwijkingen tussen al die punten ten opzichte van die baan zo klein mogelijk maakt. Dat is voor een aantal andere missies ook al gebeurd. Je noemt de Topex Poseidon, op dit moment ook de Swarmissies van ESA, die het zwaardekrachtveld meten, doen dat ook. Maar dat is niet het enige, want dan heb je op een gegeven moment een heel nauwkeurige positie van je satelliet, maar er speelt nog veel meer mee. En sommige ervan liggen voor de hand. Wat heeft de invloed op de hoogte die je meet als je richting Zemeck naar golven? Dat is één. Twee, het stuwend effect van de wind. Golven worden door de wind veroorzaakt, maar wind kan ook nog een stuwend effect geven, waardoor lokaal op z'n niveau ietsje hoger komt. Dat ligt voor de hand. Getijden ligt natuurlijk ook voor de hand. Tot 20 meter getijden verschil op een dag door de aantrekking van zon en maan op het water. Maar er zitten nog meer dingen bij, want niet alleen water kent getijden, het vaste gesteend van de aarde, de korst van aarde, kent ook getijden. Ik was wat verbaasd, dat kan nog een afwijking noorden van een halve meter maar liefst geven. Er zijn ook nog allerlei andere dingen die een rol spelen. Er is tidal loading, dat is het feit dat er met het getijmen een enorme watermassa verplaatst in de oceane. Dat betekent dat er boven een deel van de oceaan dus een nog hoger, grotere kolon water ligt dan andere delen. Het gevolg ervan is dat de oceaanvloer een beetje in wordt gedraagd. Dat heeft ook weer gevolgen op wat je voor hoogte meet. Dat is tidal loading, de atmosfeer doet iets vergelijkbaars. Ook daar heb je de atmosfeerkent getijden, ook weer onder invloed van zonne en maan, los of ook nog met luchtdruk en zo. Dat laatste is ook nog in de orde dat het relevant is. Ja, die tidal loading van het getij zelf is ongeveer 30 centimeter. En de tidal loading van de atmosfeer, het getij in de atmosfeer, is ongeveer 15 centimeter. Dus dat maakt nog steeds uit. Dan ga je naar de hele kleine centimeterniveau dingen. En er is ook nog een effect van het feit dat de aardeas niet helemaal constant naar een plek wijst. Daar zit een wobbel in, dat wordt de centervobbel genoemd. Die veroorzaakt een soort centrikaal kracht. Ook dat heeft effect, ongeveer 2 centimeter. Dan zit je heel dichtbij de resolutie waar die satelliet heen gaat. Dat is 1 centimeter meters dan een serieuze tolkracht. En tot slot zit er ook nog een technisch aspect aan, die ik ook direct wat minder goed snap, omdat ik ook geen radar expert ben, maar er zit ook nog een bepaalde baayerscan erin zitten die te maken heeft met hoe dat radarsignaal nu precies gereflecteerd wordt. Dus dan moet je allemaal rekening mee gehouden om uiteindelijk tot die gemiddelde zeehoogte te kunnen komen, die je wilt meten en die je in kaart wil gaan brengen. Ja, want vaak zie je in de berichtgeving, soms over 1 millimeter, soms over centimeter. Als dit soort effecten al 15 centimeter afwijking hebben, en dit is een kleintje, dan is het taai om op dat niveau te kunnen meten. Daar moet je goed voor kunnen corrigeren inderdaad. Tenderaan, de gemiddelde zeespiegels stijgen per jaar op dit moment ongeveer 3,7 millimeter per jaar. Dus als je echt wilt gaan meten hoe snel gaat en gaat dat voor snelle gedurende 5 jaar ongeveer dat deze missie gaat duren, dan moet je heel nauwkeurig gaan meten inderdaad. En ook nog in vergelijking met de eerdere missies, want je wilt natuurlijk een lange datarectie kunnen koppelen, dan moet je ook nog goed gaan calibreren, van meten ze allemaal wel precies gelijk en dat soort dingen. Ja, dat is natuurlijk wel ondanks het feit dat ik het zaaije na me vind. De grote kracht van dit hele Sentinel-programma is juist dat het een beetje corrigeert voor waar ESA in zijn alle eerlijkheid niet heel goed in is. ESA is industriegedreven, die willen altijd iets nieuws ontwikkelen, terwijl de wetenschapper gewoon een continuër