Is er weer hoop voor NASA?

Dit is een BNR Podcast. Welkom allemaal bij Space Cowboys nummer 177. Ja, we hebben het even gecheckt, nummer 177. En we nemen vandaag op met Adien Buursma. Hoi. Ik moet het goed zeggen. Hoi. En met Erik Laan. Goedemiddag. En mijn naam is Michel van Baal. En we hebben uiteraard weer een boel te bespreken. En we hadden het net in de voorbereiding even over... Laten we maar weer even beginnen met Amerikaanse politiek. En ik hoop luisteraar dat u er nog niet moe van wordt. Ik eerlijk gezegd een beetje. Maar voor we dat gaan doen, even een kort rondje van... om de luisteraar een beetje te inspireren om vooral te blijven luisteren. Als je niet zo'n zin hebt in Amerikaanse politiek, wat heb je nog mee? Noem eens een leuk onderwerp wat je nog hebt, Nadien. Een leuk onderwerp wat ik heb, dat is een gemiste kans voor miljonairs. Ah, oké. Ik ben het niet, maar ik ben wel benieuwd. En Erik? Mijn leukste onderwerp is een 50-jarige verjaardag. Dat is niet je eigen in elkaar. Nee, ik ben al 52. Ik ken iemand die ouder is dan ik. Ik heb enorm veel zin om straks over hybride raketten te gaan zitten praten. En dat wordt wel eens tijd. Ja, we moeten het er maar weer eens over hebben. En morgen staat er iets op de rol wat daar mee te maken heeft. Dus daar moeten we het moeite over hebben. Uiteraard als alles goed gaat, maar dat geldt voor alles. Komen we straks. We gaan eerst even naar Amerikaanse politiek. Puntje 1. We hebben een administrator bij NASA. Waar zit dat knopje voor? Het juich. Niet een definitieve, maar Sean Duffy is benoemd tot NASA-administrator. Actin, ja. Maar verwachten wij dat er ooit een ander... Hij weet het nooit, als ze blijven zitten. Als ik je hoe moeilijk dat gaat, vraag ik me serieus af of ze moeite gaan doen om een ander nog te vinden. Ja, maar uiteindelijk in het verleden is het altijd geweest dat het een aparte positie was van iemand die niet in het kabinet zit van de overheid. Maar waarom zou je dat doen zoals het vroeger ging? Ja, normaal gesproken geldt. Momenteel is het natuurlijk de grote vraag. Sean Duffy is momenteel de minister van transportation. Hij heeft zijn hand al vol, want hij moet de infrastructuur van Amerika fixen. Dat is ook best een boel werk. Dus de vraag is waar die man dan de tijd vandaan haalt. In de appgroep ging er rond. Hij heeft ook nog negen kinderen, maar dat is dan blijkbaar een andere discussie. En verder heeft hij iets met ruimte waard, weten we dat. Volgens mij niet. Daarom vonden we hem niet bekend voor. De belangrijkste reden is dat hij loyaal is aan Trump. Ja, waarschijnlijk wel. Dat was Jared Isaacman niet genoeg blijkbaar. Nee, wordt gewoon weggezet. Ja, wat dit betekent van na zijn hebben we geen idee. Dus dat wachten we dan maar af. Kunnen we gewoon gelijk door, want er was ook nog nieuws over het budget van na zijn. We hadden het afgelopen uitzondering redelijk vaak over gehad. Dat zag het desastreus uit. Nadien heb je een sprankje hoop voor ons. Ja, ik heb zeker een sprankje hoop. Nou, even een heel snel recap. We hebben allemaal gehoord van de hele bijzondere ideeën van Trump. Waarbij hij het NASA-budget met 25 procent wilde verminderen. En daarbij zou er vooral veel geschrappen worden in wetenschap. Onder andere veertig missies die zouden worden geschrapt met Marsample-return Lunar Gateway. En een derde van de werknemers zou worden ontslagen. En alle klimaatonderzoek. En alle klimaatonderzoek inderdaad. Nou, eigenlijk alles wat echt belangrijk is, behalve de vlag. Dat zou niet meer doorgaan. En nu zijn er afgelopen week een budgetvoorstel van het Senaat. En het Huis van Afgevaardigd te gekomen. Die toch net iets belangrijker zijn dan de gekke ideeën van Trump. En die zeggen allebei, nee, dit is geen goed idee. We gaan hier niet op bezuinigen. En dat was voor velen gelukkig wel een opluchting. Ja, maar wat betekent dat dan? Oké, nou kan Trump dat dan nog terugdraaien? Hoe gaat dat dan ineens in Amerika? Nou, die twee heb ik ook even uitgezocht. Want we zijn allemaal technische personen. Dus voor mij was het op een gegeven moment een beetje te veel. En ik dacht, ja, hoe zit het nou precies? Dus in mij heeft Trump dat hele gekke voorstel gedaan. Dan hebben mensen in juni de tijd om daarop te reageren. En 4 juli is er een wet onderteken door Trump met alle beroepen. Met alle belangrijke dingen die vaststaan. Dus onder andere Lunar Gateway, Artemis en SLS. Die gaan door. Dus de big beautiful bill? De big beautiful bill inderdaad. En dat is ook wel bijzonder. Want normaal staat daar geen ruimtevaart in. En legt alleen maar dingen als belasting en wat hoge prioriteit heeft. En dit is een van de eerste keren dat er wel ruimtevaart in staat. Dat staat vast. En nu voor de kleinere missies en alle subverdelingen... ...hebben zowel het Senaat en het Huis van Afgevaardigde... ...die hebben deze maand allebei onafhankelijk een ander voorstel opgesteld. En daar moeten ze de komende maanden over onderhandelen. En het met elkaar eens worden over wat daar dan uiteindelijk in komt te staan. Onderhandelen, dan bedoel je de Senaat en het Huis van Afgevaardigde. Ja, die gaan met elkaar onderhandelen. Daar staat Trump dan even buiten. En als beide versies zijn samengevoegd... ...dan moet Trump dat 30 september ondertekenen. En daarmee staat de budget dan vast rond oktober. Dus rond oktober weten we de definitieve plannen. Maar het goede nieuws is dat de grootste bezuinigingen... ...zeer waarschijnlijk niet doorgaan. En enig idee wat er gebeurt op het moment dat Trump denkt... ...dan doe ik lekker niet, is dat een optie? Ja, dat is zeker een optie. Hij heeft tien dagen om het te ondertekenen. En als hij dat niet doet, dan gaat het na tien dagen automatisch in. Dus dat is nieuws voor ons. En wat ook nog een risico is, is dat het Huis van Afgevaardigde... ...en het Senaat het niet met elkaar eens kunnen worden. En dan zou het wel zo kunnen zijn dat NASA even stil blijft komen staan... ...of dat ze doorgaan zoals het er nu voor staat. En daar zijn ook nog enige onenigheden over. Want het Senaat, die wil alles houden zoals het nu is. Dus gewoon budget voor wetenschap, voor onderwijsprogramma's... ...voor aardobservatiemissies. En het Huis van Afgevaardigde zegt wel van, we gaan niet bezuinigen. Maar we gaan wel wat meer geld in human space exploration. Dus die vlag die op de Maan en op Mars komt, die staat aan het stoppen. Die willen wel schuiven met potjes. Maar het goede nieuws is dat er wel weer geld voor wetenschapsmissies komt. Dan zie je toch ook wel weer dat de Senaat gewoon altijd werkgelegenheid is. Zo zijn we ooit aan SLS gekomen. Als raket was het niet nuttig, maar werkgelegenheid. Dat is hier natuurlijk ook drijvende kracht. Maar niet als het in mijn staat een pijn doet. Stond er nog wat in over die verhuizing van die space shuttle? Ja, dat zeker. Dat is dan weer iets minder leuk. Want op 4 juli is dus alles wat hoge prioriteit heeft door Trump ondertekend. En daar stond ook in dat de space shuttle verhuizing hoge prioriteit heeft. En om dat te veranderen, dan zouden het Senaat en het Huis van Afgevaardigden een nieuw wetsvoorstel moeten maken waar er weer uit wordt gehaald. En het Senaat heeft wel aangegeven dat ze