Komt er een Nederlandse zwartegatensatelliet?

Dit is een BNR Podcast. Goedemiddag allemaal. Welkom bij de 181e aflevering van de BNR Space Cowboys Podcast. Mijn naam is Erik Laan en ik zit hier met een cowboy en een cowgirl. Cowgirl Inge Loes ten Kate, welkom Inge. En cowboy Filip Schoonjans, welkom Filip. Superleuk weer om hier te zijn. We hebben weer een hele lijst met onderwerpen waar we het over gaan hebben. Van Mars naar Zwarte Gaten, naar de Nederlandse politiek. Noem het maar op, dus ik hou de tijd even bij. Want we mogen maar een uurtje volpraten, maar volgens mij kunnen we zo dubbele volpraten als ik ons volgensprek heb gevolgd. Met gemak. Inge, wat is jouw leukste onderwerp? Ik had me eigenlijk zo voorgenomen dat ik het een keer niet over Mars zou hebben. Maar hij is mislukt. Ik weet het niet, ik vind het natuurlijk allemaal even leuk. Ik begin helemaal binnenin en dan werk ik heel langzaam naar buiten. Ik denk dat ik het allemaal interessant vind, maar toch het interessantste, hetgene wat zich op het oppervlak afspeelt. En Filip? Ja, je vraagt naar mijn leukste onderwerp. Ik heb eigenlijk in mijn hoofdonderwerp geen leuke onderwerpen. Maar dat probleemt wel vaak met het nieuws. Daarom heb ik bij de naabranders wel 5 eenzinnige goed nieuwsberichtjes ter compensatie. Dus ik wil beginnen met mijn grote vrienden bij het Russische ruimtschouwbedrijf Energia, wat een beetje in moeilijkheden zit. Ja, daar gaan we straks dan verder over praten. Mijn onderwerp is op zoek naar Zwarte Gaten. Er is een nieuw project gestart in Nederland. En daar werk ik zelf ook aan mee, dus daar ga ik straks wel eens over vertellen. Maar ik geef eerst Inge Loes even het woord, want we beginnen bij Mars vandaag. Ja, gezellig. Ja, er zijn eigenlijk allerlei nieuwtjes van twee verschillende missies. Dus ik ga er een beetje over al twee vertellen. Maar ik begin helemaal binnenin bij InSight. En InSight was de seismometer missie, de lander die van 2018 tot 2022 metingen deed op het oppervlak, maar ook aan het binnenste van Mars. En InSight heeft een seismometer, en een seismometer is eigenlijk een soort oor. Dus die luistert naar geluidsgolven, maar dan hele lagen. Dus het zijn drukgolven die op aarde bijvoorbeeld door aardbevingen, maar op Mars door marsbevingen, maar ook door meteorietinslagen door een planeet heenreizen. En op aarde hebben we er duizenden van die dingen. Optima hebben we er ook een aantal, een stuk of vijf. En op Mars hebben we er één. En dat lijkt heel weinig, maar dan kunnen we toch heel veel data zijn ergenomen en heel veel gegevens over Mars uitdesileren. En wat ik heel leuk vind is dat het een missie van maar vier jaar was. Hij is ook al drie jaar geleden gestopt en we krijgen nog steeds allerlei leuke nieuwe inzichten. Dus waar ik wil beginnen is helemaal naar de kern. Want zoals waarschijnlijk iedereen wel weet heeft de aarde een magneetveld. En de magneetveld houdt voor ons de schadelijke straling en de schadelijke deeltjes van de zon tegen. En dat magneetveld wordt veroorzaakt omdat de aarde heeft een vaste binnenkern en daar omheen een vloeibare buitenkern. En dat materiaal dat draait en is geladen en genereert een magneetveld. Nou heeft Mars op dit moment geen magneetveld. Dat kunnen we gewoon meten. Maar we hebben al in 2005 is er al gemeten aan het oppervlak. En zien we dat er wel gemagnetiseerd gesteente op het oppervlak is. Dus daaruit kunnen we afleiden dat er ooit wel een magneetveld was. Maar heel lang hadden we eigenlijk geen flauw idee hoe dan die kern van Mars eruit zag. Moet ooit vloeibaar zijn geweest, anders krijg je een magneetveld. Vloeibare ijzer? Ja, vloeibare ijzer. Het is voornamelijk ijzer. En wat er nu gemeten is met de InSight, we hadden al met de InSight... was er al gemeten dat zelfs nu de kern nog vloeibar is. Maar nu, nieuw gegevens hebben we nu laten zien dat waarschijnlijk het binnenste van de kern, net als bij de aarde, het binnenste van de kern van Mars ook een vaste kern is. Dus echt een vast hard bolletje van ijzer. En daar omheen zit dus een vloeibar gedeelte, net als bij de aarde. Is dat nieuw? Want er circuleert ergens op internet zo'n filmpje waarbij iemand met een mes alle planeten doorsnijdt en de maan. En dan zie je dus wat er binnen zit. En daar kan ik mij niet herinneren. Misschien klopt dat filmpje niet, of ik me erin herinner dat ik een fout kan openen. Dit zijn de eerste metingen die echt laten zien dat Mars dus een vaste kern heeft. Dus dat hebben we nog niet eerder... Ik bedoel, je kunt heel veel dingen berekenen, maar we hebben het nog nooit eerder gemeten. En nu zou het dan gemeten zijn. En voor nu wat het ons voornamelijk helpt is begrijpen... We hebben dus nu die vaste kern en er is een vloeibare kern. En hopelijk kunnen we daarmee ook weer beter begrijpen hoe die kern dan zo geëvolueerd is... dat er ooit wel een magnetisch veld was. En nu dus niet meer. Een van de dingen, een reden waarom ik het zo leuk vind om naar jouw lezingen te luisteren... is dat je tijdschaal... Ooit was er een magnetveld. Hoeveel jaar geleden denken we dan ongeveer? 3 miljard. 3 miljard jaar geleden ongeveer, misschien nog langer. En die seismische golven die dat ding waarnemt... dat zijn natuurlijke Marsbevingen die dat creëren? Nou, de meeste die Insight nu heeft gemeten, die komen door inslagen. Een deel komt wel ook... Je hebt één deel op Mars waar een aantal vulkanen zijn. En daar worden ook toch bewegingen gegeneerde die je kan meten. En hoe dit nu dus eigenlijk werkt is dat als je een beweging hebt... dus bijvoorbeeld een Marsbeving of een inslag... die golven die reizen door je planeet heen met een bepaalde snelheid en een bepaalde richting. Maar zodra ze van... Als je je planeet één bolletje is, dan zouden ze altijd rechtdoor gaan met dezelfde snelheid. Maar je planeet is niet één bolletje met dezelfde samenstelling. Dus zodra ze ergens bij een deel met een nieuwe samenstelling komt... dan buigt de richting en de snelheid af. Dus op die manier kun je heel goed afleiden... oh, we zitten nu in een ander deel van een andere samenstelling. Dus dan kun je ook iets vertellen over of het vloeibarder is of vaster. Dus op die manier kunnen we heel mooi met dit soort golven de binnenste van een planeten. Dus we willen er eigenlijk nog meer op Mars. En we zouden ook heel graag op Venus willen, maar ja, op Venus is het zo verschrikkelijk warm. 480 graden boven nul. Dus we hebben nog geen seismometers ontwikkeld die dat kunnen... Je zou eigenlijk ook een seismometer willen hebben die gewoon continu daar staat... en niet na vier jaar al op hangt. Ja, wat je eigenlijk het liefst wil met seismometers... want we kunnen met deze, dat is er dus één, kunnen we al heel veel... maar wat je eigenlijk wil is minimaal drie... want daarmee kan je ook heel goed de positie bepalen waar die bevingen zijn. Maar goed, ik vind het voor mij één. Hoe sterk zijn die bevingen als je die uitdrukt in de schaal die we hier op aarde gebruiken? Dat zou ik echt niet weten, weet je dat? Nee, dat zou ik niet weten. Ik vind het leuk, want ik was in Australië voor de afgelopen vier weken... en ik heb daar een aardbeving meegemaakt voor het eerst van mijn leven. Oh ja? Dat is gek hè? Ja, dat is wel heel gek. Ik weet wel dat stormen op Mars helemaal niks voorstelt... qua impact, omdat de atmosfeer zo dun is. Er zijn allerlei films die gaan over Mars... en dat er een Mars... de Martian bijvoorbeeld... dan zie je zo'n global Mars-duststorm met enorme kracht aankomen... Dat kan niet. Er is wel heel veel stof en dat beweegt ook wel... maar het gaat niet met onze wit kracht hier. Nee, dat gaat gewoon niet. Super interessant, de eerste onderwerpen over Mars. We komen straks natuurlijk bij je terug voor meer Mars. Filip? Ja, ik wil het hebben over mijn vrienden bij Rocket Space Corporation Energia. Dat is het grootste Russische ruimtvaardig bedrijf... en die zijn verantwoordelijk voor het begin van de Sputnik... voor het lanceren van Joerika Garen, voor het meerruimtsation... de Soyuz raketten die naar het ISS gaan, de Progress, de vrachtschip... en voor het ISS en dus ook voor de Europese robotarm... waar ik 25 jaar lang met die lui heb samengewerkt. Dat was geweldig. Ik heb daar gewoon mensen die ik vind dat ze mijn vrienden zijn. Alleen ik heb hier al heel lang niet meer