dataset wil. Nee, ik wil niet iets nieuws, ik wil hetzelfde, maar heel lang. En wat die Sentinels dan doen, is ESA doet het nieuwe spul, ik heb er zo nog één, kom ik even op, en de Europese Unie eigenlijk de continuïteit, en dat is wel een heel mooi model. En dan misschien ook niet zo erg dat dat ding niet met top-exposeidel, nee dat is natuurlijk een mooier naam, maar Sentinel-6b. En daarmee wel inderdaad sinds de jaren 90 gewoon een datarectie hebt die continu is. Maar in Amerika met al die bezuiniging op het programma, was dat natuurlijk de grote zorg, dat met name in die Amerikaanse samenwerking naar Nederland stond. Ik had al één toevoeging als ik mag, dat je zei van, dit soort satellieten gebruiken dus satellietnavigatie voor plaatsbepaling, maar hebben ook, we hadden het Franse systeem, dat heette Dorus, wie dat kent, dat is eigenlijk exact het omgekeerde systeem. Dus dan heb je een, normaal gesproken heb je een bewegende satelliet en jij staat relatief stil, op basis van die bewegende satellieten kun jij dan bepalen waar je bent, maar dit is de omgekeerde idee, je ziet satelliet beweegt en op de grond staan, wat is het, volgens mij 80 of zo, heel veel bakens die een radiosignaal uitzenden, waardoor die als het ware met dezelfde triangulatie, zeg maar, zijn positie in de ruimte kan bepalen, maar exact het omgekeerde systeem van GPS. En dat bestaat ook al sinds de jaren 90, over de hele wereld staan die bakens eigenlijk. Van dat wordt ook laserracing gebruikt, dat levert je ook heel nauwkeurige posities op, tot op millimeters zelfs. Zou het kunnen dat er ook op Tenerife zo'n ding staat? Dat zou best kunnen, daar staat in ieder geval een laserracing facitiet. Ja, het nadeel daarvan dat je daar daar relatief weinig van hebt, dat zijn heel nauwkeurige metingen, maar je hebt er echt maar een paar. Ik noem net Topex Porceel. Ja, het grappige is dat ik die heel vaak gezien heb. Ja, hij doet het natuurlijk niet meer, maar het is wel een heel leuke satelliet om te observeren, want hij is een timeless, hij flitst heel mooi. Maar hij is nog niet terug? Voorzichtig weet ik niet, of misschien wel inmiddels, zou ik even moeten checken, maar een aantal jaar geleden heb ik hem regelmatig gezien. Hij staat ook niet heel laag volgens mij, dus dat zou wel kunnen dat hij er nog is. Maar die is dus, betekent dat je verschillende soorten intensiteit ziet? Ja, je ziet hem echt legelijk flitsen, zo'n disco-licht. Kan je Topex met blote ogen zien? Tijdens sommige van die maxima flitsen wel, ja. Ja. Dat is algemeen iets te zwak. Dat is voor de mensen heavensorbov.com, daar vind je dit allemaal terug. Wat wilde jij zeggen? Ik wou nog even de misinformatie die ik bij het vorige onderwerp gaf, rechtszetten. Ik ga hier gewoon in live in het uitzetten. Want de armen van de tunnels, van de driehoekige tunnels van de Einstein Telescoop, worden niet twee of vier kilometer, want volgens mij is dat LIGO 4, maar tien kilometer. Ah, kijk. Ja, dus dan snappen we ook meteen waarom het een samenwerking is tussen verschillende landen. Oké, nou, hoeft u dat niet meer op te zoeken luisteraar. Hebben we dat ook weer opgelost. Was dat Sention 6? Die valt bij me te geven wel, ja. Nou, fijn dat die er is. 6B, we hadden ook al 6A, die hadden trouwens nog wel een fatsoenlijke naam gegeven, volgens mij. Dat ziet hij in een van de naza-directeur vernoemd of zo. Ik ben de naam even kwijt, maar dat klopt, ja. Ja, en dat zal in tussen in Amerika ook alweer nog dan zijn. Als was de naam van de naza-directeur zo verhelderend? Ja, nu moet er in een naam trumpen. Dat is een ania of zo. Ik vrees wel dat dat dan toch maar doet, dan toch maar Sention 6B. Ik zei net al even tussendoor, weet je, dat samenwerking ESA en Europese Unie, zo is dat ESA dan het idee, althans, nieuwe dingen moet ontwikkelen, zeg maar, en continuïteit nu door de Europese Unie wordt