daarmee bezig zijn. En dat ze de verhuizing van de space shuttle willen tegen gaan. Maar als het aan Trump ligt, dan komt daar binnenkort 85 miljoen voor vrij. Sorry. De verhuizing van de space shuttle gaat over het museum in Washington. Het Nationale Luchtvaartmuseum. Het hele mooie museum om dan naar Texas te gaan verhuizen. De Houston Space Center. Democratic na Republika in de staten niet toevallig toch? Texas is wel een van de Trump-staten, moet je zo maar het zeggen. Ik las er over eens nog wel ergens dat er ook nog maar weer een boel over was omdat het eigenaarschap van die space shuttle helemaal niet zo helder is. Dat Smithsonian, of is het Smithsonian? In ieder geval het museum zegt van ja, maar dit is gewoon met ons. Het is aan ons van de staat naar ons overgedaagd. Maar het is een onderdeel van onze collectie, mag ik me niet aankomen. Dus in die zin is het nog helemaal niet zo fansaansprekend. Ik zie het niet gebeuren. Ik ook niet hoor. Ik denk niet dat dit gaat gebeuren, maar dat het gewoon zo'n politiek spel blijft. En dan blijft het ding gewoon waar hij staat. Ja, dat denk ik. Het is wel waarschijnlijk jarendur om dit goed voor te brengen. Tegen die tijd is het wel weer keuze opnieuw te discussie staan. Dat denk ik ook. Ik denk wel dat het goed nieuws is. En ook gezien het feit dat Trump volgens mij nu totaal niet meer geïnteresseerd is in space. Dus dan gaat hij zich niet meer mee bemoeien. Hij heeft andere dingen aan zijn hoofd, de AppStainless bijvoorbeeld. Ja, dat zou kunnen. Dat daardoor wel weer gewoon met de sisse afloopt. Maar er waren heel veel mensen ontslagen volgens mij toch? Ja, dat is ook wel de vraag. Maar het is wel een beetje een afleiding om te zien of er een schade is aan te richten die je eigenlijk al niet meer kan repareren. Ja, een Exomers. Ik ben altijd specifiek interesseerd. Een Exomars. Hier moeten de Amerikanen lanceren, de Europese roven naar Mars. En er moesten ook Amerikaanse apparatuur aan boord om om warm te houden. En als je de kansen van Amerika geleefd wordt, daar ging ook een streep doorheen in het plan van Trump. Ik hoop dat dat nu weer. En die kansen nemen wel af, moet ik zeggen. Want dus ook in dat noodzakelijke wetsvoorstel stond een alternatieve Mars missie. Dat heet een Mars orbiter, communications orbiter. En die zou alleen een rondje om Mars draaien en niet landen. En die gaat nu sowieso door. Oké. Nou ja, dat is ook geen touwen vastknopen. Ik ben wel benieuwd naar misschien ook wel, misschien van volgende aflevering, een vraag van Filip Schoonjans, die overdag met hem wel veel contacten heeft. Zeg maar wat dat dan met de mensen betekent. Of mensen dan weer terugkomen en of die projecten gewoon doorgaan. Of daar echt ellen is ontstaan. Ik zie wel op LinkedIn wel heel veel mensen afscheid nemen van NASA. Dan zie ik, ik heb er zo lang gewerkt en ik ga nu iets anders doen. Ja, dat vind ik inderdaad. Dat valt me toch wel op, zeg maar. Dat er heel wat brain drain aan de handen is. Je kennis is toch je belangrijkste waarde in dat soort dingen. En ik hoor ook van veel studenten of vrienden die ik daar dan heb, dat ze door de bezuiniging heel veel taakjes op de stagiairs afschuiven. Dat is ook een strategie om te bezuinigen. Maar of dat nou echt goed is? Ja, wel leerzaam, weet ik uit ervaring. Maar goed, dat is een ander verhaal. Oké, nog meer over het budget. Heb je nog iets anders? Ik heb nog niet nog even afwachten. Maar SLS, Artemis, Orion en Lunar Gateway, dat staat vast. Ja, dus we gaan het blijven volgen. En we hopen dan maar dat het inderdaad toch meevalt. En ook voor de mensen. En er is groei open inderdaad. Ja, dat ziet er dan weer wat minder somber uit. We wensen Sean Duffy veel succes hiermee. Nou, dankjewel. Dan gaan we naar Erik. Wat is jouw eerste omwerp? Ja, de 50ste verjaardag. Ja, niet de jouwe. Dat is de Apollo-Soyuz-koppeling die in 1975 heeft plaatsgevonden. En dat is nu 15 jaar geleden. Als je nu 50 jaar geleden gaat was gister de lancering van de Soyuz raket in Kassakstan. Voor het eerst werd die lancering ook live uitgezonden. Het wereldde eerste beelden van hoe zo'n Soyuz raket de ruimte in ging te zien. Maar in Rusland of ook in het Westen? In Rusland en ook in het Westen. En dus die ging omhoog met twee cosmonauten. Waaronder Leonov, bekende cosmonaut. Die maakte de eerste ruimtewandeling in 1965. Was dat die man die klem kwam te zitten met zijn opgeplaatste pak? Ja, die kwam klem gezeten inderdaad. Die moest toen de luchtdruk verlagen in zijn pak om toch weer terug te komen in zijn ruimteschip. Daarnet weer veiligeland. Er zijn nog meer verhalen van die man trouwens. Dat hij negen levens heeft gehad. Hij is inmiddels overleden. Maar hij heeft meerdere dingen overleefd. Waaronder dat hij bij zijn over mijn voet is gevallen. Toen hij in Nederland was in 2008. Toen struikelde hij over mijn voet. Maar hij heeft een aanslag overleefd met Breschneft. Dat hij in zijn auto zat in een taxi. Dat hij een keer in een andere auto zat. Dat hij op het ijs is beland met zijn vrouw. En dat die auto door het ijs zakte. Dat heeft hij iedereen weer gered. Hij heeft een keer in een MIG-straaljager. Is hij bijna neergestort. En vlak voor het neerstorten kon hij toch zijn schietstoel gebruiken. Toen heeft hij met bovenmenschelijke krachten een of andere hendel gebogen. Die man heeft echt negen levens. En die zat dus aan boord van die soju's. We zijn een beetje afgetwaald. Die dus gisteren 50 jaar geleden gelanceerd werd. Samen met die andere cosmonaut Kubasov. En overigens, ze zouden met zijn tweeën oorspronkelijk de bemanning zijn van Soju's 11. En vlak voor die lancering is die Kubasov toen ziek geworden. Die kreeg tuberculose. En toen zijn ze met zijn tweeën van die missie afgehaald. En later is die Soju's 11 natuurlijk verongelukt. Natuurlijk, welke was dat ook weer voor de luisteraar? Welke omvat gebeurde daarmee? Die is op een gegeven moment teruggekeerd in de atmosfeer. En toen is er een klep op 100 kilometer hoogte. Waardoor dat hele ding gewoon in een klap vacuum. Ze hadden geen ruimte te pakken aan. Toen nog niet. Toen ging ze ook nog wel met drie cosmonauten. Daarna kregen ze wel een ruimte te pakken aan. Maar konden ze maar met twee cosmonauten. Later is die Soju's weer geupgraded. Dat ze ook met zijn drieën erin konden met ruimte pakken. Maar goed, daar heeft hij ook weer de negenlevens. De dans ontsprongen. Maar goed, hij is met die Soju's omhoog gegaan met Kubasov. Acht uur later, dus eigenlijk vanochtend vijf tien jaar geleden, is de laatste Saturnus 1B raket gelanceerd. Met een Apollo-capsule daarbovenop. En het is wel leuk om die lancering te zien. We zijn gewend die Saturnus 5 raket omhoog te zien te gaan. En met die Saturnus 1B was een soort korte de bovenste trap van het ding. En je ziet dat ding heel hoog op zo'n lanceerplatform staan. Dan denk je, wat gebeurt daar nou? Dat was het laatste Saturnus hardware die daarvoor gebruikt is. Die nog de ruimte in kon. Uiteindelijk, ja, op het goede moment gelanceerd. Apollo-capsule, Soju's-capsule naar elkaar toe genaderd. En uiteindelijk die koppeling, dat is dan morgen, over vijftig jaar. Uiteindelijk is dat natuurlijk prachtig gelukt. Die luchtsluis is geopend, daardoor