gesproken... sinds die inval in Oekraïne. En we hadden nog wel om die missies samen te doen... contact over de voice loop toen we onze mission controlcenters... in Europa en Moskou met elkaar verbonden hadden. Maar dat ging allemaal natuurlijk niet over de belangrijke dingen des levens... dat ging over die ruimtemissie. En nu is dat bedrijf volgens de geruchten in behoorlijke moeilijkheden. En ze hebben een nieuwe baas, Meneer Malchev, Igor Malchev... die is daar nu drie maanden. En die heeft kennelijk tegen de werknemers gezegd... dat ze een critical condition hebben... dat ze op de huidige voet niet meer verder kunnen... dat ze een multimillion dollar schuld hebben... dat hun gehele budget opgaat aan de rente over die schulden... dat de processen ineffectief zijn. Daar kan ik me al iets bij voorstellen... want alles was daar nog handgeschreven. En wat bij ons allemaal elektronisch aangaat met toch wat hoger tempo. En ze zegt dat de motivation en de verantwoordelijkheidsgevoel... een beetje weggevallen is bij die Russen. Daar heb ik ook een keer iemand benaderd die ik nog goed ken... waar ik wel contact mee heb. Zij werkt hier in Europa, maar al haar vrienden zitten daar nog bij Energia. Ze zeggen dat ze er al een beetje pissig over zijn... dat het nu weer gegooid wordt op de werknemers... die geen motivatie zouden hebben. Terwijl de werknemers vinden dat de managers het te boodig verknoeid hebben. Maar hoe zit dat eigenlijk met Energia en Roscosmos? Roscosmos is Space Agency, zoals onze ESA. En Energia is het grootste ruimtevaartbedrijf. Maar het is wel heel anders georganiseerd dan bij ons. In hoeverre is het nou echt een bedrijf zoals we dat in Europa kennen? Zij maken ook de ruimtevaartpolitiek. Dus we hebben met ESA duizenden mensen. We maken de politiek en dan besteden we iets uit... wat we bedacht hebben aan de industrie. Dat schuift nu een beetje en de industrie krijgt ook steeds meer... een belangrijke rol toegespeld. Maar het is tot nu toe model. In Roscosmos is de agency ongeveer 200 mensen. In Energia werken er nu iets van 20.000. In de piek waren er iets van 30.000. En die maken dus ook het beleid. En als je het opperhoofd van Energia bent... dan had je eigenlijk altijd meer macht dan het opperhoofd van Roscosmos. Er zijn nog geen andere spelers, hè? Dit is de enige speler in dit veld. Groenischeft, er zijn een paar andere grote spelers... maar Energia is wel met afstand de grootste. Ze hebben ook last van de sancties... want daar komt eigenlijk geen westerse technologie meer naar binnen. Dus dat is al heel lastig. Ze hebben ook geen rol in de commerciële lanceringen. Ze zijn ze ook een beetje kwijt geraakt. We hadden bijvoorbeeld een programma in ESA... dat we soju-schakketten vanaf onze lanceerbasis in Frans Guiana en Kourou lanceerden. En dat zijn we ogenblikkelijk gestopt na die inval in Oekraïne. Het klopt ook wel dat ze een probleem hebben. Maar er is heel veel verwarring. Want Roscosmos heeft het ogenblikkelijk ontkend. En die zeggen nee, nee, er is helemaal niks aan de hand. En het gaat helemaal goed. Ze zijn bezig met de nieuwe ruimtependel. Dat ding heet Oriol of Arend. En er komt een nieuwe maanlander aan in 2028. Een Venuslander in 2036. Maar goed, al die dingen worden eindeloos uitgesteld. Wat de waarde is van die opmerking van Roscosmos... vergeleken met wat de mensen van Energia zeggen... dat weet eigenlijk niemand. Maar ik hoop wel dat ze het volhouden. Het is tragisch. Wat je al zei, het is de echte geschiedenis van de ruimtevaart. Zeker. Door zo'n bedrijf heeft daar een heel belangrijk aandeel in gehad. Dat dreigt nu gewoon te verdwijnen, te verdampen. Door al die problemen die... Wij hebben een stuk in het ruimtevaartmuseum SpaceX woonde. Dat heet historisch hoogtepunt. Daar zit proppvol met alles wat zij gemaakt hebben. Jammer, en ik hoop dat het nog goed komt. Bedankt. Mijn eerste onderwerp gaat over zwarte gaten. Zoals iedereen wel weet, zwarte gaten in het universum. Gelukkig zijn ze ver weg, want ze eten alles op. Het zijn grote sterren die aan het eind van hun leven imploderen. En dan hele gewelddadige dingen doen met het universum. In Nederland hebben we Esron. Dat heette de vroege stichting Ruimteonderzoek Nederland. Toen ik er nog woonde. Eet het nu anders? Het heet nu Space Research Organization Netherlands. Dat wist ik niet. Een akronyme wat je kunt behouden. Dat is een NWO-instituut. Daar werken astrophysici ook aan. Ze hebben nu een nieuwe missie van plan. Het heet Nebula Explorer. Ze gaan specifieke zwarte gaten bekijken. Ze doen iets wat niet goed begrepen wordt. Er komen een soort jets vanaf. Met energieën die niet helemaal begrepen zijn. Daar kun je goed naar kijken met een rundge camera. Die camera's zijn niet zo vooradig. Je hebt de Chandra ruimtetelescoop van NASA. Die gaat daarmee ophouden. Er zit een apparaat op het ISS. Het heet NYSER. Misschien kent Filip die het wel. Dat is een instrument dat ook naar rundgen bronnen kijkt. Er zit een soort pointer op. Die dat instrument overal heen kan laten kijken. Alleen een van de assen is stuk. Ze willen er geen IVA meer aan kwijtraken. Daar komt het fixen. Dat instrument zou er ook voor geschikt zijn. Eszalon stapt weer in een nieuwe wetenschappelijk discovery. Om die satelliet te bouwen. Het leuke van die satelliet is dat ze dat samen willen doen met onderwijsinstellingen. Dat is weak zeggen. In Holland, waar ik zelf werk. Dat is mijn rol. De studenten moeten de engineering gaan doen. Er lopen al bij Eszalon 20 studenten rond. Die werken er aan. Ook bij bedrijven die er mee verbonden worden. Zoals Airborne en Airbus. Die werken er ook aan mee. In Holland hebben we nu een team van 5 studenten. Die een structural thermal model gaan bouwen. Van het instrument. Om dat straks op een shaker te zetten. Weer bij NLR. Om te kijken of hij heel blijft. Ik vind het een fantastisch initiatief van Eszalon. Normaal. Dat zijn de wetenschappers van Eszalon. Die missies doen. Die over 20 jaar gaan gebeuren. Met heel geavancere technologie. Met kennis die maar een paar bedrijven hebben. Nu maken ze de stap om dat met studenten te doen. Ik ben benieuwd of ze dat kunnen. Dat is een andere tak van sport. Dat is de uitdaging. Om iets snel in elkaar te flansen. Als je gewend bent om dingen over 20 jaar uit te spreiden. Het is een enorme uitdaging. Dat gaat ongetwijfeld knetteren. Maar ja. Het is wel heel tof. Waar zou je zo'n rund telescoop neerzetten? Moet hij op een bepaalde plek ten opzichte van de aarde? Of kan hij gewoon in een aardbaan? Hij kan gewoon in een lage aardbaan. Dat je last hebt van de aarde. Dat is weinig rund wat er vanaf komt. Dat is een lange golflengte straling. Er zit een bijzondere spiegel in. En NASA weet hoe je zo'n spiegel kan maken. Alleen wat nu bij NASA dreigt. Dat dat lab die spiegels kan maken wordt gesloten. Eszalon heeft opgedacht dat kunnen wij zelf. We hebben ook een bedrijf in Sassenheim Cosine. Die is ook gespecialiseerd in rundge spiegels. Die kunnen dat volgens mij ook wel. Dus we trekken dat echt wel even naar Nederland toe. Van wat ze in Amerika weer even uit hun handen laten vallen. Heel tof. Dus dat waren mijn zwarte gaten. Ja, superleuk. Gaan we volgens mij terug naar Mars? Ja, we blijven gewoon op Mars. We waren in de kern. We gaan iets naar buiten. We gaan naar de mantel. Dat is een plaatje van doorsneden van een planeet. Die ziet er altijd zo uit met een kern. Dit ziet er altijd mooi homogénaar uit. Daaromheen zit een laagje. Dat noemen we de homogene mantel. Daaromheen zit een laagje dat is de korst. In plaatjes ziet dat er altijd uit alsof dat het hetzelfde materiaal is. Bij de aarde weten we inmiddels al dat dat niet zo homogénaar is. Bij Mars hadden we eigenlijk geen idee. Tot InSight. Wat je ziet is... ... dat de mantel op Mars ook niet zo homogénaar is. Maar dat er allerlei hele oude brokstukken van Mars in zitten. Omdat de mantel op Mars beweegt, maar niet heel hard... ... zijn al die brokstukken bewaard gebleven. Er zitten brokstukken van enkele kilometers groot. Maar er zitten ook kleinere brokstukjes. Wat ze nu denken is dat dit een aanwijzing is... ... dat er toch ook wel echt een grote botsing is geweest... ... op het moment dat Mars al minder of meer gevormd is. Dat kun je ook mooi zien op het oppervlak van Mars. Als je een kaart