Spiralen en spiraalstelsels verschijnen aan de hemel

Dit is een BNR Podcast. Welkom allemaal bij Space Cowboys nummer 100... nee, ik weet het deze keer, 169. En we nemen vandaag op met Herbert Blankesteijn, onze Nestorg. Hé, daar ben ik. En met Jeffrey Bout. Ik zal daar geen stage opplakken. Mijn naam is Michel van Baal. En we gaan hier een uur ruimtevaart bespreken. De eerste vraag is, wat is het leukste onderwerp dat je bij je hebt? Ik wil het hebben over de zonsverduistering van zaterdag. Oké, ja, en Jeffrey? Ik wil het hebben over de Euclid-satelliet, die al voor dezelfde keer nieuws is. Nou ja, daar kijk ik niet van op bij jou. Nee, en ik zelf wilde even uitleggen waarom een Starship doomed is... want dat kwam ik tegen. Maar daar gaan we niet mee beginnen. Laten we beginnen met iets vrolijks. Laten we maar gewoon beginnen met die eclipse. Ja, op zich niet zo ongewoon. Het gaat om een gedeeltelijke zonsverduistering. We kunnen er in Nederland naar kijken. Zaterdag, 29 maart. Oké. Even naar elven begint-ie. Het ligt er een beetje aan waar je woont natuurlijk. En even naar 1 is-ie weer voorbij. Zo'n 25 procent van de zon gaat worden afgedekt. En daar kun je dus naar kijken met de juiste bescherming voor je ogen. Nooit onbeschermd. Nee, niet onbeschermd en zo. Eclipse-brilletje heb je nodig. Een eclipse-brilletje, wat is er allemaal niet te voegen? Keek je door onbelichte negatiefen? Dat heb ik nog gedaan. Double. Die staan ook niet meer. Door cd's kijken. En bij het luisteren van zulke eclipse-brilletjes. Tryk je Crafts, je moet je dat in ieder geval niet doen. Door een negatief kijken of een las glas, want daar wordt dan toch weer verriestralen of zoiets zo doorgelaten. Ik heb zelf nog persoonlijk in een kaarsje een stukje glas broedt. Doe dat allemaal niet, Dijsner. Jongens, ik leef nog. Maar wat leuk is om over te praten, is vooral het spektakel in Amerika van het Amerikaanse continent, vooral mensen die aan zee wonen, die zullen ervan kunnen genieten, die staat iets bijzonders te wachten. Op hetzelfde moment, dezelfde eclipse. Maar niet op hetzelfde moment, want daar gebeuren de dingen op een iets ander moment dan bij ons. Niet vanwege het tijdsverschil, maar omdat de eclipse daar, die trekt over de aarde. Ik wil de aandacht vestigen, ook via de show notes, dus iedereen kan gewoon klikken, op een werkelijk ochtendelende animatie op eclipsewise.com. Daar kijk je vanuit het standpunt van de zon, beetje mekwaardig om dat zo te zeggen, maar je kijkt eens op de zonbeschene, het zonbeschene deel van de aarde, en de animatie laat zien hoe die schaduw van de maan over de aarde trekt. Met ook een keurig zwart schijfje dat de totaliteit aangeeft, en waar je dus aan kunt zien dat die totaliteit niet over de aarde trekt. Die trekt langs de aarde. Er is dus wel een plek waar de zonsverleging totaal is, maar niet op aarde. Nee, maar wellicht in space station bij z'n gesprek, zou je dat kunnen... Bij voorbeelding, ja. Maar goed, het is dus een deeltelijke zonsverleging, die totaliteit, die mist de aarde. Maar op het Amerikaanse continent zijn een paar dingen bijzonder. Eén is, hij is toch wel vrij groot, de verduistering, 94 procent is het maximum, dat is dus heel wat, bijna totaal. En het gebeurt bij zonsopgang, de zon komt daar verduisterd op. Oké, dat is wel indrukwekkend, ja. Ja, en het hele grappige is dan, omdat op de Noordpool dan zou je die zonnercickel precies verticaal zien staan, en aan de Evenaer zie je zo'n zonnercickel precies op z'n achterste liggen, zeg maar, met z'n puntjes omhoog. Halverwege dat noordelijk half rond is dat iets daar tussenin, maar op sommige plekken langs die Amerikaanse oostkust zul je dus kunnen zien dat die twee puntjes van de zonnercickel het eerst boven de horizon komen. Zo duivelshoortjes. Ja, en daarna de rest pas. En dat