dat de druk in zowel de Apollo- en Soju's-capsule op een gelijke niveau kwam. Want dat was ook een hele issue mee. Want de Soju's gebruikten heel andere drukte. Veel hogere drukte dan de Apollo-capsule. De Apollo gebruikte weer meer zuurstof dan Soju's. Dat ook, ja. Dus er was ook een risico van, is er niet dan net te veel zuurstof in die Soju's-capsule dat daar allerlei dingen gaan branden? Dus er was heel gedoe over. Dus dat moest allemaal gelijkgesteld worden. Want eigenlijk is daar dus die handdruk geweest van astronaut Stafford met Leonov als het einde eigenlijk van de Space Race. Die in 1957 begon met Sputnik en toen Jurig Agari natuurlijk, Leonov. Uiteindelijk, de Amerikanen in 1969 hebben die ruimtesrace gewonnen door de mens op de maan neer te zetten. Dat hebben ze nog een paar keer gedaan. Russen hebben dat, Sovjetunie moet ik zeggen, hebben dat natuurlijk ook geprobeerd. Maar dat is niet gelukt. Wel veel andere dingen die ze gewonnen hebben. Wel veel andere dingen die ze inderdaad gewonnen hebben. De BR hebben de Amerikanen in ieder geval gewonnen. Ja, maar ik begreep ook de technologie op zich wel. Want ze hebben elkaar bezocht wederzijds in voorbereiding op die vlucht. En dus Amerikanen naar Sterrenstad. Om daar de faciliteiten te zien, om daar te trainen met van, hoe werkt zo'n Soju's? En de Sovjetunie en de cosmonauten kwamen naar Houston. Maar daar is toch wel het verhaal gehad van, die waren echt wel, waren echt grote verschillen in de faciliteiten die de Amerikanen hadden ten opzichte van de Sovjetunie. Ja, het verhaal is ook altijd waar ik wel dat de Russen gewoon, ook omdat ze minder computerkracht hadden en zo, ook noodgedwongen slimmere oplossingen moesten verzinnen. Dus echt nog iets minder geavanceerd, maar vaak wel beter bedacht. Ja, want je moet wel, weet je. Daar waren ze echt wel heel goed in, denk ik, als je daarop terugkijkt. Alleen eigenlijk is het natuurlijk een beetje blijven hangen. Dit is vegane glory. Ze vliegen eigenlijk nog steeds met de Soju's-raket, nog het ding wat toen ook vloog. Natuurlijk wel iets verbeterd, maar in feite is het nog steeds hetzelfde concept. En dus die vernieuwing, die mist dan een beetje. Ja, die is sindsdien blijven stilstaan. Dat is toch wel jammer. Mijn voorbeeld overigens wel is hoe het Westen en Rusland hun raketten op het platform vasthouden. Dat is best wel tricky, want een raket moet precies het goede moment loslaten, want if all hell breaks through, dan moet dat ding natuurlijk weg. En tot die tijd moet hij niet omvallen. Dus in het Westen heb je van die explosieve bouten, waarmee die moeten worden opgebouwd zodat die los kan. In Rusland hebben ze zo'n kantelsysteem, zodat de raket maar een centimeter omhoog gaat, dan kantelt hij die armen en door gewichten gaan die armen opzij. Heel slim bedacht om dat op die manier te doen. Ik vind het ook wel bijzonder dat ze dat zo onafhankelijk ontwikkelen en dat ze datzelfde bereiken met andere oplossingen. Ja, dat is het mooie eraan. Dat ze dan weer gaan kopiëren van andere landen. Als het werkt, dan werkt het beter. Goed gestolen dan slecht bedacht. Het is een beetje jammer, die koppeling werd toen gezien als een symbool. De space race is nu klaar, we gaan ze meer samenwerken. Ook de kernwapens die ze aan het opbouwen waren, dat gaan we minder doen. Dus er kwam een soort verdrag tussen de Sofjet-Unie van de Staten, de startonderhandelingen. Kissinger en Nixon hebben zich daar hard voor gemaakt. En Breschnev ook. Alleen, op een gegeven moment is de Koude Oorlog toch weer opgepikt. De Russen hebben de invasie van Afghanistan gedaan. Op een gegeven moment kwam Reken aan het bewind. Die was echt al hardliner, anticommunistisch, anti-Sofjet-Unie. Dus toen is de Koude Oorlog nog een keer opgeleid. Terwijl die hoop was, dat toen wel in 1975, dat we vrede op aarde zouden krijgen. Ja, de Ruitenvaartse heeft in meer vlakken daar ook echt wel geholpen. Want er was daarvoor ook al samenwerking, ook bij ESA, onder SRO was er al samenwerking met Rusland. Dus het was ook wel echt zo'n gaatje in die muur waar al vrij vroeg werd samengewerkt. Dat helpt toch, want ingenieurs snappen elkaar en spreken dezelfde taal. Dat helpt toch om wat dichter bij elkaar te komen. Ik denk dat echt wel de rol is gespeeld. Dat vind ik dan jammer als ik daar op terugkijk, nu die tijd, dat dat niet gelukt is. Wat ik trouwens ook nog even in het trivia, waar ik achterkwam, is dat toen die Apollo weer terugkeerde naar aarde, is dat er bijna echt een fataal ongeluk is geweest. En dat kwam doordat ze bepaalde switches niet hadden overgehaald voor de afdaling, waardoor nitrogen-tetroxiden, een stuurstof gebruikt voor OCS, een beetje hydrazine-achtig, maar dan net even anders, voor standregeling, dat die op een gegeven moment doorgingen met standregeling, terwijl de parachute al uit was. En door een soort klep ook kwam dat spul ook de cabine in. Dat kreeg heel gezond. Toen kregen ze dat in hun longen en op hun huid. Twee astronauten die hingen, zeg maar, busteloos in hun stoel. En de derde astronaut wist nog een surstrommasker te geven aan die andere twee. En ze hebben het overleefd. Maar dat verhaal, dat vind ik eigenlijk helemaal niet, dat dat echt een bijna fataal ongeluk was. Had jij het in de appgroep over een documentaire of een podcast die overtocht? Inderdaad, in de voorbereiding heb ik een podcast dat duurt 75 minuten. En dat gaat helemaal over die Apollo-Soyuz-missie en over ook de politieke achtergrond van hoe is dat tot stand gekomen, wat is de betekenis ervan. Dat was wel een leuk tip. Dus die zal ik in de Snowa Show Notes erbij zetten. Zet wij in de Show Notes. Onze luisteraars kijken niet op van 75 minuten. Dat denk ik. Ja, zelf halen we het zelf, maar dat proberen we te beperken. Oké, was hem dat? Dat was hem. Oké, ik ga nog niet even niet hybride raketten doen, ik had nog een andere. En dat is het nieuwtje dat ESA, en dit sluit een beetje aan op het NASA-budget, ESA heeft vijf startups geselecteerd die mee mogen doen om het verdelen van geld in het launcher-programma. Traditioneel ging al dat geld naar arianen voor launchers, maar ze hebben nu toch ook gezien dat we door de ontwikkelingen in Amerika en Europa achterlopen, dus om dat in te halen, zijn ze startups aan het stimuleren. En er zijn nog best wel veel in Europa. Ja, je hebt ze wel, ze zijn dan die op een rijtje gezet volgens mij. Een stuk of tien op hun gezien langskomen intussen. Ze hebben er nu vijf uitgezocht en die komen in aanmerking voor bijna 200 miljoen aan financiering die straks in november bij de ministeriël moet worden verdeeld. Dus dat betekent nog niet dat ze het krijgen, maar dat ze er in aanmerking voor komen. En ik vond een artikel op Ars Technica waarin die bedrijfjes even op een rijtje hadden gezet en ook gezegd, wat voor bedrijven zijn dit nou? Maar voordat we daarna kijken is het misschien wel handig om in ieder geval uit te leggen dat dit voor ESA een heel ongebruikelijke manier is. Want meestal haalt ESA geld op landen en gaan die opdrachten proportioneel terug naar die landen. Ja, dat is heel traag, dat is heel duur en dat schiet niet op. Dus nu hebben ze het omgedraaid, nu hebben ze gezegd, we kiezen gewoon eerst vijf