gedragen. Eén van die nieuwe dingen had gisteren omhoog moeten gaan, sorry. Maar dat ging niet door, want die zat op een ride sham met de Falcon lansering, Amerikaanse lansering, Falcon 9. Twee kleine satellietjes en die heette Hydro GNSS. Dat zijn ontwikkelsatellieten van ESA, ongeveer een maatje koelkasten, dus niet heel klein, maar wel voor ESA-begrip een relatief klein. En die gaan kijken naar de waterkringloop, om het zo maar even te zeggen, naar de vochtigheid in de bodem, vochtigheid in de biomassa, ook naar permafrost. Als het bevroren is, krijg je een ander signaal als het niet bevroren is. Dat ze de klimaatfactoren die met water op te maken hebben. Dat doet dat wel op een grappige manier, want ik ken deze satellieten uit het verleden wel, maar dan namen ze vaak zelf een soort L-band radar mee, waarmee ze een signaal sturen en dan kijken ze naar radereflectie van de lange golf. Maar deze satellieten hebben geen zender bij, zeg maar, die gebruiken het signaal van GPS en Galileo. Dus dat signaal wat ze eigenlijk over de hele wereld continu op de aarde hebben, continu op de aarde afzetten, daar meet ze de reflectie van. Dat ik wel weer slim vond, weet je, en daar kun je blijkbaar allerlei data uit afleiden over... Brick 2, waar we het net over hadden, hij had zo'n experiment aan boord. Die deed dat om de toestand van het atmosfeer te kunnen bepalen en het verstoren effect van space weather, ruimteweer op de propagatie van radiosignaal en daarmee op communicatie. Dus ook met Galileo en... Ja, ook precies met het reflekteren van die signalen. Nou kijk, ik vond het wel een slimme. Het zijn dus twee koelkastjes die volgens mij in tandem vliegen. Ik neem aan dat ze daar dan ook weer bepalen. Ik weet eigenlijk niet precies waarom. Vrij goedkope missie. Het is de eerste wat Ees aan noemt scoutmissie. Ik had het term nog niet gehoord, maar volgens mij de bedoeling om snelle wetenschappelijke missies te kunnen doen voor relatief weinig geld. Dit is scout 1 en hij had dus eigenlijk gister gelanceerd moeten worden, maar dat gebeurt en wij nemen op op 19 november. Dat is op dit moment staat die gepland voor morgen op de 20ste. Dus dat moeten we ook even in de gaten houden. Dat was hem. Marique, jij nog iets? Nou, alles knoopt aan elkaar deze uitzending, want we handelen het net over de opvolger van Lovart, de SKE en het deel in Zuid-Afrika, de voorlopertelescoop, de precursor telescoop, heet Meerkat. Die staat er al, dat zijn de radioschotels. En die hebben dit bericht speciaal voor Herbert. De eerste radio emissies opgevangen van onze interloper, de 3I Atlas. De Comade, het interstellaire object, waar we fantastische foto's van tegenkomen op social media. Maar wat je volgens mij met het blote oog niet kan zien. Maar goed, dat is wel grappig. Hij heet 3I natuurlijk, omdat het het derde interstellaire object is. Weten jullie nog hoe die heette? Ja, dat had ik wel. Maar ik verzekerde na. Maar de eerste was in 2017 en die heette Oumuamua. Oh ja, dat was het. Dat is een Hawaïaans woord voor boodschapper van ver of zoiets. De tweede is uit 2019 en die heette 2I Borisov. Oh ja, dat was de Russische. Atlas is dus de derde interstellaire object. En waarom is die interessant? Omdat hij een gekke staart heeft volgens mij. Hij is ook interessant omdat onze Harvard professor Avi Loep altijd op dit soort objecten zit. Hij heeft hier volgens mij nog niet op gereageerd dat dat een technologisch signaal zou zijn. De onderzoekers die het radio-signaal hebben gevonden, die zeggen dat klopt helemaal met wat we verwacht hadden. Ik dacht in vorige uitzending dat een van de bijzonderheden was dat hij veel sneller... ...veller wet dan verwacht. Ja, hoe heet dat? Het radio-signaal heeft geen technologische oorsprong. Nee, uiteraard. Dat houdt verband met de aanwezigheid van OH-moleculen voor degene die dat precies willen weten in de coma van de