moet heel bijzonder zijn, dat is natuurlijk maar eventjes, het hangt ook daar ervan af waar je precies zit of staat, maar dat is een heel bijzonder moment en dat komt echt heel weinig voor. Ik heb zelf één keer een zonsverduistering gezien, gedeeltelijk bij zonsondergang, en dit moois was er toen niet bij, maar ik kan wel zeggen, het is heel bijzonder om bij zonsopgang of ondergang die zon verduisterd te zien. Ja, goed, dus dat is van harte aanbevolen. Als je nog een ticket wilt boeken, dan heb je, we nemen op de 26e, dan heb je nog twee dagen, drie dagen geloof ik, om dat op te komen. Ja, dan moet je dat heel snel, misschien zijn er wel weer vliegtuigen, die proberen zo'n zonsverduistering bij te houden en op die manier te rekken. Dan hebben wij in onze signalgroep nog zitten discussiëren over hoe verstandig het is om in de zon te kijken, natuurlijk is dat totaal niet het geval wanneer de zon hoog aan de hemel staat, iedereen weet wel dat als de zon op of onder gaat, dan doe je dat vaak onwillekeurig toch, het is zo mooi, en soms dan is ook de lucht een beetje vervuild en is de zon nog extra gefilterd, maar we hebben intussen ook cijfers, al pratend hebben we die ontdekt, in eerste plaats hebben we gezocht naar de factor waarmee de zon wordt beschermd, vertrouweld door de atmosfeer, omdat je nou eenmaal door minder, afgezwakt, door minder atmosfeer heen kijkt als je omhoog kijkt, dan wanneer je horizontaal kijkt, en die factor heeft Jeffrey gevonden is 38. Ja, ze noemen dat in het sterrenkunde de R-Mars, als je zich echt met professionele telescopen bezig bent dan maak je daar druk om, van hoe hoog staat het aan de hemel, want ik wil niet te laag, want dat is zonde. Dan raak je licht kwijt, maar soms heb je geen keuze omdat wat je wil zien nou eenmaal daar staat, maar dan moet je dus je diervracht maar verder openzetten of iets dergelijks. Nou, je moet wel nog een geschikt moment uitkiezen, elke objecten, laten we zeggen, net zoals de zon die trekken door het zuiden heen, als ze in het zuiden staan, dan staat ze over het algemeen op een hoogste punt, dus dan ga je die waarneming doen, en dat doen niet alleen professionals, ook amateurs, dus die hebben het echt over wat is nu dit seizoen voor dat, want dan kun je zavons die objecten door het zuiden zien trekken, je gaat niet naar die objecten kijken als ze heel laag in hemel staan, dat doe je dan wel een paar maanden later. Dan zoek je je moment dus. Wat ook heel interessant was, ik heb me afgevraagd hoeveel, want de deskundigen zeggen, kijk nooit in die zon, ook niet bij zo'n zondergang, dat gaan we niet tegenspreken, maar hoeveel bescherming is dan wel nodig? Nou, dat heb jij ook uitgezocht, dat wil zeggen, jij hebt een cijfer gevonden, en ik heb ook een cijfer gevonden, Jeffrey, jouw cijfer was, ik heb de nullen verteld, het was een honderdduizendste procent van het licht, mag maar overblijven, althans er zijn filters die maar zo weinig overlaten. Een eclipse-brilletje, die doet dat, die doet dat, die doet een honderdduizendste van een procent. Want ik heb andere cijfers gevonden en er waren dan nog een factor honderd minder, dus die hielden maar een duizendste procent over, maar in dat aantal nullen moet je toch wel denken. Kortom, wet voor wet. Daarom is die factor 38, als je gewoon naar zo'n zondergang kijkt, is niet genoeg. Nee, precies, daar moet je nog steeds niet in de zon kijken, dat is de conclusie. Nou, dat is dan toch weer een levenswijsheid waar we verder mee kunnen. Tot zaterdag op z'n minst. Ik kan er een leuk weetje dan toevoegen, in Nederland wordt dus 25% van het oppervlakte bedekt, dus dan wordt het hier ook 25% donkerder. En de grap is, daar merk je helemaal niks van. Behalve op je zonnepanelen. Ja, daar ook wel, inderdaad. Maar onze menselijke ogen hebben een enorm bereik, die