bedrijven uit en daarna zien we wel hoe we dat met die landen gaan regelen. Het is natuurlijk heel spannend of dat in het ESA-systeem ook gaat werken. Want gaan wij als Nederland dan meebetalen aan een Duits bedrijf? Weet je, dat zou je denk ik wel moeten doen in Nederland, als dat het beste bedrijf is trouwens. Normaal is ESA ook best wel conservatief heb ik het idee. En dan bouwen ze iets en dat werkt 100 procent zeker. En nu zeggen ze gewoon vijf bedrijven, ga maar proberen, schiet maar wat de lucht in en we zien wel wie er als binnenuit komt. Ja, precies. Sommigen zijn wel een beetje, hoe zeg je, wat gesteund al door ESA, sommigen ook weer niet. Dan heb ik commercieel geld uit de markt gehaald. Een daarvan hebben we eerder besproken, of hebben ze eigenlijk een aantal eerder besproken, maar één hebben we recent besproken omdat die vanuit Noorwegen probeerden hun eerste raket te lanceren. Dat ging niet zo heel goed, maar was wel een mooie boom. ESA Aerospace. Ja, precies. Mooie beelden. Ja, het waren wel mooie beelden. Heel mooi. Maar dat, nou ja, dat was een verwachting was ik nog wel dat die niet zo ver zou komen. Maar die hebben ze ook wel, want ze hebben een soort ranking gemaakt van wat vinden ze nou het kansrijkst. Wel, ik denk dat je daar ook een politiek naar moet kijken trouwens met dat te zeiden. Maar ESA Aerospace staat bij hun natuurlijk bovenaan, want ja, dat zijn degenen die al een raket hebben gelanceerd. En dan is het toch wel altijd handig om even te kijken waar komen die bedrijven nou vandaan? Of waar zijn ze, hoe heet het, ik ben even aan het zoeken wat er ook weer stond. En voor een belangrijke deel is dat Duitsland. Dus ESA Aerospace is ook officieel een Duitse bedrijf. Want daarna gaat ESA natuurlijk kijken naar oké, je gaat er betalen. Je kunt wel een zwart bedrijf uit Luxemburg. Maar Luxemburg gaat natuurlijk niet zo heel veel geld op hoest hiervoor. Er zijn er zelfs twee uit Duitsland, ook Rocket Factory Ausburg, die lanceren vanuit Sachsaford. Ja, en die hebben ze op drie gezet. Inderdaad, de tweede is Mayaspace, dat vind ik ook wel weer een aparte, want dat is een Frans bedrijf. En eigenlijk is dat gewoon Arianespace in vermomming. Dus de traditionele ruimte waar het bedrijf, maar hallo, nu zijn we opeens aan het starten. Daar doe ik vast niemand onrecht mee, maar dan hoor ik dat wel. Maar het voelt wel een beetje als, en ik geef Arianespace natuurlijk gelijk, we zijn gek als het niet is. Laat maar eerlijk zijn. Maar dat is een Frans bedrijf. Ik zou die daarom om deze reden wel hoger zetten. De kans dat ESA dat gevund krijgt bij zijn lidstaat is in alle eerlijkheid groter. Maar inderdaad, het zijn twee Duitsers en die Fransen. Dan heb je PLB Space, daar hebben we het ook wel over gehad, dat is een Spaanse. En die zijn al een lanceerbasis Frans Chiana aan het bouwen. Dus die hebben al een licentie om daar een lanceerbasis te bouwen. Op die oude plek van... Ja, van de Diamantraket. Diamantraket, ja klopt. Ik ben er ooit geweest, een enorme bak roest was dat toen ik daar was. Maar dat zijn ze, ja je hebt al heel ruimte, dus ze zijn dat aan het opknappen. Dus ja, er zijn er ook een basis aan het bouwen voor de Miura 5 raket. Maar die staat nog best wel een eentje weg bij lanceren. En de laatste is een opmerkelijk, volgens mij echt een politieke keuze, dat is Orbex. Ik had daar nooit voor... Echt helemaal niks. Engels bedrijven inderdaad. En die zijn bezig met de, ik moet dat even opzoeken, de Saxafort Space Fort in de Shetland eilanden. Maar volgens mij bestaat daar al van die raket eigenlijk alleen nog voor tekeningen. Maar dat klinkt wel heel erg als die erbij om de Engels aan boord te houden. Maar de Saxafort Space Fort gaat ook RFV posten. Ja, er zijn er twee. En dat is ook spannend voor de Europese Space Race eigenlijk. Want welk land gaat er dan als eerste raket lanceren in de Baan om de Aarde? Dan kan ik misschien ook wel af van wie er funding krijgt nu. Absoluut, maar ook wel, vind ik tenminste wel van, krijgen we het voor elkaar om met z'n allen, als heel Europa, dan ook achter zo'n bedrijf te gaan staan. En dat is wel de grote lakroepsproef. En ik hoop dat dat lukt. Ik ben voor. Als we het niet doen, we zeggen we gaan ons eigen bedrijfje een beetje zitten steunen. En iedereen in geen eigen bedrijfje gaat langs de kant staan en niks doen. Dan gaat het gewoon niet lukken. Dus je moet op een gegeven moment ook wel de ballen hebben als Europa. Om dan te zeggen, we gaan vallen bak voor één of twee van dit soort bedrijven. En dan steunen we ze echt. Ik denk dat het misschien ook wel aardig was ongelijkheid. Want ik hoorde dat er 12 bedrijven waren die zich hadden aangemeld voor de challenge. En als ze dan vijf funding krijgen? Ja, maar ik denk wel dat ze bij die... Nee, dat ze nog niet eens deze vijf komen in aanmerking voor funding. Die gaan niet alle vijf funding krijgen. Dus ik denk heel blij dat ze dan ook twee funding gaan krijgen. Maar goed, dat is ook wel een normale manier van werken. Weet je, op een gegeven moment, je begint onderaan met een heleboel en het worden er wel steeds minder. Dat is een soort van logisch, maar ik hoop wel minimaal twee eigenlijk. En weet je hoe ze dat beslissen? Ja, ministerieel. Ik denk de ministerieel conference van ESA, vermoed ik. In november? Ja, in november. En dan hebben we het nog maar over wat was het, bijna 200 miljoen... Of 179 miljoen euro voor een volgende ronde. Daar kun je nog geen raket van bouwen. Ik zie er wel brood in, want Arian is ook vanuit het launchprogramma bij ESA... Ook door het lidstaat wel gesteugd en ook de opbouw van Kourou. Een beetje vanuit het general program. Als je het daar een beetje aan vast weet te verbinden... Ja, maar dat was natuurlijk nog wel heel erg van... Jij bouwt dit stukje van Arian en wij in Engeland doen de motorframes en dergelijke. En dat ben je, dat systeem van al die stukken bij elkaar brengen en samen laten werken. Ik vind het super knap, dat kan voor de goede jaren als een prestatie. Alleen, dat is heel erg duur en heel erg draag. En hier zeg je gewoon tegen één bedrijf... Je regelt het maar en zoek maar uit hoe je het doet. Bouw een raket, weet je wel. En zonder die georeturn-betragingen in te hebben. Je zult altijd wel iets... Als een bedrijf een beetje slim is, dan denkt hij van... Ik heb een bepaald land nodig en dan ga ik een deel van mijn productie in dat specifiek land. Ze moeten iets doen met... Uiteindelijk moet zo'n ding een satelliet lanceren... Dat je als land bepaalde tarieven krijgt van die soort compensatie zijn... Voordat je er geld in gestopt hebt in de ontwikkeling. En naarmate je er meer in hebt gestopt, dat je een beter tarief krijgt voor je lancering. Als ik tegen Nederland zou zeggen... Jullie willen kleine militaire satellieten lanceren, dan is het prima. Als je hem in onze investeert, is dat straks voor jou gekoopt. Dat zou inderdaad zo'n construct goed kunnen werken. Ik word er heel blij van, in de zin dat ik heel verstandig vind... Dat ze gaan proberen om op deze manier te werken. Ik zie in Nederland ook... Zeker ook het ministerie van Defensie flink aan de weg timmen... Om eigen satelliet te krijgen in de baanwaarde. Dat gaat wel de goede