komeet. En die worden gevormd via een proces dat bekend staat als, jij weet het Marco, uitgassing. Ik zat verder in gewicht. Zat hij niet momenteel achter de zon? Hij had op 29 oktober zijn dichtste nadering tot de zon, dus hij is er voorbij. Maar dat begint nu weer zichtbaar te worden. Maar het is wel de moeite waard, want er zit wel een link in naar dit bericht in de show notes. Maar als je wilt weten hoe die komeet er nu uitziet op hele gevoelige camera's... ...moet je even op Instagram of op Blue Sky de naam van de komeet invullen. Dan zie je dus show notes voor de precise naam. Wel oplossen voor AI-plaatjes. Overigens haakt dit ook wel weer aan bij dat parkeren in dat L2-punt achter de aarde. In het aarde-zonsysteem. Omdat er ook wel heel veel gedachten zwaren van als je dat ding nou een keer wil... ...niet deze natuurlijk, maar de volgende, als ze beter zou willen onderzoeken... ...dan moet de satelliet die je daar van nodig hebt, eigenlijk al in de ruimte hangen. Je kan hem niet gaan lanseren tijd je hem vindt. Dus ook dat wordt daar nog druk bij jouw web. Ook zo'n satelliet moet je eigenlijk daar parkeren... ...om volgens te kijken of we op een of andere manier interceptor die baan kruisen. Het gaat vast nog een keer lukken. Best natuurruimte, hè? Ja, om zo'n ding eens een keer van dichtbij te bekijken en niet alleen door een tins te kopen. Ik vond het ook wel apart dat dit nu eigenlijk de derde installaire object is... ...hoe in korte tijd veel meer van deze dingen worden ontdekt. Want toch echt een functie is van veel betere surveying, veel betere instrumentaren... ...veel beter detectiemogelijkheden en dan ga je ook afvraag met hoeveel hebben we gemissteerd. Is er ooit een schatting gemaakt dat jij weet van als we nu met deze wat we kunnen zien... ...want het zijn grote dingen, anders zie je ze niet... ...maar wat de populatie zou kunnen zijn op puur statistisch? Er is wel een schatting gemaakt, maar ik weet het wel even niet. Want je doet onder andere op dat Catalina-survey en zo. Maar die lopen eigenlijk al heel lang. Ja, maar de techniek erachter hoort het wel steeds beter. Dat is natuurlijk wel een spannende gedachte, want als je met relatief beperkte middelen al drie... ...in relatief korte tijd hebt, dan moet er dan nog een of andere... Een of andere overzorgende amateur was er nou, man. Borisov was een amateur. Daar kan je naar gaan. Hoeveel zou er dan echt zijn? Waarschijnlijk best wel veel. Ah ja, dat gaan we vast de komende jaren nog wel eens regelmatig op terugkomen. En wat mij betreft hangen satelliet ergens. Oké, was hem dat? Heb jij nog wat, Marco? Ja, toch ook weer afdeling satelliet en geopolitiek, zeg maar. Afgelopen week waren er een artikel in twee delen van Bart Hendriks... ...een Belgische expert op het gebied van de Russische Militaire Ruimvaartprogramma. Een interessant verhaal over het feit dat China een satelliet heeft gebouwd en gelanceerd... ...en die satelliet nu Russisch is en door Rusland wordt gebruikt om het in de Ukraine in gaat te houden. Ja, dat zegt heel veel. Het zegt iets over het Russische ruimvaartprogramma... ...wat helemaal ingestoord is. Dat ze gewoon zelf niet meer de mogelijkheid hebben... ...om dit zo snel te doen. Het zegt iets over China en de toeneemde rol die China aan het spelen is. Hebben ze er eentje over gekocht die er al was of hebben ze er eentje besteld in de categorie... ...waar willen jullie voor ons dat... Ik heb begrepen dat het echt eentje is die besteld is, inderdaad. En de vraag is een beetje welke het is. We weten dus dat het er eentje is die gelanceerd is door China... ...en officieel zoals een Chinese satelliet geregistreerd staat. Het samenpluggen van heel veel uitspraken en daten in documenten. Zo heeft Bart Hendrix er toe gekomen dat hij gelanceerd moest zijn in januari 2024. En dan komt er eigenlijk maar één satelliet in aanmerking. En