kunnen hele zwakke en hele felle dingen zien, maar verschillen van 25% merk je helemaal niet. Pas als het richting de 80% gaat of zo, dan ga je merken van, oh, verrekkerd, wordt u toch wel een beetje donkerder. Is het niet wel zo, ik kan me eerder voorstellen, dat je het voelt. In de zin dat het minder warm aanvoelt, weet je. Want dat is vaak wel, als je zonsverluistering hebt, dan voel je het echt afkoelen. Dat zou ook kunnen. Ja, daar zouden we dan eens moeten op letten zaterdag, want de eerste vooruitzichten zijn, hou me er niet aan, maar dat het zondag zal zijn zaterdag, 85% zag ik in de weerzakervorwachting. Maar probeer het dus. Je moet zeggen, ik kan dus inderdaad sowieso even het grafiekje van je zonnepanelen bekijken, of je daar een dipje ziet. Voor de menselijke waarneming is het trouwens wel zo, dat het gaat tijdelijk, het gaat in de loop van een uur, gaat het omlaag en weer omhoog. En het gaat niet zomaar opeens uit, dan zou je het misschien wel voelen. Ja, dan merk je het wel. En in dit geval weet ik het nog zo net niet, maar het is wel inderdaad interessant om op te letten. Oké, tot zover komende zaterdag. Jeffrey, je mag. Ja, dan wou ik het toch weer hebben over die onvermijdelijke U-Clid-satelliet. Hij is al een aantal keer langs gekomen hier afgelopen jaar, jaren misschien. Ja, daar was weer nieuws van afgelopen week, namelijk dat er een, ja, het is nog niet een data release, noemen ze dat nog niet officieel, maar er is een soort eerste persbericht naar buiten gegaan dat er al het een en ander gefotografeerd is, wat we dan heel erg, was heel blij met zijn. Dat hebben we al eerder gezegd, van nou ja, hij doet het perfect. Enorm scherpe foto's, laten we zeggen, maximum van hun verwachtingen, dat komt ook uit. En ja, ik zeg dus... Vertel nog eventjes wat U-Clid precies geacht wordt te doen. Wat voor waarneming moet u doen? U-Clid is een satelliet, een zogenaamde Survey Telescope, die hangt in de ruimte in het La Cranche punt 2, dat is op anderhalf miljoen kilometer hier vandaan. Daar op een mooie, constante plek kan die dan de sterrenhemel fotograferen en zijn doel is om een zo groot mogelijk lap van de sterrenhemel te fotograferen bij hele hoge resolutie, net zo scherp als de Hubble Space Telescope, maar dan een heel groot gebied om, laten we zeggen, niet naar de naalden in de Hooienberg te zoeken, maar de Hooienberg zelf te bekijken en daar patronen misschien wel in te zien. Ik las ergens dat het vergelijkbaar is maar beter dan de deep field opnames van Hubble Space Telescope komen, van een zo groot mogelijk deel van het oppervlakte, dat de vergelijking was. Nou is het natuurlijk wel zo dat elke telescoop heeft zijn specialisme, dus je kan ook nog een verhaal ophouden, dat Hubble Space Telescope weer alle andere dingen beter kan. Tuurlijk uiteraard. Bijvoorbeeld dat hij meer filters heeft in het visuele gebied, maar deze satelliet gaat op zoek naar donkere materie en ook donkere energie, vooral door zwakke lenswerking, dat het beeld een beetje verstoord wordt en dat zou dan vooral komen door de donkere materie. Alle sterrenstelsels hebben een beetje een ronde of ovale vorm en die zouden dan een beetje vervormd worden. En bij één sterrenstelsel kun je daar helemaal niks mee, want je weet niet hoe elliptisch dat ding van zichzelf is, dus als dat een beetje vervormd is, dan zie je gewoon een andere elliptische vorm en dan weet je niet waar dat ook komt. Maar als je er heel veel gaat fotograferen, dan kun je daar statistiek op toepassen, dat je in dat stuk gebied allemaal een beetje de ene kant op gaat en dat andere stuk gebied allemaal een beetje de andere kant op gaat. En is dat de vervorming van sterrenstelsels zelf, of het licht wat naar ons toe komt, wat vervormd wordt door die donkere materie? Dat laatste. Het is een soort zwartekrachtlenswerking, het