van Mars bekijkt... ... en zeker hoogtekaarten, dan zie je dat het hele zuidelijke half rond... ... dat is het oudste gedeelte van Mars, daar zien we nog veel inslaggraters. We weten dat dat oud is, omdat toen planeten net vormden... ... waren er heel veel botsingen, dus keek je heel veel inslaggraters... ... en als er daarna andere processen zijn, zijn die inslaggraters weg. Op aarde zie je bijvoorbeeld niet zo veel inslaggraters meer... ... want we hebben allerlei processen die die inslaggraters wegpoeten. Als je op Mars kijkt, zie je dat de zuidelijke half rond... ... heeft juist heel veel van die graters. En een noordelijke half rond heeft dat bijna niet. Dus ergens eigenlijk helemaal aan het eind van toen er nog alles rondvloog... ... en rondbotste in het zonnestelsel... ... helemaal aan het einde van die periode is er nog een grote klap geweest op Mars. Waarschijnlijk die dus dat hele noordelijke half rond... ... waarschijnlijk helemaal heeft gezorgd dat de bovenkant weer gesmolten is... ... en opnieuw uitgekristalliseerd is, dus dat is vrijwel helemaal glad. En wat ook interessant is om te zien, is dat er... ... als je dan van het zuidelijke half rond naar het noordelijke half rond rijdt... ... dat er een soort van klif is die over de hele planeet loopt... ... die een paar kilometer hoog is. Dus er zit echt een hoogteverschil tussen het noordelijke en het zuidelijke half rond. En waar er dus nu op lijkt, is dat... ... dat dus brokstukken van die inslag bewaart zijn gaan blijven in de mantel van Mars. En dat zou natuurlijk helemaal geweldig zijn als we echt kunnen analyseren... ... wat daar dan de samenstelling van is. Wat is er dan ingeslagen? Van die astroïden die daar in die gordel tussen Mars zijn rondzweven? Waarschijnlijk zoiets. Ja, en het is een beetje eenzelfde... Mars is natuurlijk veel kleiner dan de aarde. En ik had het net al over de kern. En de kern, denken ze dat de straal heeft van ongeveer 600 kilometer. Dus dat is de helft van de straal van de kern van de aarde. En Mars is ook ongeveer de helft zo groot als de aarde. Dus je hebt ook een iets kleinere impact nodig om te zorgen dat je... ... dat je zo'n klap krijgt waarmee je de bovenkant opnieuw helemaal smelt. Dus hoe groot zo'n impact er is geweest, dat weten we niet precies... ... maar het zal iets astroïdenachtig zijn. Het zal al een paar honderd kilometer zijn geweest, minimaal. En hoe kan een zuidelijke half rond ouder zijn dan een noordelijke half rond? Is dan die noordelijke bol, is die later ook pas... ... heeft u een mast opgenomen van botsende... Nee, wat we bedoelen met ouder is dat we kijken naar wat de laatste... ... geologische processen zijn die hun afdruk hebben achtergelaten op het opperbak. Dus niet per se de leeftijd, maar het is de laatste grote verandering. De laatste grote verandering, dat is wat we bedoelen met ouder. En dat is in dit geval dus waarschijnlijk zo'n botsing. Het is op dit moment niet zo heel veel anders waarmee we die kunnen verklaren... ... dat je dat hoogteverschil hebt, maar vooral dat je dus geen kraters ziet. Dat je geen kraters ziet betekent dat er een proces is geweest... ...waardoor eigenlijk het hele oppervlak zo is gesmolten... ... dat al die kraters zijn eigenlijk zijn opgelost. En dat zien we dus heel duidelijk op Mars. En daar moet iets, we dachten al heel lang dat is waarschijnlijk een botsing geweest... ... met die brokstukken in de mantel lijkt dat inderdaad een heel logische hypothese geweest. Ja, want ik heb thuis zo'n globe van Mars en die is dan ingekleurd naar hoogte... ... en dan zie je echt inderdaad dat noordelijke halflond, dat is helemaal blauw... ... van kleur en dan denk je, oh dat is water. En dat is heel flauw, want je denkt inderdaad dat is water... ... maar we hebben eigenlijk niet zo heel veel aanwijzingen dat dat ooit gevuld is door een oceaan. Want als we kijken naar de samenstelling, dus de mineralogische samenstelling... ... zie je daar eigenlijk helemaal niet zoveel aanwijzingen van water. Je ziet niet dat de hele noordelijke halflond helemaal bestaat uit... ... gehydrateerde mineralen die afgezet zijn toen er een oceaan een miljard jaar op het oppervlak van Mars was. Dat zien we helemaal niet. Ja, als je weleens hoort mensen zeggen van, er is vroeger water geweest op Mars... ... dan was het meer ergens lokaal kleine poeltjes dan dat het de hele noordelijke halflond was. Ja, maar dat waarschijnlijk niet. Maar dat is natuurlijk heel flauw, want je denkt dus door die kleurstelling dat dat allemaal water is... ... maar dat kan, maar daar hebben we niet heel veel aanwijzingen van. Je ziet ook vaak in die filmpjes van, we gaan Mars terraforming doen. Dus we pompen dat voornamelijk. En dan zie je dat de noordelijke halflond ineens een grote oceaan wordt. Jij hebt zelf ook zo'n bol toch? Hebben alle Marsbollen dan blauw voor het noordelijke halflond? Nee, de hoogtekaarten laten altijd gewoon het laagste op wat hoogtekaart is blauw... ... en het hoogste op een hoogtekaart is rood. Dat is in een of andere standaardconventie. En dat geeft hier dus niet te hard. Dat maakt op deze manier uit. Maar ook om nog even terug te komen op, want alles heeft bruggetjes vandaag. Er is ook ooit gesuggerreerd dat die klap, waarbij we de brokstukken nu misschien wel gevonden hebben... ... dat die ook misschien wel een oorzaak kan zijn geweest over dat het magneetveld is gestopt. Dus dat daar op de ene of andere manier magneetveld is opgehouden... ... omdat er misschien minder hard ging stromen in de kern. Daar zijn we al allerlei modellen voor gemaakt. Het is nog niet heel overtuigend, maar het zou natuurlijk wel weer een grappige links zijn... ... als dat ook op de ene of andere manier een links zou zijn. Want hoe kan zo zoiets nou kunnen stoppen uiteindelijk? Wat je krijgt is bijvoorbeeld, venus heeft geen magneetveld. Wat je hebt is, je moet een ijzerhoudende kern vloeibaar hebben... ... en die vloeistof moet rondwegen. Maar dat moet wel met een bepaalde snelheid gaan. Dus als je het dan langzaam beweegt, dus zelfs als venus een vloeibare kern heeft... ... dan draait venus waanzinnig langzaam om zijn eigen as in 243 aardse dagen. Wij hebben er één waarin we om onze as draaien. Dus venus duurt driekwartig aardjaar voordat hij een keertje om zijn as is gedraaid. En we denken dat dat een van de redenen is dat gewoon niet... ... dat er gewoon niet genoeg energie in zit. Ja, dat er gewoon niet hard genoeg materiaal beweegt. En wat je misschien kunt voorstellen is dat bij Mars is veel kleiner. En wat we ook zien is, de Mars daardoor veel sneller is afgekoeld. Dus je ziet ook dat het korst en het bovenste deel van de mantel samen... ... dat noemen we de lithosfeer, die is heel stug op Mars en heel dik. Op de aarde niet, want daar zitten de platen in, dat is waar platen-technieke rol speelt. Op Mars hebben we dat niet en we denken dus dat dat komt omdat Mars heel snel is afgekoeld. En ook die afkoeling zou misschien iets te maken kunnen hebben met... ... als het te koud wordt en je koelt ook aan het binnenste af... ... dan gaat je materiaal ook minder snel bewegen. En dat kan ook een reden zijn waarom het magneetveld is gestopt. Oké, nou we komen steeds hoger straks aan het oppervlak. Maar dan krijg je weer het woord, Filip. Je volgende onderwerp? Ik amuseer me kosten, want ik heb al twee dingen geleerd. Ik heb het begrip ouder, wat dat betekent in de planetaire fysica. En dat S-ROM vandaan veranderd is met behoud van acronym. Dat is ook heel geniaal. Dus het gaat goed vandaag. En dan ga ik maar wat vertellen over de Artemis-missies naar de maan. En dat de Amerikanen daar inmiddels het idee aan hebben gevonden van... ... beat China to the moon, dat dat nou ineens heel belangrijk is. We hebben het hier in deze podcast al gehad over de ambassade van de maan. Dat ging allemaal over mining op de maan, het planten van vlaggen... ... het beschermen van de maan, het erfgoed, de spirituele betekenis. En daarom was dat ineens belangrijk. Maar we zitten dus kennelijk weer in een space race voor de maan. En het is kennelijk in Amerika heel politiek heel erg belangrijk geworden ineens. Dat ze voor de Chinezen zijn. Voor onze planning waren ze ruim voor de Chinezen... ... maar de Chinezen gaan natuurlijk gewoon een planning halen. En in Amerika is dat niet