kant. Als je dat weet te verbinden met zo'n ontwikkeling... En het dan echt goed stimuleren... Dan kan het zo maar gaan vliegen. Mooi wordt grap te maken. Ik ben heel benieuwd. Dit gaan we goed in de gaten houden. In november moet de minister met deze drunk geld gaan schuiven. Zit er nou nog een partij bij? Ik kan er een denken die jij niet genoemd hebt. Dat is Lettitude, een Frans bedrijf. Heb je nog meer... Dit zijn de vijf die op het lijst zijn gezet. Er zouden er twaalf zijn. Ik ken er nog wel een. Ik las deze week een stukje over een bedrijf... Dat heet High Pier Space. Ook Frans. En hun raket heet Baguette One. Die zijn niet gekozen. Je gaat het ook wel over... Lettitude wordt hier wel genoemd in het artikel van Ars Technica... Als een van de opmerkelijke... Dat is waarschijnlijk vanwege de geografische spreiding... Dat ze toch gekozen hebben voor een Engelse. Hier wordt ook nog een Duitse High Impulse genoemd. Waarschijnlijk ook van... Ze hebben er al twee. Dus dat ze elkaar op een gegeven moment wel in weg zitten. Het zou ook kunnen dat er eentje op eigen houdje... Nog een enorme boost krijgt. En zich dan in een volgende ronde... In een volgende ronde zich weer bij de kandidaten speelt. Er is wel een Italiaanse speler dan? Ja, je zegt. Dat is vanuit de Italiaanse traditie wel opmerkelijk. Dat er geen Italiaan tussen zit. Ik las ook dat ze voor eind 2028... Voor het eerst een lansering in de Baan om de Aarde moeten demonstreren. Dus er staat wel iets tegenover. Ja, maar ik denk dat dat met... Zeker met IZONESPACE moet dat... Ik denk dat dat best realistisch is. Het eerste stukje is toch het moeilijkst. Als ze nog een satelliet zoeken... Ik ben er één. Een bouwendemand studenten in Hollandstad 1. We gaan graag mee. Precies, als Nederland nou even mee investeert... En dan... Want we weten dat de minister ook luistert... Deze podcast even wat... Een plekje reserveren... Dat gaan we ook volgen. Ik vind het een positieve ontwikkeling. Het kost tijd, maar dit is wel de weg. Punt. Nadine, jouw volgende. Dat is mijn leukste onderwerp. Kom maar door. Het is een gemiste kans voor millionairs. Dat gaat niet zomaar om een vlucht met Blue Origin... Of een stukje land op de maan. Maar dit is een unieke kans. Want vandaag woensdag 16 juli... Terwijl wij deze podcast opnemen... Wordt het allergrootste stuk van mars ooit gevuild. Het gaat om een meteoriet van 25 kilo. Ongeveer de grootte van een voetbal. Die is twee keer zo zwaar en 70 procent groter... Dan de op een na grootste marssteen. Die ooit eerder op aarde is gevonden. Er wordt geschat dat hij zo een 2 tot 4 miljoen euro gaat opleveren. Ik had voor de podcast nog gekeken of daar al een bedrag op geboden was. Dat was niet het geval. Maar we kunnen het aan het einde nog wel even checken. Ik ben toch wel benieuwd. Wat zou dan maken dat mensen daar zoveel voor zouden betalen? Je hebt twee soorten mensen. De ene categorie is wat de gek is voor geeft. Ik wil het gewoon hebben. Ik heb geld genoeg en ik wil het hebben. Maar ik kan me er ook wel voorstellen dat als jij een groot museum hebt... Of een enorme collectie... Dat je ook wel misschien zoiets wil hebben. Je vraagt natuurlijk hoe wenselijk het is dat dit voor zo'n grote bedrag... Aan rijke mensen wordt verkocht. Die vraag kun je ook stellen. Weet u iets over die meto-ritos? Waar is dat ding gevonden? Hij is gevonden in de Sahara. Best een tijd terug al in 2023 in Niger. Daar schijnen wel veel van dit soort dingen vandaan. Dat kan ik wel eens begrepen. Dat je dat relatief makkelijk kunt vinden, vermoed ik. Je vecht juist op Antarctica. Dat je in de witte achtergrond veel duidelijker iets kan vinden. Allebei wel Sahara, Antarctica. Ze vermoeden dus ook dat die is ontstaan door een impact van een astroïde... Die op Mars is gebotst. Toen heeft hij 225 miljoen kilometer naar de aarde afgelegd. Er is toch wel bijzonder dat die en zo groot is dat die standhoudt in de atmosfeer. Hij is helemaal verbrand. Hij is ook niet oranje, maar hij is zwart. Dat was ook leuk. Ik heb het ervan uitgelegd dat dat Inge Loes, een van onze andere space cowboys... In Edity NL uitgelegd, afgelopen maandag. En hoe weten we dan dat het een Marssteen is? Dat zien ze dus vooral aan de buitenste laag. Omdat die door de vrijving met de dampkring zo heet wordt... Dan wordt het een beetje... Het was echt dat ze een heel klein stukje geanalyseerd hadden of zoiets toch? Ja, en daarna kijken ze ook naar het materiaal. Dat zijn de isotopverhoudingen in het kristal. Dat je weet van alle... Als je op aarde bepaalde moleculen vindt... Dan zijn ze altijd in een bepaalde verhouding. Het is een soort halveringstijd van miljarden jaren. Dat is ook een soort nucleaire reactie. En dan op Mars is dat altijd anders. Oké, je hebt een risiotopverhouding. Maar Inge Loes weet hier meer van. Ja, dat is zeker waar. Ga ik niet aan branden. Ja, dat is wel grappig. Want bij die vrijving waren ook nog andere grappige objecten geveild. Dat is onder andere een Apple I-computer. Een van de allereerste door Steve Jobs gebouwd. Een persoonlijk items van Buzz Aldrin. Die had meegenomen op Apollo 11. En een dinoskelet van de Ceratosaurus. Kleiner dan de T-Rex. En ze verwachten zelfs dat die meer gaat opleveren dan de meteoriet. Maar dat zullen we dus vandaag... Ik zou zeggen, als je niet genoeg geld hebt om zo'n dure Mars-meturiet te kopen... dan moet je naar Denemarken op vakantie naar een plekje dat heet Saltenskof. En daar is een soort bos. In de ondergrond van dat bos vind je eigenlijk marsachtige grond. En die qua kleur hetzelfde is als de planeetmars. Daar kun je gratis op scheppen. Dat heb ik ook gedaan toen ik daar was. En dat is een geologisch toeval, neem ik aan. Ja, er is een soort reactie in de bodem met veel ijzer. En dat gebruiken wetenschappers ook daadwerkelijk als soort simulatie materiaal... voor hoe de mars eruit ziet. Gebruik ze dat dan ook in onderzoek? Ja, dat is gebruikt ook in bijvoorbeeld experimenten... om naar de lichtverstroingseigenschappen te kijken van marsstof. Want mars, één keer in de zoveel tijd is er een global duststorm. Dan gaat alle stof op het opvlak van mars, dat stijgt op. En dan heb je heel mars in één grote stofstorm. En ze begrijpen eigenlijk niet goed hoe dat nou komt. Waar komt die energie vandaan? Die hele stofstorm die in globaal op mars aanwezig is, hoe dat werkt. En daarvoor zijn allerlei experimenten gedaan met marsstof... om de licht-eigenschappen daarvan te bepalen. Dus hoe verstroait het zonlicht? Omdat je daar veel van kunt leren over de grootte van die deeltjes... en over de verdelen in de compositie. En dat doen ze dus met het stof dat ze daar in Denemarken... bij Saldanskof ook uit de grond halen. Dat maken ze ook tot dat poeder. En dat stoppen ze dan in een machine om dan naar die verstroingseigenschappen te kijken. Die zouden eigenlijk best zo'n dure meteoriet willen hebben. Om die even te verstoffen. Dat is ook nog wel een discussie inderdaad. Of het dan goed is dat deze nu verkocht wordt... of dat die gewoon in een museum moet staan. Dat vind ik heb ik ook wel moeite mee. Dat ik echt denk van ja, eigenlijk moet dit niet in iemand's rijke achtertuin terecht komen. Sommige landen hebben er zelfs regels voor. Bijvoorbeeld als die in Oman of Argentinië wordt gevonden... dan zeggen ze op. Die gaat automatisch het museum in. Of die is automatisch voor onderzoek. En wat ook wel grappig is... er is ook Meteorites Society. En die heeft dan een namencommissie. En die zegt als je me aan ons doneert... dan gaat het ten eerste naar onderzoek. En het leuke wat je daar dan voor terugkrijgt... is dat je me een naam kan geven. Dan hebben we bijvoorbeeld een meteorite die heet dan Erik001. Dat vinden we mooi. Dat is dan weer leuk. Dan heb je misschien een publicatie. Dat je daarin wordt vernoemd in plaats van dat je... een paar honderd euro krijgt voor een stukje steen. Erik001 ook wel een goeie, want dan heb je ook wel ambitie. Dat is eigenlijk 00001. 