Einstein effect. Maar dan op een hele zwakke schaal. Nou, in ieder geval, ze hebben dus nu een gebied al gefotografeerd en dat is pas 0,4 procent van wat ze de komende vijf jaar wil doen. Dus het is echt pas een beginnetje. Maar toch, daar kwamen al heel veel... Ik laat me ervan, wat was nou een paar keer de oppervlakte van de maan of zo, toch? Zo is het stuk van de hemel dan. Wat ze nu ook fotografeerd hebben is 300 keer de oppervlakte van de maan. Ja, dat was... Ja, 53, 45. Niet als heel klein eigenlijk. Nou ja, ze wilden een derde van de hele sterrenheemel gaan fotograferen en eigenlijk is de maan maar heel klein. Dat blijkt dan. De maan is een halve graad, geloof ik, in hoektermen. Ja, dat is de helft van je duim. Als je je duim, als je je arm uitstrekt, dan passen er twee maanden naast elkaar achter je duim. Nou, in ieder geval, ze hebben dus nu al wat gefotografeerd en inmiddels stonden daar 26 miljoen sterrenstelsels op. Nou, dat is natuurlijk een enorm... Oh, dat is belachelijk. We hebben onze eigen melkweg en daar voorbij heb je de Andromernevel, maar er zijn er nog heel veel meer. Dan begint het pas, ja. En dit was dus pas 0,4 procent van wat ze wilden gefotograferen. En er stond ook bij van nou, dit is dan ook niet een bijzonder gebied, dus je mag best die vermenigvuldiging maken. Maar al 200. Je verwacht uiteindelijk 6,5 miljard sterrenstelsels over zes jaar. En die gaan we dus één voor één met de hand allemaal klassificeren. Nee, dat is inderdaad een leuk bruggetje. AI natuurlijk weer. Nou ja, er zijn al van dit soort projecten. Dat noemen ze Galaxy Zoo. Dat is een project waarbij mensen gevraagd worden om wel gewoon mensenwerk te zeggen van nou, dat sterrenstelsel is van die vorm die klassificer ik als een spiraalstelsel of als een balkspiraal of als een elliptisch stelsel. En dat die daarmee trainen ze dan uiteraard weer AI. En die kan dat dan veel beter of nou, beter in ieder geval veel meer. Dus hij heeft nu al 380.000 van die sterrenstelsels weet te klassificeren. Dus dat is wel heel mooi. Dat gebeurt eigenlijk al heel lang trouwens hoor. Al een jaar of 15 zijn ze daarmee bezig met dat soort klassificatie in AI. Want dat gaat ook al een tijdje mee AI. Het is tegenwoordig heel erg in het nieuws. Maar zelfs 400.000 mensen hebben over al die jaren heen daar wat aan bijgedragen. Nou, ik niet trouwens. Dat kan nog. Er liggen nog 2,5 miljard klaar. Je kan er zo mee doen. Dat wordt altijd leuk gepromod. Dan heb jij dus eerst een zicht op dat sterrenstelsel. Ja, het is voor jou. Ze voert echt. Oké, wat kan ik er nog meer over vertellen. Ja, wat ik wel leuk vind aan de WZL persbericht. Daar staat erbij. Euclid bewijst opnieuw de ultieme ontdekingsmachine te zijn. Dat was de Gaia toch al? Ik zou zeggen, dat kun je wel meer instrumenten zeggen. Ik kan daar nooit zo goed tegen. Ja, wat ik ook wel leuk vond, ik ben even op te zoeken van nou 6,5 miljard, is dat nou veel? Het is natuurlijk veel, maar er zijn al van dit soort projecten hiervoor geweest. Een hele bekende was de Sloan Digital Skysurvey. Die is al 20 jaar geleden. Dat was een hele belangrijke waar heel veel nieuws uit kwam. Daar zaten maar 1 miljoen sterrenstelsel in. En 2 jaar geleden was er een bericht over een nieuwe survey. Dat was de Dark Energy Skysurvey. Die is op aarde. Die heeft een beetje hetzelfde onderzoek gedaan. En die vond er al 1 miljard. En dan gaat het nu naar 6,5 miljard. Dat is toch weer een hele hoop meer. En volgensmatig, hoeveel procent van alle sterrenstelsels heb je dan waargenomen in dat zand? Goede vraag. Achter de komma zijn denk ik. Men verwacht dat het heelal, het waarnembare heelal, bevat minstens 200 miljard sterrenstelsels. Oke, maar dan is 6,5 toch vrij zichtelijk een chunk. Het is niet... We zijn er heel end, Michel. En het is doorwerk. Dus