zo. Dus het dreigt nu dat dat niet meer gaat lukken. En dat leidt eigenlijk tot twee discussies die ik tegenkwam. Eén gaat over de veiligheidsregels. En de tweede gaat over de Starship Human Landing System... ... waarmee het plan is om dan op de maan te landen of dat ding wel op tijd klaar is. Dus we zullen eerst beginnen met dat verhaal van die veiligheid. Na de ramp met de Challenger Space Shuttle in 1986... ... had de Rogers Commission het advies dat dit niet werkt. Er was natuurlijk iets mis technisch... ... maar er is dan ook een organisatorisch probleem... ... waardoor zoiets dan niet aan het licht komt en dan toch gelanceerd wordt. Dat is bijna altijd het punt dat ze het technisch probleem oplossen... ... en ze gaan ook iets veranderen aan de organisatie. Dus hoe werd er gezegd, we moeten de design authority en de safety authority scheiden. Dat hebben ze toen zo'n half geïmplementeerd, dus het werd wel gescheiden... ... maar zowel de veiligheidsclub en de ontwerpclub... ... die rapporteerden allebei nog aan de project manager. Dus ze konden nog steeds die project manager zeggen... ... ja het is wel leuk met die veiligheid, maar we lanceren gewoon toch... ... want het is politiek belangrijk, we moeten gewoon weg. Dus dat was gedaan. Maar na de volgende ramp met de Columbia Space Shuttle... ... hebben ze dat dan wel volledig geïmplementeerd... ... en die veiligheidsclub die rapporteerde dan direct aan de NASA-administrator... ... aan de hoogste baas. Op een principe beter. En ook dat ISS Safety Panel... ... waar ik nu mee te maken had voor mijn ISS-projecten... ... dat ook, als je daar niet doorheen komt dan vliegt je gewoon niet. Dus dat is op een principe heel goed. Maar aan die poten wordt nu gezaagd. Uiteraard, want anders haal je je targ. Anders haal je het niet. Dus nu hebben we al in NASA... ... de meneer Nelson, de baas, was natuurlijk eruit gegooid... ... want die kwam uit de club van Biden. En Trump heeft daar toen... ... wil eerst Isaacman hebben uit de club van Musk... ... maar dan krijg je daar ruzie mee. En toen was er een Janet Petro... ... en inmiddels is er meneer Duffy. Die is nu sinds kort daar de baas. En die heeft nu gezegd van ja, we moeten wel wat minder op die safety focussen... ... want we moeten in China voor zijn. En de citaat van hem is... Dus we zijn een beetje back to square one hiermee. En dat is ook echt wel een probleem... ... want NASA loopt een beetje leeg naar die bezuiniging. En al die mensen gaan weg. En er is een enorm verschuiving van geld. We hebben er wel vaak over gehad in deze podcast. In de wetenschap, daar wordt al het geld weggetrokken... ... en dat moet dan in principe allemaal naar exploratie gaan... ... en moeten naar Mars, en moeten dus naar de maan... ... en als eerste naar China. En China dreigt dat toch te winnen, want de voortgang is langzaam. En China maakt enorme voortgang met hun lander... ... met de Long March versie 10 en met hun kapsule. Dus nu krijgt iedereen het... ... iedereen wordt een beetje bang daar. En ja, we moeten dus er wat aan doen en dit is heel onwenselijk wat mij betreft. En waarom? Ja, laat zien dat hij niet de geschiedenis heeft bestudeerd... ... wat er nou gebeurd is en waarom het zo werkt als het nu werkt bij NASA. Maar het gaat er dus klaarblijklijk helemaal niet om. Het gaat er om of je de eerste bent en of het dan mensenlevens kost... ... maakt het klaarblijklijk niet zo veel meer uit. Ja, of het is gewoon fingers crossed. Dit is natuurlijk niet de bedoeling aan de mensen mee te verliezen... ... maar de risicobereidheid stijgt dus enorm. En dat zien we dus ook met de tweede aspect hiervan. Dat is wat we doen met die Starship Human Landing System. En die heeft kennelijk het doel dat de loss of crew... ... dus het verlies van de hele bemanning mag niet meer zijn dan één op 270. Dat vind ik nog best wel grote kans voor dat je daar in gaat zitten. Ja, ik zie hier de namen van de vier astronauten die hier moeten zitten. Ik weet het toch niet hoor. Ja, goed, één op 270. En dat geldt voor de hele missie. Dus dat geldt voor die SLS megagotere raket voor de Orion capsule... ... waar ESA ook de helft van maakt voor die Starship lander en voor het verblijf. En wat was het voorheen? Ja, dat weet ik niet. En destijds was het ook bij de Space Shuttle. Ik geloof dat toen de Challenger uit elkaar spatten... ... toen was de betrouwbaarheid gespecificeerd op 96 procent. En er was de 25e vlucht. Dus in principe was het precies volgens de specificaties... ... maar toch was dat volstrekt onacceptabel. En we dachten dat sterk veranderd. Maar goed, het is nu één op 27, maar dat gaat de Starship eigenlijk nooit halen. Ze zijn namelijk helemaal niet klaar. De boze tongen zeggen echt dat die focus die Musk heeft op het onbemand naar Mars vliegen... ... dat dat is omdat hij wil gewoon geld blijven krijgen voor zijn Starship. Want daarmee verdient hij geld omdat hij al die Starlink satellietjes... ... de lucht inbrengt voor razend cel internet. En die kan hij verkopen, dus dat levert budget op. Dat boze tongen beweren dat. Wat is dat trouwens Bridenstine, de voormalige... Die heeft er ook iets over gezegd. Die was ook heel kritisch en daar was ook die Duffy ook niet happy mee. Ja, Bridenstine zegt dat het allemaal niet echt haalbaar is met die Starship landing. Want daar hebben ze een enorm probleem met het hitteschild nog. Er zijn eigenlijk iets van 18.000 van die tegeltjes. En met name als ze dat ding willen vangen in die grijparmen... ... hebben ze nog helemaal niet getest, maar als die in de grijparmen komen... ... dan laazen ze natuurlijk al die tegeltjes eraf. En dat moeten ze op een of andere manier voorkomen. Die Starship 10-vlucht was nou heel succesvol... ... maar die landen toch voor de zekerheid nog in de zee. Maar de volgende stap is natuurlijk dat ze hem in die grijparmen... ... en dan zijn ze heel erg bang dat die grijparmen dan al die tegeltjes eraf rukken. En dan kun je dus niet relatief snel weer een volgende lansering hebben. Bij de Space Shuttle duurde dat drie maanden of zoiets... ... voordat ze al die tegeltjes weer gerepareerd hadden na elke landing. Ja, de vraag is meteen, dat is de grootste onzekerheid die ik heb met Starship. Die tegeltjes inderdaad. En zoals je zag bij die tiende testvlucht... ... was het helemaal rood-oranje geworden. En dat was ook niet... Dat hadden ze niet verwacht. Dat was een probleem. Dat moeten ze oplossen. Dus hoe ze nou dat hele thermal protection gaan oplossen... Ik heb er bepaalde dingen opgelegd. Het wordt bij de terugkeer meer dan 1400 graden. En die Starship is van staal. En dat hebben ze gedaan omdat het smeltpunt van aluminium is 660 graden. En dan heb je veel te veel kans dat gewoon een raket smelt bij de terugkeer. Maar van staal is het ongeveer 1500 graden. Dus je zit er net aan. Dan zou die net kunnen blijven, zelfs als er zo'n tegeltje eruit flikkerd. Maar dat is wel drie keer zo zwaar, staal. Dus dan moet je wel een enorme raket... Nou, dat heeft je dus ook gedaan. Het is een hele zware kapsule, zo maar zeggen. Maar met een joeke van raket is dat dan misschien weer niet zo erg. Het thermisch is wel echt ingebikkeld. En het volgende ingebikkeld is het tanken in de ruimte. Als er in de lucht is, dan is die leeg. Dan moet je volgende Starships met brandstof meenemen... waarmee je dan kunt bijvullen. En dat moet bij de maan nog een keer. En dan moeten de mensen overstappen. Er is nog heel veel te gaan. Maar toch beweert de CEO van SpaceX dat er in 2027 op de maan landen. Ik geloof er niks van. Voor iedereen die dat wel gelooft... als je naar de NASA website gaat, NASA.cov, dat is de bovenste hit die je krijgt. Dat kun je in je intekenden op Artemis 2. Dus je kunt je naam alvast meesturen op een missie... waar het vertrouwen wat verdeeld over is, zullen we maar zeggen. Maar goed, de namen van de astronauten staan al daar. En je kunt daar ook je eigen naam achterlaten... als je graag wil dat je naam deze keer eens naar de maan gaat... in plaats van Mars. Mijn naam is al op Mars. Die van jou ook ongetwijfeld. Dat gaan we doen. Ik zal op weg naar Jupiter. We gaan nog wat zeggen over Starlink. Die Starlink-dingetjes die uiteindelijk gelanceerd worden... al Mars met de Starship-raket. Ik vind het eigenlijk vreselijk, want ze vervuilen natuurlijk