0000. Weet je eigenlijk van wie die was? Of van wie die nu nog is, nu die verkocht wordt? Nee, hij blijft graag anoniem, de vinder. En het gaat ook vaak via tussen personen. Het is wel degene die hem gevonden heeft die hem ook gaat verkopen. Dat weet ik ook niet. Nee, het is degene die hem vindt die verkoopt hem dan aan een tussenpersoon. En dan wordt nog onderzocht in een laboratorium... of het daadwerkelijke stuk mars is. En vaak zijn het dan tussenpersonen die er echt rijk van worden. Ja, precies. Nou ja, wij zijn het niet. Oké, was hem dat? Ja. Nou Erik, volgens mij jou... Met twee de onderwerpen. Moet ik een beetje opschieten? Ik wil het hebben over Starlink. We hadden het telecomsysteem wat Elon Musk met zijn Falcon 9 raketen... in de ruimte schiet. En er zijn inmiddels al 7500 satellieten van Starlink. Maar ik vond een artikel op internet... en dat ging over dat dat bedrijf ook daadwerkelijk winst aan het maken is nu. En ook omzet. Er is een onderzoek geweest of iemand heeft die financiële papieren gevonden. En die vond dat er in 2024 2,7 miljard dollar is binnengekomen bij... een bedrijf dat heet Starlink... bla bla bla... BV. En toen dacht ik, hé BV, dat is dus een Nederlands bedrijf... dat zit hier in Amsterdam op de Herengracht. Voor tax reasons. Dat is gewoon zo'n postbusplossing. En daar is dus 2,7 miljard dollar binnengekomen. Uiteindelijk hebben ze volgens mij 90 miljoen dollar winst gemaakt. Dus nog niet heel veel ten opzichte van de omzet. Maar dat gaat op zich best goed. En het gaat eigenlijk puur voor de Europese markt. Dat bleek ook uit het onderzoek dat de Europese markt... best belangrijk is voor Starlink. Ja, zolang er oorlog is in Oekraïne. Ja, precies. Dat is belangrijk wat we vermoeden. Dat er veel geld vanuit die oorlog daar heen gaat. Ik werd een beetje op zich geschokt door het feit... dat er dus gewoon in Nederland zo'n postbusbedrijf zit. Ja, ik vind er wel wat van eigenlijk. Dan proberen we in Europa elkaar sterker te maken. Willen we Eutelstad sterker maken met OneWeb. En dan hebben we hier op de Herengracht zo'n postbus zit voor Starlink. Ik weet niet of jullie mening daarover is. Nou ja, het is überhaupt dat Belasting Paradijs discussie. Ik heb wel een mening over het. Ik weet niet of dat iemand daar een mening in heeft. Om dit aan te dienen. Het is wel speterig om het voor jezelf te houden. Ja, ik vind... Wat ik ook heb gelezen, jij hebt het. Ik heb het artikel zitten lezen. En er viel me een paar dingen op. A is inderdaad een flink deel, een derde of zo, van die omzet. Die komt dus uit Europa. Een flink deel zal dat toch oorlog in Oekraïne zijn. Volgens mij betaalt Polen dat. Heb je dat ooit eens gezegd of zo? Ja, dat klopt. En dan hebben we het iets over 600 miljoen euro. En dan niet alleen, vast niet alleen Oekraïne, maar Europa was 600 miljoen euro. Maar vooral dat Amerika eigenlijk nog iets groot was. Dat was maar ook minder. Dat was 300 miljoen euro. En dat is natuurlijk voor een bedrijf, volgens mij... Ik heb altijd vragen geschat met de businessmodel. Maar voor een bedrijf wat vooral een soort infrastructuuroplossing... in het brakke Amerika waar niks werkt en niemand zich... of de collectieve infrastructuur buigt, die daar geld aan probeert te doen... dan vind ik dat niet zoveel. Maar was het niet zo dat volgens mij die Nederlandse BV eigenlijk... alle inkomsten binnenkrijgt behalve Amerika... omdat er daar SpaceX al geregistreerd is? Dat zou kunnen. Dat is het punt ook. Dat het exclusief de Amerikaanse inkomsten is van Starlink. Ja, dat vraag ik me af. Maar de vraag natuurlijk is sowieso wat zegt het? Je ziet een deel van een vastingontwijkkonstructie. Of dat dan niet zegt over de... Maar goed, ik heb altijd de vraag gehad bij Starlink... of het als onderhanden streep als een businessmodel... uiteindelijk heel goed zou werken. Ik denk voor Nederlandse gebruikers niet. We hebben in Nederland totaal niks aan. Want we wonen met te veel mensen op een kluitje als die allemaal op Netflixen. Dan kun je nog zoveel Starlink-satellieten de lucht inschieten... maar daar krijg je niet die bandbreedte. Maar de kostencombatent is natuurlijk ook gek. Want je hebt je eigen gratis raket. Hoe verdescolteer je dat? Ja, precies. Hoe maak je dan de zommertjes? En een groot deel, maar we weten echt niet waar we zitten te kijken... een groot deel kwam ook uit de verkoop van apparatuur. Dus van die disjes en dergelijke. Dat is natuurlijk ook niet een onmeindig... in de zin dat je op een gegeven moment de markt wel verzadigd hebt... dan kun je abonnementen verkopen, maar iedereen heeft zo'n schotel. Dus de vraag is hoe dat dan... Maar ja, inderdaad ook daarvoor geldt je... ik weet niet waar ik naar zit te kijken. Voor mijn gevoel zijn de kosten nog wel echt veel hoger. Ze schieten echt bijna elke maand weer nieuwe satellieteslucht in. En die verbranden dan weer en volgens mij gaan die ook niet heel lang mee. En hoe lang kun je dat? Is dat uiteindelijk kostendekend? Is dat een winstmachine? Dat weet ik niet. Ik vind dat daar eigenlijk ook tegenop getreden moet worden. Dat heb ik eerder ook genoemd. Dat als het dan terugvalt, en je hebt het over aluminium... aluminium is niet een stof die natuurlijk de aardse atmosfeer binnenkomt... via meteoriten en die aluminium oxidepoeder geeft. En aluminium oxidepoeder is perfect om onze oozalagen af te breken. Dat moet echt duidelijk worden dat dat niet aan de hand is. Het is nu 7500, maar hij wil naar 42000. En ook het probleem met de telescopen dat die dan allemaal de mooie beelden verstoren. Ja, dat is ook een probleem, maar ik vind dat secondair eigenlijk. Want de astronomen, dat is ook niet een populaire mening, denk ik. Die hebben ook een prachtige James Webb Space Telescope. Dat is inderdaad geen populaire mening. Dan kan je ook voorstarring zeggen, we zijn ook andere internet satellieten... die het prima doen. Dat is natuurlijk wel het andere gevaar. Je hebt nu 8000, maar er komen nog vier, vijf van dit soort netwerken aan waarschijnlijk. Waar een aantal, je hebt best kans dat er één met heel veel satellieten... dan weer gaat floppen, dat moet ook allemaal terug. Ik vind dit ook een zorgen. Het grappige is dat er volgens mij nu op de lanceerplatform Kennedy Space Center... een Falcon 9 met daar bovenop van Amazon, van Project Kuiper, ook 27 satellieten... maar eigenlijk van de concurrent van Starlink. En verdienen ze dus ook gewoon mooi geld aan eigenlijk. En die hebben ook allemaal, hoe