uiteindelijk wordt er maar één derde van de hemel gefotogreerd. En dat is een leuke vraag. Waarom denken jullie dat maar één derde van de hemel wordt gefotografeerd? Een budgetkwestie. Nee, er is een technische reden voor. Is het heelal, of de eigen sterrenstelsel zit in de weg, of de grond zit in de weg, zoiets was het toch? De melkweg zit in de weg. Dus je wil juist niet in de richting van de melkweg gaan fotograferen, want dan zitten allemaal sterren, die zitten maar in de weg. Ook wel een leuke onderzoek voor anderen natuurlijk. Maar je wil hem juist uit het melkweg richten. Trouwens, dat heb je ook door het jaar heen. Als je zelf als enthousiasteling naar boven kijkt in de zomer, en het is goed donker, dan kun je de melkweg zien. In de herfst ook, in de winter ook wel, maar in de lente bijna niet. Dan ligt de melkweg bijna langs de horizon. En dan kijk je dus zelf naar boven de melkweg uit. Maar waarom is dat dan maar een derde? Want ik zou zeggen dat is misschien 20 procent van de hemel of zo. Nou, het is hier sowieso wel een stuk meer. En er is meer wat de melkweg tegenhoudt dan alleen de sterren die je ziet. Er is overal stof. En wolken. Dus ze willen een maalder kwaliteit hebben. Je kijkt naar boven uit, je kijkt naar onder uit. Dat is wat je kunt zien. Je kijkt naar boven, je kijkt naar beneden, maar opzij kun je eigenlijk niet kijken. En misschien als je ook wel eens een keer zo'n animatie hebt gezien, van oh zo ziet het heel alder uit, dan zie je van die taarpunten. Ja, van zo'n kegel, twee kegelvormen. Precies, en dat is inderdaad gewoon de twee richtingen de melkweg uitkijken. En is, want wolken, nevels en zo, dat kan ik me allemaal voorstellen, maar is er ook zoiets als overbelichting, zoals dat je foto's die op de maan zijn genomen, daar zie je geen sterren op, omdat de verlichte maanomgeving, die knijpt je diafragma zo dicht dat je die sterren ook inderdaad niet in beeld te zien krijgt, als je je telescoop omhoog richt naar de melkweg en je hebt de sterren van de melkweg in beeld, zijn die dan zo helder dat de sterrencelstels, ook al zijn er geen nevels in een bepaald gebied, dat de sterrencelstels daarachter niet meer zichtbaar zijn? Dan hou je wel rekening mee, ja. Sowieso maak je dus veel foto's met vrij korte belichtingstijden tegenwoordig. Wat we heel lang geleden hebben gewend waren met ouderwetse film. Als je als enthousiasteling bijvoorbeeld al een half uur ging belichten, dat gebeurt tegenwoordig eigenlijk niet meer, je gaat echt kijken van hey ik ga maar een paar minuten belichten, want daarna raakt er kleine puntjes over belicht en dat wil je niet, dus je wilt veel foto's maken en die dan met de computer bij elkaar optullen. Oh, dat ben ik. Moet ook weer kunnen. Ja, wel ja. Sorry. Nou, was hem dat? Ja, dat was hem. Ik ben bruut gestoord in dit onderwerp. Dan mag ik volgens mij, en ik had het eigenlijk willen hebben over iets wat gebeurd zou moeten zijn, wat niet gebeurd is, en dat is de lancering van Spectrum, de eerste uit Europa te lanceren raket van Isar Aerospace, die stond voor deze week op de rol, maar is geannuleerd die poging weg als unfavorable winds, dat vind ik ook een mooi argument om niet te lanceren, dat is de raket die uit Andorja moet, van een Duits bedrijf, en die naar de eerste private Europese lancering vanaf Europese grondgebied had moeten worden, dus een raket van een meter of 25 hoog, maar het viel me wel op dat hij best potent is, hij kan tot uiteindelijk 1000 kilo lanceren, dat is best een zichtnificant payload voor een raket, en dit zou de eerste lancering moeten worden, in Andorja zeggen ze in Noorwegen, en het is echt geëcht op polaire vluchten, maar ik las wel dat de bedoeling is dat ze uiteindelijk op twee lancerbaases deze raket kunnen lanceren, en die andere is een Frans Guiana, en die is natuurlijk