de ruimte. En alle astronomen kunnen niks meer zien. Maar ik vloog naar Australië met de Qatar Airways... en we hadden Starlink-internet aan boord. En de internet was sneller dan mijn internet thuis. Dus de tijden dat je gewoon lekker tien uur lang offline was aan boord... die zijn binnenkort verdwenen. Het werkt eigenlijk wel akelig goed om het tot mijn schaam te bekennen. Dat moet je dan aan jezelf opleggen. Want dat wordt niet meer opgelegd. Over Starlink gesproken. Een paar dagen geleden heeft SpaceX een deal gemaakt met EchoStar. En EchoStar is ook een telecommunicatiebedrijf in Amerika. Die doet geostationaire satellieten, maar die hebben ook mobiele netwerken. En die hebben nu hun zogeheten landingsrechten voor 5G. Dus als telecombedrijf moet je toestemming krijgen... om je centfrequenties te gebruiken. Licenties noemen we dat in Nederland. En die hebben ze nu aan SpaceX verkocht voor 18 miljard dollar. En dat is een enorm bedrag. Wat gaan ze daarmee doen met die? Daar gaan ze direct to device mee realiseren. Dat betekent dat je straks op je mobiele telefoon... direct met een Starlink-satelliet internet kunt krijgen. Dus dat is waar het naartoe gaat. Wat Filip in zijn vliegtuig ook al zag van zo goed internet. Het is zo fijn kunnen we de hele dag YouTube opvliegen. En YouTube in 4K. O ja, vergeet dat niet. Ik zie nog wel... In Nederland bijvoorbeeld, Starlink in Nederland heb je helemaal niks aan. We zijn zo dicht bevolkt hier. Als we met z'n allen tegelijk gaan Netflixen wat we doen in Nederland... dan kun je nog zoveel satellieten omhoog gooien. Maar die bandbreedte krijg je niet. Wij hebben gewoon niet supergoed bedraad internet. Dat is niet echt nodig. Overal perfect bedraad. Iedereen aan de glasvezel. Dus in Nederland is niet de markt daarvoor. Maar zo bijvoorbeeld het vliegen in vliegtuigen... of op schepen, op oceaan, of wat achtergebleven gebieden. Als je daar nu internet hebt, ja, dat is best wel een verschil. Ik ben een beetje cynisch, maar voor andere gebieden... is dit natuurlijk gewoon een totale opening naar de rest van de wereld. En waar de aardse infrastructuur nog niet is, denk ik, heel Afrika... daar moet wel heel veel van hebben. Maar ik denk ook eigenlijk... Kijk, het is natuurlijk onhoudbaar, vind ik zelf, dat hele model van... we gaan heel veel satellieten lanceren... en de enige manier om op te schalen is om nog meer satellieten te lanceren. Want dat is het model. Bijvoorbeeld met navigatie is het model heel anders. Dat hoef je niet op te schalen. Je kunt meer devices toevoegen, dan kun je op meerdere plekken navigatie doen. En er blijft gewoon één systeem, dat is super opschaalbaar, op de grond. Maar Starlink is dat gewoon totaal niet. Je moet meer Starlink-satellieten de lucht in gooien om dat te doen. Nou, dat gaan andere bedrijven dat ook doen. Ja, daar komen gewoon botsingen van. Je krijgt ook, het probleem is ook wel eens hier bediscussieerd... al dat aluminium wat naar beneden valt uiteindelijk... want het moet vervangen worden, al die satellieten. Aluminium wordt aluminiumoxide bij reentry. Dat is de beste kategorisatie om de oosomlaag te vernietigen. Ja, dat stopt op een gegeven moment denk ik wat we aan kunnen. Dus ik ben echt wel voor een stop op het aantal satellieten. Ik vind het nu wel mooi eigenlijk. Ik vind het best een succes. Je hebt het natuurlijk gelijk en zal iedereen ook zeggen... maar het is wel heel moeilijk om dat vol te houden. Maar goed, dit was mijn verhaal over Artemis. Ik ben bang voor de verschuiving van de veiligheidseisen... richting versoepeling, dus richting te veel versoepeling. En de Starship zal vermoedelijk toch nog niet klaar zijn in de nab<|nl|> Cristina B. En over die Artemis gesproken, je hebt Artemis 2... daar gaan ze een rondje om de maan vliegen. En dat is nu gepland voor volgend jaar. En dan de vlucht daarna willen ze een Starship gaan landen op. Vandaar in 2027, wat de Zwaardspatialis officieel nog steeds roept. Mijn vraag is ook nog of die Artemis 2 dat wil gaan redden... want daar zijn natuurlijk ook wel een aantal issues met het hitteschild. Dat komt met een bloedvaart de aardse atmosfeer weer in... en daar waren toch dingen gezien die ze niet begrepen bij die Artemis 1 missie. En voordat je er weer mensen in stopt, als je inderdaad het risico neemt... dan doe je dat. Niet te lachen over nadenken, volgende onderwerp zou ik zeggen. Ja, Inge, jouw Mars trip from the center to the surface. Ja, we zijn nu inmiddels op de surface. En we gaan ook naar een andere missie, want we gaan nu weer naar Perseverance. Dat is natuurlijk een van de twee karretjes die rondrijdt. Perseverance rijdt in de Jezero-krater. En ik heb het hier al een klein beetje over gehad eerder. Maar nu is eindelijk het artikel verschenen, dus kan ik er ook wel echt iets duidelijks over vertellen. Want wat we weten over de krater is dat daar ook ooit water is geweest. En inmiddels zoeken we op Mars gewoon de locaties waarvan we 100 procent zeker weten dat er water was. En waar we dan naar kijken is, of in ieder geval voor dit soort missies, we kijken of de omstandigheden leven mogelijk hebben gemaakt... en misschien toch of we wat aanwijzingen van leven kunnen vinden. Tot nu toe hebben we natuurlijk nog niks gevonden. En wat Perseverance nu heeft gevonden zijn bepaalde typen mineraal. En dat mineraal waar het hier specifiek op gaat, heette vivianiet in het Nederlands. En dat is een ijzerfosfide, dus dat is ijzer met fosfor. En fosfor is interessant, want fosfor is een van de belangrijke elementen voor alles wat leeft. En ze hebben dat gevonden in combinatie met organisch materiaal. En nou is er een manier waarop Perseverance organisch materiaal detecteert. Dus je kan eigenlijk alleen maar detecteren dat het er is. En je kan niet specificeeren wat voor organisch materiaal er is, maar ze zien wel dat er organisch materiaal is. En dat is koolstofhouden materiaal. En dat is ook het materiaal waar al het leven uit op is gebouwd. Maar we vinden ook organisch materiaal bijvoorbeeld in meteorieten en cometen. Dus het hoeft niet per se met leven te maken te hebben. En we weten dus dat daar water is ontstaan. We hebben uit de andere mineralogie allerlei aspecten van die omgeving kunnen afleiden. Bijvoorbeeld dat de temperatuur daar niet zo hoog was. En met hoog zitten we dan in de paar honderd graden, maar dat het gewoon een 25e omgeving was. En het interessante hieraan is dat op aarde vinden we dit soort mineralen ook. Maar dan worden ze altijd gemaakt in omgevingen waar er bacteriën of microben in dat water zitten. Want die microben die passen dat water aan, want die halen elementen uit het water als voedsel. En die scheiden weer alle andere elementen af en die passen de zuurtegrad van het water een beetje aan. En doordat die microben dat water zo aanpassen zijn de condities zodat mineralen als vivianite of vivianite niet in het Nederlands zich kunnen vormen. Dus dat is natuurlijk heel leuk om dan een bruggetje te maken van oh, hoe zou er dan leven zijn op Mars? Gelukkig is dat wat niet heel hard gekeeld, zoals sommige andere mensen met die methielsofer wel meenen te moeten doen. Het kan namelijk ook gewoon zonder leven. Alleen heb je daar dan wel organisch materiaal nodig. Juist organisch materiaal wat dan opgelost is in water past die eigenschappen van water zo aan dat je dit materiaal kan vormen. Maar het kan ook gewoon geochemisch. Dus gewoon eigenlijk voor ons is leven misschien gewooner, maar buiten de aarde is geochemie zonder leven. Is veel gewoner natuurlijk. Dus het kan gewoon chemisch gevormd worden. Alleen heb je daar veel langere tijdschaal voor nodig dan als leven het zou vormen. Dus dit klinkt natuurlijk als ja, dus. Maar goed, ik vind dit zelf, de studie is heel goed uitgedacht. Ze hebben ook heel goed onderbouwd waarom ze, wat ze gevonden hebben en waarom ze concluderen wat ze concluderen. En het hele artikel is ook zo opgebouwd dat ze zeggen van de nulhypothese, dus hiervan weten we het vrij zeker, is dat het geochemisch kan. Maar er zitten wel langere tijdschalen in dan we op aarde gewend zouden zijn. De andere hypothese zou kunnen zijn dat er toch iets van leven is. We hebben alleen natuurlijk verder geen enkele aanwijzing. Maar nou is perserverence was er speciaal opgebouwd om niet alleen lokaal analyse te