heet het, Full Content Towers en Ariane 6 gekocht daarvoor. In die zin zitten we pas aan het begin, maar ze kregen deel die zorgen al. Maar ja, de vraag is natuurlijk wel even los van de politieke vraag... maar daar is deze podcast niet voor, maar is de vraag... hebben we iets aan deze informatie? Hebben we het gevoel dat we naar een artifact zitten te kijken? Of denk je wel dat dit ons wat vertelt? Wat bedoel je dat? Nou, dat document wat ze... Nou ja, dat legt op zich bloot dat die constructie bestaat. En dat was tot nu toe eigenlijk niet in het nieuws. Ik denk, anderhalf maand geleden kreeg ik een berichtje van een journalist... van Trouw, die attendeerde me eigenlijk toen op. Ik denk, oh dat is zo. En een beetje opzoeken, oh die zitten daar in een of ander bedrijfpant... op de Herengracht. Maar goed, daar werkt volgens mij niemand van Starlink. Schijnlijk niet. En toen kwam dit artikel langs. Toen kwam die financiële informatie ook een beetje naar boven... omdat je dat bij de Kamer van Koophandel kunt opvragen. Ja, dan... Ik denk, oh, dat heeft niemand het over eigenlijk. Ook wel bijzonder dat ze dan Nederland hebben gekozen. Nou ja, eigenlijk dus niet. Ja, dit gebeurt best wel veel, dit soort constructen. Er zitten veel meer bedrijven in Amsterdam. Oké, nou ja, waar van akten dan maar? Zullen we door? Prima. Dat is wel mijn laatste overigens. Ik kijk met spanning momenteel naar een aankomende lancering... die we volgens mij nog nooit over gehad hebben. Dat is de lancering van de Iris-1-raket. En die staat gepland, not earlier than, tot dat het heet morgen. Ze hebben een aantal pogingen gedaan overigens, maar... volgens mij is er bij één poging die ze hebben gedaan. Er bleek ongelukkig een trigger tussen de explosive bolts van de fairing... die er afsprong terwijl het niet gelanceerd was. Dus toen moest ze weer... Volgens mij is dit de derde keer dat ze nu echt gaan proberen... om het ding te lanceren. Het is een raket van Gilmorph Space en dat is een Australisch bedrijf. Een bijzondere eraan zijn er twee dingen. Als die morgen gaat en hij is succesvol... ik had het nu heel groot eerlijk gezegd bij een eerste lancering... maar als hij gaat en is succesvol... dan is het ook de eerste Australische lancering naar orbit. Ze hebben daar wel heel veel in Australië vanaf Arnhem space de... hebben ze de ballistische sounding rockets gedaan... maar er is nooit vanuit Australië orbit gelanceerd. Dus dat zou voor het eerst zijn. Dan doen ze dat ergens vanuit het noordoosten. Een beetje een logische plek, dat ik net onderpapoor in Nieuw-Genea zeg maar... Dan kun je dan lanceren volgens mij... worden tussen de 20 en de 65 graden inclinatie... dat is een beetje het gebied waarin ze naartoe kunnen. En wat ik het interessant... dat zei ik aan het begin... het interessant aan deze raket is dat die hybride is. En dat is wel spannend want ergens in 2013 heb ik ooit een blog geschreven... dat ik dacht dat de hybride raket helemaal alweer zou terugkomen... om het zo maar even te zeggen. En dat gebeurt toen niet. En nu zie je wel weer heel eenboel met al die startups... ook weer allemaal hybrides ontstaan. Even nog de hybride raket, je hebt drie types... je hebt de vaste brandstof, een soort vuurpijl... dan verbrandt de brandstof met zichzelf... het grote nadeel is dat het super explosief is... het is moeilijk om te zorgen dat het niet in één keer ontploft. Je hebt de vloeibaar raket, je hebt twee stoffen... die vloeibaar meestal bij elkaar pompt... bijvoorbeeld kerosine en zuurstof. En dat verbrandt en de hybride heb je in een vaste kern... en daar spuit je een gas doorheen... en dat gas zorgt ervoor dat de poel onbrandt. Met het grote voordeel dat je het kunt regelen... want je kunt dat verharder zetten, je kunt het uitzetten... je kunt het herstarten en dat kan met een vaste brandstof allemaal niet... en tegelijkertijd is het simpel. Er is alleen één probleem en dat lijkt eens te hebben opgelost... en dat is dat het heel moeilijk te schalen is. Dus als je een hybride raket hebt dan moet je denken... dat je een pijp met brandstof... en daar pers je als het ware een gas doorheen... en dat vervolgens geeft een chemische reactie. Dat doen ze heel vaak met lachgas. Alleen je kunt maar een beperkt hoeveel lachgas er doorheen laat... gewoon op druk, vanuit een druk tank. Je kunt er niet zo heel veel stuwkracht mee ontwikkelen... omdat je dat ding twee keer zo veel stuwkracht te laten ontwikkelen... Dan moet je of meerdere gaten door die brandstof heen boeren... dat kan, maar dan wordt het op een gegeven moment... als ik instabiel en perictisch brandstof stel... of kalocolum uit elkaar, dan gaat niet goed. Of, en dat doen zij, je moet met een mechanisme... dat gas er veel harder doorheen pompen. Dat kan wel. En zij zijn de eerste die nu elektrische turbos gebruiken... waarmee ze in feite dat gas aanjagen... en op hoge snelheid door die brandstofkerng pompen... en dan krijg je dus een vermogen wat krachtig genoeg is... om een raket meer van de grond te krijgen. Waarom dacht je in 2013 dat dit gaat doorbreken? Wat is nou het grote voordeel? Voor het voordeel is dat het simpel is. Dus het is eenvoudig, weet je. En relatief veilig. En je zag het toen, Dreamchaser bijvoorbeeld had een hybride motor... die moeite van Virgin Galactic. Ja, dat vliegtuigje van Virgin Galactic had eerst een hybride motor. Dus die waren allemaal hybride. Maar bij Dreamchaser hebben ze ook gezegd, klein ruimte vliegtuigje... daar zijn ze ook omgeschakeld weer terug naar de traditionele. Dus iedereen was met hybride bezig en iedereen is eigenlijk weer omgedraaid. Daar komt het eigenlijk een beetje om neer. En nu zie je dus weer een nieuwe golf van bedrijven... die proberen met hybride te werken. En deze heeft vier hybride motoren in de eerste trap... en dan nog eentje in de tweede en dan heeft die nog een derde... maar die is gewoon klassiek, dat zeg ik gewoon... een klassiek vloeibare brandstofmotor. Dus of dat dus omhoog gaat, dat gaan we morgen meemaken. Morgen, morgen. Of straanlinden loopt een beetje voor. Nou ja, onze eerste poging in Noorwegen ging ook niet goed... dus of dat lukt is natuurlijk een tweede. Ze weten overigens, en dat is op zich vind ik knap... iets van 117, 110, 120 kilo Newton uit die motor te persen. Dus dat is voor, noem eens vergelijken met een space shuttle booster... is dat 6 miljoen Newton, dus dat is niet zo heel veel... maar dat is het grote probleem. Hoe krijg je echt, hoe groot je de kracht die die motor eigenlijk levert. Als je dat nou 100, 120 kilo Newton krijgt, dan kom je dus in de buurt... dat je er een relatief kleinere ketting van het lanceerplats vorm af krijgt. Hij is 20 meter hoog, ongeveer kan 300 kilo lanceren, is de bedoeling. Naar welke ban? Naar een laag aardbaan, ja. Dat vind ik ook knap als je in een laag aardbaan komt. Minimale? Ja, precies, klein beginnen. Ja, Gilmors Space, hij stond niet op mijn radar. Ze hebben een koor, een brandstofkor, die ze 3D geprint hebben. Ze vertellen niets over wat erin zit, dat vind ik ook altijd weer interessant. Ze gebruiken volgens mij als gas, dat is wel bekend. Wat is het, waterstofperglorave, waar je je haar mee blik, wat zijn peroxiden? Waterstofperoxiden, dat