wel geschikt voor de lanceringen in de Oost-West-luchtingen. Maar hij ging dus niet, want unfavorable winds, je kan je dan afvragen, kan dat ding dan niet tegen de wind in, dat kan hij wel, daar zit het probleem niet, het probleem zit vaak in safety, dus veiligheid, als het ding uit elkaar spat, waar worden dan de fragmenten naar toe geblasen, dat is vaak het probleem, dat je eventueel naar zo'n soort veiligheidszone waar je binnen moet blijven als er iets mis gaat. Maar zijn we nu uit een lanceervenster gedreven? Nee hoor, de toekomst is morgen, dus we nemen op voor de Lagerstraat op de 26e, de volgende lancering staat gepland op de 27e, dus dat is morgen, tussen half 1 en half 4 staat die gepland, wat is dit voor raket? Het is een twee-traps raket, dus hij heeft eigenlijk tien motoren, waarvan negen in de eerste trap zitten en één in de tweede trap, ze draaien allemaal voor de liefhebbers, en u bent dat luisteraar, op propaan en zuurstof, en hij is niet herbruikbaar, het is voor zover ik kan vinden, zijn ze nog niet met herbruikbaarheid bezig, maar mikken ze toch op een lanceerprijs van 10.000 euro per kilo uiteindelijk, wat een vrij competitief bedrag is, en het is toch mooi dat Europa dit soort stappen vooruit maakt, dus ik hoop dat hij morgen gaat, dat zou toch bijzonder zijn, het is dus de eerste lancering na Orbit vanaf Europees grondgebied. Spannend! Ik kan me even helpen herinneren dat in dat aantal podcasts geleden, dat Nadine het daar ook over had, dat er ook een soort strijd was, tussen twee companies die je allebei als eerste wilden lanceren. Ja, er is er nog één die volgens mij op de Volkland eiland, nee we hebben het niet, de Volkland weet het, boven Groot-Brittannië, ergens vanaf daar wilde, en daar heb ik recent niet zoveel over gehoord, dus ik weet niet hoe de status daarvan is, maar het lijkt toch op dat die strijd inderdaad door Isar Aerospace gewonnen gaat worden, en zo zie je best veel momenteel van dit soort activiteiten, en ook in Frans Riana zijn ze op de oude diamant, van de oude diamantraket van de Fransen, dat lanceerplatform, zijn ze nu echt aan het inrichten voor dit soort startups, dat die daar commerciële bedrijven gebruik van kunnen maken, dus dat zit toch best wel leef in de brood. Ja, nou hopen dat dat een beetje volume krijgt ook, he? Ja, dat voelt het wel, ja, dat is mooi, Going Full Spectrum heet het, nou we gaan het, ik ga het in ieder geval zeker in het gehaat houden, morgen om half 1, ongeveer 12 uur half 1. Mooi, mag ik weer he? Ja. Nou ik vind dat we het weer over Voyager moeten hebben, altijd. En dat vind jij ook, want... Zeker, en Thijs natuurlijk, die in het TattooSmart zonder zin erin heet, een tatoeage op zijn beeld heeft. Dat mag van mij ook. Nee, de reden is dat er een bericht verscheen, dat had jij het eerst in de gaten Michel op 24 maart, dat een instrument was uitgeschakeld bij Voyager 2. Ja. Dat was op dat moment nieuws. Toen ben ik gaan kijken en toen bleek dat er een goede reden was om het even over alle beide Voyagers te gaan hebben, want eind februari is er ook een instrument uitgezet op de Voyager 1. Oké. Ja, dus ze zitten allebei weer in een proces van, zet maar weer iets uit om die missie zo lang mogelijk te rekken, die tussen al 47 en een half jaar duurt of zo. Want vertel even waarom doen ze dat? Energie besparen, de Voyagers zijn in 1977 gelanceerd en hebben als energiebron een klont plutonium aan boord, die vervalt door radioactiviteit, dat genereert warmte, die warmte daar maken ze elektriciteit mee en dat is gewoon de bron, een soort radioactieve batterij die deze toestellen aan boord hebben. Maar hoe zit dat met de radioactiviteit van zo'n klontmateriaal? Die neemt in de loop der tijd af, dat heeft een bepaalde halvwaarde tijd en het komt er op neer dat intussen, het is begonnen met 400 