doen, maar ook monsterchips te nemen en te verzamelen zodat ze weer terug kunnen naar de aarde. Met een missie die genaamd is Mars Sample Return. En de Mars Sample Return is er werd heel hard aan gewerkt. Maar toen werd Mars Sample Return steeds duurder. En op dit moment is Mars Sample Return, nou, ik zou nog optimistisch willen zeggen in de vrieskist gezet door... In de mottenballen? In de mottenballen, maar volgens mij als dan Trump ligt, de laatste keer dat hij het erover had, zei hij, ja, maar we sturen toch mensen naar Mars, die kunnen het ook wel ophalen. En nog veel meer. Ja, en die kunnen ook nog andere dingen doen. Die gaan niet voor dertig keer acht gram. Ja, maar goed, dit onderzoek laat nou precies zien waarom we dit Sample Return nodig hebben. Want als we deze monsters op aarde hebben, hebben we natuurlijk veel betere apparatuur. En kunnen we dus misschien wel zeggen, nee, dit heeft echt niks met leven te maken. Of we zien dit en dit en dit en dit. We moeten hier toch nog eens extra goed naar kijken. Misschien is het wel een aanwijzing. Het is toch wel goed dat toen ze die Perseverance Rover maakten, dat toen ook al hebben nagedacht over wat voor een analysie instrumenten dat die zelf aan boord moest hebben. Ja, daar hebben ze ook niet aan gedacht. Om niet oneindig lang te moeten wachten op die samples. Of dat kan altijd gecanceld worden. Je weet nooit wat de politiek doet. Ik ben blij verrast over de resultaten die jij nu noemt uit het onderzoek ter plekke. Ja, en wat dit onderzoek laat zien is dat we dus echt toch nog steeds heel veel interessante dingen te vinden zijn op Mars. Maar dat we die samples toch heel graag terug willen. Maar dat wil ik ook. Ik heb heel lang gewerkt. Ik liever wil naar Mars Sample Return. Nee, wij zijn het er helemaal met elkaar eens. Maar op dit moment ziet het er gewoon niet zo rooskleurig uit. Ik denk, terwijl aan de andere kant er nog steeds aan gewerkt wordt. Ik weet ook dat ze er bij ESA gewoon nog over na aan denken zijn. Wat doe je nou met die opgeslagen heaven? Hoe slaan we die samples op die terugkomen van Mars? Want die kunnen je niet gewoon in je... Die worden helemaal opgeslagen in speciale omstandigheden. Vooral om de samples te beschermen. Maar toch ook voor die één op de miljard kans dat er toch iets is op Mars wat we mee terug kunnen nemen naar de aarde. En de aarde plongelijk zou vervuilen. Die kansen is minuscule. Maar daar is het risicomanagement klaar blijklijk een stuk sterker dan wat we nu willen met Artemis. Ik heb Mars Sample Return ook in mijn hart gesloten. Maar ik werkte daar ooit ook voor ESA in 2004. Dat gaan we 21 jaar geleden. Met live market chip. Met live market chip inderdaad. Voor ExoMars, die zou toen in 2009 gaan. Dat duurt ook nog even. Maar wat ik wel weet van Mars Sample Return is dat er ook een afbreukrisico is. Tenminste dat vernam ik weleens in de wandelgangen. Stel nou dat je die samples allemaal naar de aarde haalt. En dan vind je gewoon de resultaten die je al had. En we vinden geen sporen van leven. Nou, Marsonderzoek klaar. Dat is ook precies de hele reden waarom bij Marsonderzoek ze er niet expliciet naar... ExoMars gaat toch wel weer op zoek naar aanwijzingen voor leven. Maar in principe is natuurlijk het hele NASA-programma naar Viking helemaal omgeschaald. Want Viking ging op zoek naar leven en vond niks. Nou ja, er was een wetenschapper die zei dat hij het vond. Meneer Levin. Ja, Keel Levin. En daar is het debat nog steeds gevoerd. Want we kunnen nog steeds die gegevens niet genoeg verklaren met alleen maar niet levende oplossingen. Dus we weten het niet zeker wat daaruit is gekomen. Maar omdat de rest van de missie toen zei dat we geen leven hebben gevonden. Nou, dat was ook niet goed op het Marsprogramma. En daarna hebben ze gezegd dat we het op een andere manier gaan aanpakken. Anders verwoord, following the water. En dan carbon. Dat afbreukrisico. Verwachtingsmanagement. Hoe noem je dat? Verwachtingsmanagement. Ja, verwachtingsmanagement. Dat klopt inderdaad. En dat is met sample return natuurlijk ook. Maar goed, het leuke is wel hier dat er nu wel duidelijk samples zijn waarvan we zeggen dat dit wel het type sample zou zijn dat je echt mee terug zou willen nemen. Dat fufianiet wil je wel echt even in je handjes hebben. Of in je machine hebben. Nou ja, en niet alleen dat fufianiet. Ook gewoon de stenen, het gesteente eromheen. Wat zien we nou eigenlijk? Wat kunnen we meten met een ander soort apparatuur? Ja, want dat fufianiet, is dat dan ineens dat wordt gevonden? Is dat dan alleen op die plek? Of vinden ze dat nou op meerdere plekken? Ze hebben het nu op deze plek gevonden. Volgens mij kan Curious dat die dit type mineraal gewoon niet meten. Dus hier op deze locatie is het gevonden. Het is nog niet ergens anders gevonden, maar dat komt misschien ook om het deel waar ze eerst... want het hangt ook weer van het gesteente af waarin het water stond. Of je überhaupt fufianiet kan vormen. Dus het kan ook best zijn dat op het stuk wat ze afgelegd hebben tot nu toe dat ze nu pas in het stuk van Jezero Crater zitten waar je dit soort mineraal kunt vormen. En dat zien we bijvoorbeeld bij Curious. Die heeft natuurlijk eerst een heel eind door de Krater gereden en nu is die bij de berg in de midden. En naar Mount Sharp en daar is die op aan het rijden. En daarvan wisten we al dat er allerlei verschillende gesteentes, klei-mineralen en sulfaat-mineralen zitten die heel makkelijk bijvoorbeeld organisch materiaal in hun structuur kunnen opnemen. Dus dat waren eigenlijk de gesteenten waar heel veel mensen ook op zaten te wachten. Maar dat duurde een heel tijd voordat die daar was. En daar komen we nu pas aan. En dat geldt waarschijnlijk hier ook voor. En die kraters zijn gewoon niet homogénen. Er is zoveel verschil omdat er een tijdje water stond en dan weer een tijdje niet. Dan misschien weer een tijdje wel, maar dan zijn omstandigheden weer anders. En hoe zie je eigenlijk die samples worden dan gewoon door perseverance uitgepoept. Die liggen dan ergens. Maar dan liggen ze natuurlijk wel gewoon op het marselpevlak straling. Ja, maar ze zullen niet meer... Is dat nog eigenlijk jammer dat bepaalde moleculen in dat sample dan toch degraderen, dat je dat dan kwijtraakt omdat het zo lang straks misschien... Het is perseverance, het boort niet zo diep. Dus dat effect heb je al... Die samples zijn al enkele miljarden en jaren blootgesteld in deze straling. Dus die paar jaar dat ze liggen te wachten op samplereturn gaat niet goed. Dat zou je met ExoMars dan niet willen. Als ExoMars iets twee meter diep uit de grond haalt. En dan hup, een oppervlak, dan wil je dat meteen analyseren. Anders degeneert dat natuurlijk. Daar is de kans veel groter dan bij perseverance. Ja, mooi verhaal. Ik wilde graag op aanhaak. Ik kreeg een tip van mijn broer Sander voor een VPRO tegenlicht documentaire. Die, ik meen, twee dagen geleden op tv was. Die heette Sporen naar het buitenaardsleven. En dat ging over een Nederlandse wetenschapper, Casper. Ik had zijn naam even opgeschreven. Casper Farret Jentink. Die werkte op de Universiteit van Geneve. En die werkte aan allerlei instrumenten op de ELT, de grote telescoop in Chile en de VLT. En die kijken naar het vinden van buitenaards, of extra, hoe heet die ding nou, de exoplaneten bij andere sterren. En alle technieken die ze daarvoor gebruiken. Dat is een hele fascinerende documentaire. Dus een kijktip bij deze, we zetten hem in de show notes. Wat ik altijd wel leuk vind, is dat het op een gegeven moment ook een beetje over de filosofische kant gaat. Hoe kan het nou dat we hier met z'n allen op deze aarde zitten en dat we alleen zijn. De Fermi-paradox. Als er dan zoveel planeten zijn in het universum, waar is dan al dat leven? Als we kijken, is het gewoon stil. En daar gaat die documentaire ook over. Dat vind ik altijd wel een fascinerende discussie van dat het toch wel bijzonder is dat we hier op aarde met z'n allen rondlopen in de vorm die we hebben. Daar hadden we kansberekeningen ook bij. Wat de kansen dat je nou ergens leven vindt. En dat is natuurlijk wel heel erg klein dat je leven zou vinden wat ook in een vergelijkbare ontwikkelfase zit als ons leven. Ze gaan straks aardse planeten ontdekken, van de grootte van de aarde. Ze gaan ongetwijfeld ook