is het gas. En dat wordt ook wel vaak gebruikt als de oxidator... Wat er in die buis zit met brandstof, dat is onbekend. Heel vaak zit dat in een combinatie van sagarine, dus akkaarsvet wordt er weleens voor gebruikt met aluminiumpoeder. Maar in dit geval is het een eigen mix en ze 3D printen het. Maar wat het is, dat weet u niet. Hij stond wel op mijn radar, maar dan heb ik het over 2 jaar geleden of zo. Toen was het stil en ineens hoor ik nu van jou, hij gaat morgen misschien de ruimte in. Twee jaar geleden hebben ze al een keer een poging gedaan. En toen gingen ze... Ik weet niet of dat de keer was dat er iets misging met die fairing. Ze hebben volgens mij ook alle andere redenen problemen gehad. Dus het klopt, in 2024 heeft hij voor het eerst op het lanceerplatform gestaan. Dus dat is 1,5 jaar geleden. Dus dat klopt wel. Nou, Gilmore Space, eer is één. We gaan het meemaken. Spannend. Ja, zeker weten. Nou, dan was het hem. Dan gaan we naar mijn laatste, denk ik. Dat is nieuws van ons eigen Marieke. Want het is de eerste keer dat de vorming van een nieuwe zonnestelsel is waargenomen door astronomen. En dat is wel heel leuk, want team is onder leiding van iemand van de sterrenwacht van Dijden. En ze konden met de James Webb-telescoop hebben ze eerst een soort groothoekbeeld gemaakt. En daarna hebben ze met de ALMA-telescoop ingezoomd. En zo konden ze voor het eerst zien dat planeten zich vormen om een andere ster dan de zon. Oké. En dat voor dat zien, dat zit me in het woordje zien, neem ik aan. Want dat die er zijn, dat weten we wel. Maar hebben we dan eerst geen zwaar en niet en later zwaar er wel? Hoe moet ik dat... We hebben het nu waargenomen met telescopes. Het staat nu op beeld. Oké. En dat helpt ons dan om ons eigen zonnestelsel beter te kunnen begrijpen. Dus het is eigenlijk de directe waarneming? Ja, de directe waarneming. Dus wat er precies is waargenomen, dat is een protoster die heet Hops 315. Natuurlijk. En die zit 1300 lichtjaren verderop. En die lijkt ook heel erg op onze zon qua eigenschappen. En om die sterren zijn dan is dan een schijf van gas een stofvolk. Dat heet een protoplanetaire schijf. Ja. Nou, dat is niet nieuw. Dat hebben we al eerder gezien dat daar planeten zijn waargenomen, zoals gasgiganten als Jupiter. En het is nu voor het eerst dat daar ook vaste delen van een planeet zijn waargenomen. En die vormen in een eerder stadion dan gasgiganten. Dus het is de vroegste waarneming ooit van de vorming van een nieuw zonnestelsel. Sterrenstelsel zoals je dat dan zou zeggen. Dan weten we dan ook, je voelt de vraag zo meteen aankomen, weten we ook iets over de planeten waar ze zitten, hoe groot ze zijn. Zou er in het voorkomst een leven kunnen ontstaan over x miljard jaar? Ja, dat is dan nog wel de vraag. Ze zagen wel dat de planeten zich ongeveer op dezelfde locatie bevinden als de planeten in ons zonnestelsel. En daarmee is het dan weer heel erg vergelijkbaar. Ja, dat is altijd wel een discussie. Volgens mij in nog één, ik weet niet of het een discussie is, maar interessant te vragen of de zonnestelsel zo ontstaan is of later pas op deze manier als het waarschijnlijk gestabiliseerd is. Dus dit is een zonnestelsel wat lijkt op wat we nu hebben? Ja, een leven is dan ook nog wel een interessante vraag. Dat hangt dan vooral af van hoe ver de planeten van de ster staan en of die ster een vergelijkbare grootte heeft van de zon. Dat is omdat die een vergelijkbare grootte heeft en ook omdat die planeten ongeveer op dezelfde plek vormen als de planeten die we nu hebben. Dan zou je dus kunnen zeggen dat daar heel, heel, heel, heel, heel, heel, heel, heel misschien... Over x miljard jaar. Over x miljard jaar, net zo'n mooi leven komt, is hierop waarde. Dat is heel goed en dat gaat wel eerlijk speculeren. Ja, nee, precies. Maar je vraagt het je toch meteen af. Ja, ja, dat is wel een interessante waarneming, want nu ook omdat ze dat hebben waargenomen, weten ze hoe het eruit ziet, ze weten waar ze naar moeten zoeken. En dat vergrote ook de kans dat ze dan later nog meer van dit soort waarnemingen kunnen doen. Ja, en dit wordt volgens mij vandaag, we nemen dit op op 16.7, wordt dat gepubliceerd ergens? Terwijl we dit opnemen, staat het waarschijnlijk net online. Nou, kijk aan, dan is het het van de pers. Lezen we, we zullen straks even kijken of we een linkje in de show notes kunnen gooien. Dat zeker. Ja, was hem dat? Dat was hem. Nou, dan volgens mij heeft Erik nog een afsluiter. Ik heb nog een heel klein onderwerpje. Vorige keer ging het over een... Dat is mooi, want ik heb nog twee minuten. Oké, een object uit van buiten het zonnestelsel dat het zonnestelsel binnen zou komen. Dat had toen een Sofie nummer, een heel lang... Waar jij grootfan bent. Een grootfan van ben, van Sofie nummers. Maar dat ding heeft nu een naam, het heet Atlas. En dan gaat ze straks met 68 kilometer per seconde op het snelste punt ter hoogte van de Baan van Mars, komt hij door ons zonnestelsel heen. En dan vertrekt hij ook weer. Weet je er al iets meer van? Er zijn wat eerste beelden, wat eerste observaties gedaan, maar ik heb daar nog niet heel veel over gevonden. Maar ze noemen het inmiddels al een komet. Dus dan neem ik aan dat er een staart aan zit. En dat hij te snel gaat om bij het zonnestelsel te horen. Ja, want als ik het plaatje zag dan is het overduidelijk een hippobolenbaan die van ver komt of van buiten komt en weer naar buiten weg, met een heel klein beetje afwijking weer naar buiten schiet. Voor de science fiction liefhebbers, Rama boeken van Art C. Clarke, nu gelezen. Als hij nog een bochtje maakt dan is er iets aan de hand. Dan hebben we het in het snortje. Atlas dus, daar zullen we waarschijnlijk in de tijd ook nog nodig over gaan horen. Dus we houden ook dat in de gaten. Heeft er nog iemand een naam aan? Ik heb net gekeken of die barsmeter hier nog gekocht is. Dat is nog niet het geval. Dus de vroege luisteraar kan misschien nog een bot blazen. Als je wat geld over hebt. Maar je kunt ook overwege om bij Space Cowboys te komen sponsoren. En over meteorite gesproken, of beter gezegd meteoren. Het is nu de komende week het meteoretijdperk van de aarde. Die passeert weer een bepaalde regio met veel brokstukken ten opzichte van de zon. Dus als je meteoren wilt waarnemen, dan moet je dat deze week doen. In het donker gebied en je kan het met de blote ogen zien. Mocht je ooit in Frankrijk op een camping en geen licht om je heen. Dan is dat even achterover liggen. Dan is het een heel goed moment. Zometeen ook een goed idee om dan omhoog te kijken. Lekker in de zomervakantie. Ja, maar dat te zeiden. Over de zomervakantie gesproken. In tekst denk ik tot de vele podcasts. Wij gaan niet met vakantie. Space Cowboys gaat gewoon altijd door. Dat is nog een diktaat van ons oprichter. Herbert. Wij doen niet aan vakantie. Dus wij zijn er gewoon in de zomer voor u luisteraar. Over twee weken. Over vier ook. En over zes. En zo mag u het gewoon doortellen. Wij zijn er gewoon altijd. Om u bij te praten over het nieuws van de laatste twee weken. Maar voor vandaag was het hem. Ik dank Nadiem. Bedankt. Ik dank Erik. Ik dank Michelle. Nou, dank je wel. En tot de volgende keer. TV GELDERLAND 2021.