zoveel watt dat de Voyagers beschikbaar hadden per stuk, 470 of zo, en nu na deze 47 jaar is daar nog 260 watt of daaromtrend van over en daar gaat elk jaar weer 4 watt vanaf. Ja, dan kun je uitrekenen hoe je dat ophoudt. En dus het was makkelijk de eerste maatregelen op dit gebied, want toen ze eenmaal het zonshessel gehad hadden, toen waren de camera's van weinig nut meer, dus die zijn uit. Ze hadden allebei 10 instrumenten, bij allebei zijn er nu nog drie van over en het grappige is dat niet bij elk van de twee, zijn dat drie dezelfde en dat heeft ermee te maken met de geschiedenis van die apparaten, want een plasma instrument is bij Voyager 1 geloof ik als eerste gewoon kapot gegaan en is bij Voyager 2 dan later een keer uitgezet. En ook hebben ze allebei hun eigen terrein, want de Voyager 1 is na Saturnus en is hij het zonshessel al uitgevloept, hij is uit het vlak van het zonshessel geraakt, daarom heeft hij Uranus en Neptunus niet gehaald. Dus ze hebben allebei hun eigen positie in de omgeving van het zonshessel, dat beslist ook mee over welk instrument het makkelijk uit kan. Maar in ieder geval, even kijken, wat kan ik hier nog verder over kwijt? Ik was nog wel benieuwd, want je hebt natuurlijk al minimaal een bepaald vermogen nodig voor de zin daar. Dat is 20 watt, dat is best wel weinig, maar ook wel weer een aanzienlijke deel van die iets meer dan 200 die nu nog over is. Maar wat belangrijker is, is hoe lang gaat het nog lukken? En dat is hopelijk nog tot in het volgende decennium, maar rond 2030, 2022, dan is wel zo'n beetje de hoop vervlogen. En wat precies de beperkende factor is, weet ik eerlijk gezegd niet, maar wat mij wel opviel, als je de zender, of dat was 22 watt, maar als je dat vergelijkt met normaal huishoudelijke apparaten, dan heb je het gewoon over twee spaarlampen. Het is absurd hoe weinig energie er eigenlijk nodig is om met de aarde te communiceren, twee fucking spaarlampen. Voor de goede oordel, aan de andere kant heb je een schoot onnoog, van 60 meter of zo. Hoe groot is dat deep space netwerk? Dat is helemaal waar, maar dan nog man. Ik geef vooral lezingen tegen kinderen over de zoektocht naar buiten aardsleven en dan zeg je, oh ja, je kan ook gaan luisteren met een radiotelescoop. Er zijn altijd wat kinderen tussen zitten van, Slimmerik, die zeggen, maar er waren trouwens altijd radiotelescopen. Dan is dat het woord omdat het heel al zo onzettend stil is op dat gebied. Dus die energieniveaus zijn ontzettend laag, dus je kan als je een radioanterne hebt ook best ver komen met een heel zwak signaal. Ik zit me trouwens op oudepees af te vragen of ze in dwingelo voor je zou kunnen horen. We weten dat we luisteraars hebben van de mensen die de oude radiotelescoop daar beheren, dus ik ben benieuwd of ze dat kunnen. Dat was toch laatst in de nieuws? Ja, dan volgden ze de maanlandingen. Dan kunnen ze die apparatie op de maanlanden volgen. Zal ik het even opzoeken? Volgens mij hadden ze laatst de Voyager gehoord. Nou, ze laten het vast wel oorwassen. In ieder geval het laatste instrument dat nu op Voyager 1 is uitgezet eind februari, dat is het Cosmic Ray Subsystem, dat neemt Cosmic Centralen waar. Bij Voyager 2 is nu dus vorige week het Low Energy Charge Particle Instrument uitgezet. Ik heb ergens nog in mijn achterhoofd, ik weet niet of iemand zeker, dat warmte, dus de behoefte van het verwarmen, dat je sommige dingen op temperatuur moet houden. Dat het überhaupt blijft werken, dat is waarschijnlijk de grootste slot. Dat is de meeste stroom, en dat is natuurlijk eigenlijk gek, want de plutoniumbron creëert natuurlijk in de basis warmte, maar die staat relatief gezien ver van de satelliet af, omdat er natuurlijk ook allerlei andere dingen vandaan komen. Je kunt niet de rest reeds die warmte gebruiken, maar dat je dan volgens mij