dat is inderdaad een aardopservatisch satelliet, weten we. Dat is Tai-Jing 302. Die zou het dan eventueel moeten zijn. Dat is een eufenism-forenspionage-satelliet, neem ik aan. Gewoon een satelliet die heel gedepieerde plaatjes maakt. Een resolutie van een halve meter ongeveer, waarschijnlijk. Ja, die techniek is natuurlijk hetzelfde. Dat gebeurt alleen niet. Op zich gegaan waren er wel eerder links ook met China en Rusland. Maar dan was het eigenlijk meer dat Rusland beelden inkocht van Chinese satellieten. De Wakene groep heeft in 2022 ook een contract overgesloten met China. Dat is een problematie, want officieel zijn er allerlei internationale sancties. En toch gebeuren dit soort dingen. En doet China dit soort dingen ook gewoon. Hoe weten we dat dan? Met name zo'n contract van zo'n Wakenegroep... die ze dat toch niet via een openbare aanbesteding gedaan hebben. Het is toch op een of andere manier publiek geworden via een Chinese bron- en wellicht... of anderszins, dat het gewoon toch aangekocht is. Ja, bijzonder. Want deze persoon, deze onderzoeker... heeft dus ook vrij veel informatie bij elkaar geplust. Oké, is dat zorgelijk? Nou, zorgelijk. Het is een beetje te verwachten. Je ziet dat Rusland sowieso... ze hebben ook Noord-Koreaanse soldaten in hoek. Ze zoeken allerlei samenwerkingsverbanden om het hoofd boven water te houden. Om het zomaar eens te zeggen. Wat dit wel laat zien is... wat ik zei, het zegt iets over het Russische ruimte-ruimtevaartprogramma... en het onvermogen dat daar is ontstaan. Het is over de groeiende rol van China in de ruimte, ook geopolitiek. En het laat ook zien dat het soms heel moeilijk is om te zeggen... wat een land nu eigenlijk echt aan capaciteiten heeft... omdat het soms dus toch gebruik kan maken van satellieten van vriendenlanden. En misschien in dit geval, weten we het nu, maar van een aantal dingen... weten we het misschien niet. Ja, dat zou vaker gebeurd kunnen zijn. Ja, en het is ergens ook wel weer treurig, omdat je natuurlijk ooit... 20 jaar geleden de omgekeerde situatie had dat de Chinese lintje... bij de Russen moesten doen om de man ruimtevaart te leren. En die situatie is nu dus volledig omgedraaid. Dit kan natuurlijk ook een manier zijn om sancties te ontduiken. Als je dit nog een beetje subro zou weten houden... en een deal sluit met een ander land, dan kan het meer zijn... om toch die dingen te krijgen waarvoor je eigenlijk op de sanctielijst staat. Ja, aan de andere kant denk ik dat de harde realiteit ook is... dat de Russen dit ook niet meer kunnen. Als er misschien nog projecten die langlopen onderweg waren... Ik vraag me af... Dat begreep ik hier eigenlijk ook. Er was een bestaand Russisch project die dit soort satellieten wilde lanceren... dat duurde allemaal veel langer dan gedacht. En nu zijn ze dus Chinese gevraagd om het voor hen te doen. Ja, ja. Om meerdere redenen vind ik het treurig inderdaad. Oké, was hem dat? Dat was hem. Heb jij nog iets? Ik ben klaar. Misschien nog iets leuks uit onze eigen koker. Dus wij van WC1. Doe even WC. Het is interessant. Jullie hebben vast wel eens van de Extremely Large Telescope gehoord. Dat is de joekel van een optische infrarood telescoop... die is nu in aanbouwen in het noorden van Chile. Ik geloof dat de behuizing nu dicht is. In de categorie A, ook niet echt. Als je zo googelt, dan vind je de mooiste plaatjes. Het is een bakbeest van een telescoop. Een spiegel van 39 meter die bestaat uit 798 delen. Want hij is zo groot, dat kan niet uit één stuk gemaakt worden. Ook in de bouw van die grote telescoop... daar zijn allerlei Nederlandse bedrijven bij betrokken. VDL, M2NO. Anderhalf jaar geleden waren we met minister Dijkgraaf op een delegatie. Maar toen was die nog niet zo ver af. Het plaatst heel snel nu. Maar zo'n telescoop vangt dat licht op met die grote spiegel. Dat is de primaire spiegel. Dan gaat het via