ontdekken dat er aardachtige planeten zijn die dan ook tekenen van ozone in de atmosfeer kunnen zien met hele nauwkeurige apparatuur. Maar als je dat dan op een gegeven moment vindt, we hebben hem gevonden, en dan staat dat ding op, er zijn zoveel lichtjaren, dan kun je er niet heen. Het duurt miljoen jaar om erheen te vliegen. Het enige wat ozone je vertelt is dat er zuurstof in de atmosfeer zit. En voor zuurstof in de atmosfeer heb je geen leven nodig. Nee. Welk gas zou je in de atmosfeer willen zien dat je zegt, daar is leven? Als je zo'n extra planeet waarnemt, is het een combinatie? Het is altijd een combinatie, het is nooit één gas. En wat we hebben gezien toen in februari, maart, april ergens, toen dat verhaal uit Cambridge kwam, van ook een extra planeet waarnemer, die had een extra planeet gevonden en de atmosfeer geanalyseerd. En die had daar piekjes in de atmosfeer toegeschreven aan die methielzwafel. En dat is een gas dat op aarde geproduceerd wordt door algen. En de planeet waar ze naar kijken, die daarvan denk, wordt gedacht, dat die waarschijnlijk water op het oppervlak heeft. Het zou ook nog steeds een aardachtige planeet kunnen zijn, want ook daarvoor hebben we te weinig gegevens, dus we maken dan verschillende modellen, dus een aardachtige planeet past, maar ook een planeet met water op het oppervlak, maar dit is wel een planeet met ook veel waterstof in de atmosfeer. Dus het lijkt alweer niet op de aarde, want we hebben niet zoveel waterstof in onze atmosfeer. En hij had daar dus in die atmosfeer, gasen gezien die die interpreteerden als die methielzwafel. En daarvan zeiden ze, dan moeten er algen zitten in dat water. Terwijl allereerst zijn we al helemaal niet zeker of dat wel die methielzwafel is. En vervolgens verschrenen er al meteen weer vier studies op hoe je ook die methielzwafel kunt, hoe dat gedetecteerd is in kometen bijvoorbeeld. Nou, weinig alge in kometen. Die heb ik ooit gesproken, sindsdien, op een conferentie of zo. Ik heb hem nooit ontmoet. Het is al wel interessant, de achterwisseling kunnen weinigen. Wat ik me ook wel eens afvraag, stel dat aliens ook op zoek zijn naar aardachtige planeten. Die zijn op zoek naar ons. En die hebben zo'nzelfde techniek, met een heel groot telescoop gaan we kijken naar de zon. En dan zien we dan een planeet voor die zon trekken. En dan gaan we daarnaar kijken en dan zien we sporen van ozone in onze atmosfeer. Maar ja, onze aarde die gaat dan maar één keer per jaar voor de zon langs, voor die alien. Dus die alien moet wel een jaar wachten voor dat dat gebeurt. De overgrote meerderheid van de exoplaneten die we detecteren, zit binnen de baan van Mercurius. Ze zitten gewoon in de zon, meer of meer. Die draaien heel snel rondjes en daardoor kunnen we ze makkelijk zien. Maar stel nou, je hebt een aardachtige planeet in de baan van Jupiter. Nou, dan ben je wel even aan het wachten. Voor dat je hem ziet. Allereerst wil je bij exoplaneten sowieso altijd een tweede detectie. Om zeker te weten dat wat je ziet een planeet is. En niet iets anders wat tussen jou en die ster bewoog. Dus je wil sowieso eerst bevestigen dat je dat gezien hebt. En vervolgens wil je al dat onderzoek doen aan die atmosfeer. En daar heb je ook weer meerdere metingen voor nodig. Dus dat moeten altijd dingen zijn die dicht bij de ster zijn. Ja, gelukkig heeft de statistiek je natuurlijk. Er zijn heel veel sterren. En je kunt heel veel waarnemingen doen. Dus als je dan zo'n aarde ziet voor zo'n ster. En een jaar later zie je dat weer gebeuren. Dan zou je een hit kunnen hebben. Wat je eigenlijk hiervoor wil. Er is ook weer een missie die eraan komt. Maar ik ben natuurlijk nu de naam vergeten. Maar het is een beetje wat Gaia ook deed. Die deden gewoon gigasurvees. Dus die zagen gewoon alles en meten gewoon alles. En die hebben een waanzinnige hoeveelheid aan data gegeneerd. En nou is het aan de astronomen om door die data heen te pluizen. En te kijken wat ze zien. En dat noem je een beetje een fishing expedition. Zo gooi je net in het water en we zien wel wat eruit komt. Maar soms heb je dat soort missie wel gewoon. Maar ik heb ook een prima idee. Dat is de grotoeke lens eigenlijk. En de James Webb specialist is de telelens. En die heb je allebei nodig om een beeld te krijgen. Dat is helemaal prima. En dat kost allemaal geld. Dus ik wil het eigenlijk dankzomaan over de Nederlandse politiek hebben. Goed idee. Ja, mag dat. We nemen dit op op 10 september. En op 9 september gisteren waren er stemmingen in de Tweede Kamer. Over een zestal moties die allemaal het ruimtevaartbeleid betreffen. En daarom zijn er een aantal aangenomen. Maar ook een aantal jammer genoeg verworpen. Ik wil eens even snel doorlopen. Op het eerst ging over de Europese interoperabiliteit. Bij het ontwikkelen van alternatieven voor Starlink. Dus we hebben het al over Starlink gehad. We hebben in Europa ook een eigen systeem. Wat internet kan. Maar we zijn natuurlijk van een heleboel landen. En iedereen doet maar wat. En dat is allemaal anders. Dus ESA probeert natuurlijk met Iris 2 iets te doen. En OneWeb probeert wat. Maar we moeten eigenlijk die systeem compatibel met elkaar maken. Dat vond iedereen. Goed idee is aangenomen. Verder niet heel erg belangwekkend. Het volgende ging eigenlijk over een onderzoek aan hoe we onze positie in de ruimtevaart kunnen versterken. Want we weten veel van ruimtevaart. Maar ook van optische technologieën en kwantum technologieën. Maar in Nederland loopt alle ESA-gunningen mis. Stond er in die motie. Ondanks dat we heel veel kennis hebben. Maar eigenlijk door te weinig bijdrage van Nederland. Dus moeten we dan niet kijken hoe wij onze positie kunnen versterken. Het is alleen nog maar ernaar kijken. En dat vond iedereen, ken ik wel best, dus ook aangenomen. En de derde ging over of we niet een Nederlandse missie moeten hebben. Of weer een Nederlandse astronaut. En veel landen doen dat. En dat zeggen. Als ze niet op korte termijn geselecteerd zullen worden door ESA. Een astronaut van hun nationaliteit. We doen zelf wel een missie. En dan betalen we gewoon zelf die astronauten. En dat willen we niet. En dat was op zich mooi geschreven. Die motie gaat over de inspiratie. Over de multiplicatie factor. Dat de elke euro die je daarin stopt. Dat je die 4, 5 keer terugkrijgt. Dat we de jeugd dan krijgen naar wetenschap- en techniekopleidingen. En zo maar. Dat is toch verworpen. Van wie was de motie als ik vraag? Ja, dat weet ik niet meer. Dat stond natuurlijk wel bij. Van het Kamerlid. Ik heb het alleen bij de laatste opgezocht. Van welke partij de Kamerlid was. En de andere eigenlijk niet. Maar het staat in de show notes. Er staat een link naar al die moties. Daar kun je zien welke Kamerlid was. En dus ook van welke partij die was. Maar in dit geval. Het ging ook over het bestuderen. Of we zo'n Nederlandse missie of astronaut zouden kunnen hebben. En dat is verworpen. Het wordt niet eens bestudeerd. Dat is gewoon klaar. En dan de volgende. Die is wel verworpen. Aangenomen over de acceleratie van de NL Space Campus. En dat is wat ze met een prachtig moderne woord een ecosysteem noemen. Van allerlei innovatie. Een innovatiecluster in de buurt van Noordwijk. Waar allerlei bedrijven en nieuwe start-ups worden gestimuleerd. Om onderzoek te doen in de ruimtevaart. En die worden ondersteund. Er wordt EU-geld aangetrokken. Er wordt het Galileo reference center. Daar zit hij ook voor navigatie. Het gaat over versterken van Nederland binnen Europa op ruimtevaartgebied. Dat is een goed plan. En die is aangenomen. Maar dan komen we op twee dingen die wat meer algemeen gaan over. Wat Nederland bijdraagt. Aan de ruimtevaart. We hebben vorig jaar januari de lange termijn agenda voor ruimtevaart gepubliceerd. En daar staat in welke zes belangrijke gebieden Nederland zou moeten investeren. Maar ook op het einde wordt beschreven dat Nederland per inwoner heel weinig bijdraagt. Vergeleken met alle andere Europese landen. Ondanks dat we S-TEC hebben. En om dat te verbeteren. Zouden we eigenlijk 60 tot 140 miljoen euro per jaar extra moeten inzetten. Heerlom eens. Wij zijn dat natuurlijk mee eens. Maar ik vraag het in tegen de katholieke preaching to the converted. Maar de eerste motie gaat over of het defensiegeld niet naar economische zaken moet gaan. En dan plan de