allerlei andere spiegeltjes naar instrumenten... die iets met dat licht moeten gaan doen. Voor de IoT is klaar komen er drie grote eerste instrumenten op. Later wordt dat uitgebreid en worden ze weer vervangen. Een van die eerste generatie instrumenten is METIS. METIS is een camera-spectrograaf, optisch-infrarood. Een enorm joekel van de ding, zo groot als een rijtjeshuis. Die wordt op een platform bij die telescoop gezet. Die gaat dat licht verwerken, spectra meten en andere dingen doen. Die dingen tegelijk neem ik aan. Die instrumenten werken tegelijk. Nou, dat hoeft het niet per se. Het leuke is dat Nederland de projectleider is... de PI, principal investigator, van dat METIS-project. Dat is een enorm consortie met 13 instituten uit 11 landen. In Leiden, waar Marko wel bekend is... is bij de universiteit een hele grote lab ingericht. Een cleanroom ingericht. Niet zo clean als voor de ruimtevaart, maar wel clean clean. Met grote hijskranen en dingen. Dus de komende drie jaar komen alle onderdelen van dat instrument binnen. En wordt dat in elkaar gezet. Alle optiek en alle, noem maar op, wat er voor nodig is. En getest. En dan gaat het op een groot transport naar Chile... om daar op de telescoop te worden gezet. En eigenlijk gaat dat volgende week beginnen. Dus dat is best leuk. De cryostat is natuurlijk het deel speciale behuizing... dat spiegeltjes en alles heel koud moeten houden. Dat komt via de weg met zo'n speciaal transport... met knipperlichtjes vanuit Zwitserland naar Leiden. Een enorme vrieskist, of hoe moet dat soms zijn? Ja, een soort enorme vrieskist. Dus de bouw van METIS gaat beginnen in Nederland. Dus dan wordt het als het ware in die koelkast ingebouwd? Ja, daar komt het eigenlijk op neer. En er is ook een grote support frame bij... want dat ding is wel 7,5 meter hoog. Ik wou zeggen, wat is de maat dan ongeveer? 4 meter breed, 6 meter diep en 7,5 meter hoog. En uiteindelijk, als het op transport gaat naar Chile... dan wordt dat frame eraf gehaald, anders past het nergens in. En dat gaat dan op de boot? Ja, precies. Wanneer moet dit in bedrijf zijn, volgens de planning? Ja, ergens in 2029. Nou, dat is wel vrij snel. Maar het integreren en testen van dit instrument... dat gaat volgens mijn collega's van NOVA in Leiden een jaar of drie duren. Is dat dan hetzelfde als met die zwarte krachtscholvenonderzoek? Weet je dat je dat na een tijdje weer gaat upgraden? Ja, wordt na een tijdje geopgevangen of geupgrade. Op die andere grote telescoop, de Very Large Telescope... daar komen ook steeds aanpassingen op. Er is laatst weer het hele laser gebeuren, geupgrade... zodat die vier grote koepels, schotels... die als een soort interferometer weer kunnen werken... dat die ook weer verbeterd is. Ja, precies. Dus dat is een continu proces. Er zijn al mensen bezig met de fase daarna. Oh, vast, ja. Ze zijn zelfs alweer aan het nadenken over wat er na die IELTE moet komen. We zijn ook alweer de eerste calls for meedenken over... hoeveel gaan we verder als Europa? En daar dan weer een goede naam voor. Nou, dat was het Wij van WC1. Supergoed. Heeft deze klingroom een galerij? Visitors Gallery, ja. Bij wie moeten wij zijn? Oké, je vindt haar op roestrijden. Wij gaan ergens begin 2026 een pressvisit organiseren. En dan krijgen jullie natuurlijk ook allemaal een uitnodiging. Maar ik neem aan dat voor de luisteraars... of misschien kunnen we daar iets voor organiseren tegen de tijd? Zeker, ja, tegen de tijd dat het echt open is voor het publiek... dan laten we dat via dit kanaal weten. Dan bent u de eerste die voor een kaartje namaken komt. Dat is dan weer mooi. Oké, nou, top. Ik ben eigenlijk klaar. Marc, heb jij nog iets? Nee, eigenlijk niet meer. Heb je nog een nabrander? Nee. Dan gaan we afronden. Dan dank ik jou, Marieke. En dank. En dank de luisteraar. Mijn naam was Michel Vermaal. En ik zeg tot de volgende keer.