economische zaken naar de ruimtevaart. En dat moet natuurlijk in principe kunnen. Want er staat ook in het ruimtevaartwoord militair. En ook steeds belangrijker. Civiel ook, maar ook militair. En die NAVO norm van 5 procent. Die is 3,5 procent plus 1,5 procent aanpalende gebieden. En die geeft natuurlijk de ruimte om, ook de verplichting, om veel meer geld te stoppen in defensie. En dat mogen we dus ook bestemmen voor ruimtevaart. Dus dat was eigenlijk een heel mooi idee. Om te zeggen, nou moeten we niet een deel van dat geld inzetten voor de ruimtevaart. Maar die motie is voor worpen. Dus dat gaan we niet doen. Een gemiste kans. Ja, maar vooral ook om juist die dingen als een alternatief voor Starlink en zo. Dat is toch voor defensie ook hartstikke belangrijk. Ja. En ik gemis de kans, vind ik eigenlijk de mooiste omschrijving. Want we moeten gewoon investeren. En dat mag je doen op aanpalende gebieden. En dan is ruimtevaart al toch tenminste een aanpalend gebied. Als het niet al gewoon core business is voor militair. Dus dat is jammer. En dan de laatste. Die gaat in het algemeen over de vraag om te kijken naar 100 miljoen extra investering per jaar. Wat klopt met die lange termijnagenda. Want we investeren relatief weinig staten in. Ruimvaarts belangrijk. En het stimuleert ons economisch verdienvermogen. Al die argumenten die wij ook al heel vaak geanteerd hebben, staan daar allemaal prachtig in. Alleen die heb ik zo opgezocht. Die is van meneer van D66. En dat is in principe een heel goede partij. Maar één ding dat ik niet zo handig vind. Dat er staat expliciet in. Dat dat te financieren zou zijn uit de benzineaccins. Uit een verminderde verlaging van de benzineaccins. En het lijkt mij niet zo handig om expliciet te zeggen waar dat dan vandaan moet komen. Want dan koppel je het aan de benzineprijs. En dat zullen de meeste mensen toch als een soort zelfmoordactie zien vlak voor de verkiezingen. Welke partij is er zeg, weet je wat, we gaan de benzineprijs omhoog gooien. Of minder verlagen. Zodat we ruimtevaart kunnen doen. Ja, dat is wel... Je legt verbanden die je niet moet leggen. Nee, ook niet. Ik weet ook niet of het voorworp is om die reden. Omdat de motie dat expliciet koppelt aan de benzineprijs. En dan had ik het niet gezegd. Ik had gewoon gezegd, kunnen we niet met z'n allen afspreken dat we 100 miljoen extra in de ruimtevaart stoppen. En dan zei ik, ja, een hoeg is heel belangrijk. Maar als ik dan meer aan de pompt betaal dan is het misschien wel weer in de categorie politieke zelfmoord. Dus ik weet niet waarom het voorworp is. Ik was natuurlijk niet bij dat debat. Ik heb alleen maar het verslag gelezen. Maar ja, dat laat ik dan maar even aan de luisteraar om daar een mening over te hebben. Want het is natuurlijk de voorbode voor de ESA ministerconferentie in november in Bremen. En dat staat ook zelfs genoemd. We zijn aan de vooravond van de ministersconferentie. En daar moet Nederland zich natuurlijk profileren. En de grote vraag was, wat ze gaan inschrijven. Welk bedrag. En dat is eigenlijk een keer weer een gedoe. Onnodig gedoe ook. Ik ben heel benieuwd wat uiteindelijk het kabinet, de demissionaire kabinet, gaat doen op dit dossier. Ja, dat verhaal van de Space Compuze is eigenlijk heel goed. Dat is op lokaal klein niveau prima. Maar de grote dingen, dat er meer geld bij moet, dat is kennelijk heel moeizaam. En wat vind je nou van die astronaut, de Nederlandse astronaut? Dat moet dan weer wel uit het budget herraderen dan? Ja, dat is nog meer als science. Dat verwarpen. Ja, dat was verwarpen. Ja, dat was verwarpen. Ik denk dat daar wel de inspirational value is. En de multiplicatie is er ook wel. Maar daarvan snap ik ook wel dat dat wat moeilijker is. We teren nou nog prima op de populariteit van andere Kuipers. En als dat tegen tijd weg gaat hebben, dan heb je echt wel weer een nieuwe astronaut nodig. Want het is wel zo dat één astronaut meer inspirerende waarde heeft dan de mooiste satellieten die je maar kunt bedenken. Ja, dat kun je wel tegen zijn, maar dat is denk ik... Maar de mooiste satellieten die we kunnen bedenken kun je niet op een podium zetten en een inspirerend verhaal halen. En die gaat niet vertellen. Dus dat is ook wel belangrijk. En dat is ook nog steeds best een lokaal idee. Dus er gaat niet in Italië een hype uitbreken dat er een Noorse astronaut vliegt. En andersom ook niet. Die astronauten zijn best wel wel nationaal en niet per se Europees. Ook al zit ze in dat European Core astronaut. Dus ja, dit is wel belangrijk. Maar ik vind eigenlijk veel belangrijker die laatste twee van die 100 miljoen euro en dat voorstel om dat defensiegeld uit die NAVO-norm deels in te zetten in de ruimtevaring. Ja, absoluut. Maar goed, wie weet wordt er nog een keer geprobeerd als er een nieuwe Tweede Kamer-samenstelling is. Maar zouden we dan niet te laat voor de minister? Ja, dan zou je daar zeker te laat voor. En hoe vaak was de ministerie? Elke twee of drie jaar. Dat wisselt een beetje. Nou, het is afwachten. Ik kijk op de klok, we zitten op een uur. We kunnen nog wel even verder gaan, maar we gaan er een eind aan breien. Inge Loes, bedankt voor je bijdrage. Ja, het was wel leuk. Filip, jou ook bedankt. Ik had nog wat goed nieuws. We hebben het over de meteoriet gehad die bij de SpaceX-po geveild werd. Ten behoefte van de Mercurius Sterrewacht. Die zou misschien wel een paar honderdduizend tot een miljoen opleveren. Die leverde 1,7 miljoen op, dus die Sterrewacht is helemaal dolblij. Tweede goede nieuws is dat er een computer-spel uitkomt. Dat heeft een hele slechte naam, dat heet Lunar Strike. Maar het is een heel athi-spel. Het gaat over allerlei nobele doelen, het beschermen van de maan als erfgoed. Het heeft kloppende fysiëx. Een van onze vrienden, Angelo van Meulen, heeft daarmee gewerkt om te zorgen dat het ook allemaal klopt. En Aethis verantwoord is. Dus als dat komt, ik speel nooit spellen, maar dan is het heel leuk om te gaan spelen. Ik ben wel benieuwd. Ik hou van PlayStation 5, maar dat maak ik geklame. En dan hebben we een verhaal over 3D-printen. Daar heb ik zelf ook aan gewerkt met ijzer in de ruimte om geserve-onderdelen te maken. In mijn systeem deden we dat dan met draadprinten en niet met ijzerstof, wat je smelt met een laser. Daarmee kun je veel nauwkeuriger. Maar dat durfde of kon we niet, want dat vliegt alle kanten op in gewichtloos toezand. Maar dat heeft de Universiteit van Hannover nu getest in zo'n toren waar je eventjes in vrije val geen zwaardekracht hebt. En dat lijkt dus toch dat ze dat werkend hebben gekregen. Dus misschien komt dat ooit in zo'n marsmissie naar voren. Op ijzer 6 heeft het toch een ESA-roboster gemaakt? Ja, maar die is met een draad. Dus daar heb je geen stof wat kan gaan zweven. En die heeft ook explosiegevaar gehad. En dan het laatste, dat is ook heel leuk, daar heeft iemand gekeken naar de Fortran code die NASA in de 60e-jarige heeft geschreven. Dat was zo briljant. Dat was mijn prachtig overzicht van wat die code behelft, welk doel dat die heeft, wat de fysica erachter zit, met welke variabelen er zijn. En dan zegt niemand, documenteer het meer zo goed tegenwoordig zijn code, want je hebt al die high-level languages, je vlance het gewoon snel in elkaar. En volgens als het onderhouden moet worden weet niemand meer hoe het werkt. Dus hij heeft een pleidooi voor, we moeten weer terug naar die tijd, niet per se qua taal, maar wel qua zorgvuldigheid. Op GitHub hebben ze ook de oorspronkelijke code van Microsoft, de broncode van de eerste Microsoft computers, van Bill Gates, hebben ze ook nu beschikbaar gemaakt. Ik denk voor dezelfde reden om te laten zien hoe goed dat in elkaar zat. Ze moesten wel, want ze hadden beperken met de... Ze moesten wel, ja. Nu is die beperk is weggevallen, dus nu maken we meer baggersoftware. Veel meer mensen maken software, ook al zijn dat geen software engineers, want je kunt het nu aan chat vragen, ik wil graag een programma, je programmeert dat voor mij. En dan leent je buur. Misschien is daar nog een weg te gaan, maar ik vond het leuk om te lezen. De langstrap begrijpen zouden nog wel een uur verder kunnen, maar we gaan er nu echt een punt aan zetten. Het is altijd goed om met goed nieuws te eindigen. Nou iedereen bedankt en tot de volgende keer. TV Gelderland 2021