de elektriciteit moet omzetten in warmte. Dat is een designcompromis dat ze hebben om die straling bij de instrumenten vandaan te houden. Daar weet daar te weinig van, maar ik meen me ergens te herinneren dat met de boel niet laten afkoelen naar min 200 graden, maar dan weet je dat sommige apparaten daar niet tegen kunnen. Dat vraagt relatief zoveel stroom als je dat moet doen. Ik kan nog zeggen dat inderdaad afgelopen december de dwingeltelescoop de Voyager 1 weet te detecteren. Wat ik zelf nog een leuke bijdrage vond, is dat het instrument dat nu gestopt was, dat vond ik wel verrassend, daar zit echt iets mechanisch in. Dat ding gaat de hele hemel meten door de sensor rond te draaien. Dat is dat ding dat ze sinds 1977 gaan doen. Die was gebouwd voor een half miljoen rotaties, maar hij heeft inmiddels 8,5 miljoen opzetten. Ja, fantastisch. Ik wil er nog even over de afstanden hebben. Grappig is dat de Voyager 2 is gelanceerd voor de Voyager 1. Dat was een verschil van een paar weken, dat is niet zo belangrijk. Maar uiteindelijk heeft nu de Voyager 1 en de Voyager 2 weer ingehaald. Die is het verste weg. Namelijk bijna 24 lichtuur, 23 uur en een beetje. Voyager 2 heeft een afstand van 19 lichtuur. Voyager 1 is het verste apparaat ooit door mensenhanden gemaakt. Hij heeft onderweg de Pioneers 9 en 10 ingehaald. Niet letterlijk, maar afstand wel. En hij zal niet ingehaald worden door New Horizons. Die hadden ze misschien sneller kunnen laten gaan, maar die heeft mindere zwaartekracht... slingers gehad van planeten die hij onderweg tegenkwam. Dus die gaat gewoon minder hard. Dus Voyager 1 blijft nog heel lang het verste en het snelste door mensenhanden gemaakt object. Oké, dan gaan we door. Dan gaan we door, denk ik. Jeffrey, wat is jouw volgende onderwerp? Ja, daar wou ik nog hebben over het probleem van alle satellieten... die toch weer de sterren kunnen benadelen. Ik vond daar een interessant verhaal op, gepubliceerd in Nature een paar weken geleden. En het gaat erover hoe de astronomen terug gaan vechten. Oh, met levens. Acties. Dat klinkt heel dramatisch, maar dat valt wel mee. Ja, de situatie is... Er hangen inmiddels 11.000 satellieten boven ons. We hebben ervan 7.000 van Starlink. En er komen er nog heel veel bij. Daar hangen we inmiddels ook 630 van OneWeb. En er komen nog heel veel van die constellaties bij. Je hebt nog de Kuiperkonstellatie van Amazon, die gaat beginnen. En de Chinezen gaan ook en de Russen gaan ook. En Europa gaat ook. Wat is dat, een ISIS-square of zo? Dat weet ik even niet. Europa is ook met zo'n netwerk bezig. Nou ja, in ieder geval de sterrenkundigen die zorgen over... want al die satellieten die storen als je er foto's van wilt maken. Maar er is natuurlijk al meer in hand. Ik vond het wel mooi. Je hebt de internationale Astronomische Unie. Die zei van, wij vinden het verschrikkelijk... want ons onderzoek naar het universum wordt daardoor verstoord. Maar ook het culturele ergergoed van de hele mensheid. Daar maken ze zich ook zorgen en de bescherming van nachtdieren. Misschien is dat wel een bekend verhaal. Dat het ook als een probleem wordt gezien. Maar daar probeert men natuurlijk wat aan te doen. Bijvoorbeeld omdat binnenkort de Vera Ruben Telescoop... die gaat van start. Dat is een nieuwe telescoop gebouwd door Amerika in Chile. Dat is een telescoop die elke drie nachten... de complete hemel gaat fotograferen. In ongekende diepte ook zou je maar zeggen. Dat is een heel zwakke object. Vanaf de aardbodem uit Chile. Je hebt dus ontzettend veel last van al die satellieten als je dat wilt doen. Toen die telescoop werd bedacht zo'n 20 jaar geleden... hadden ze daar natuurlijk nooit bij stilgestaan. Maar inmiddels is dat wel... Maar wat gaan ze nou doen? Dat hebben we het lezen als die dingen naar beneden schieten. Het makkelijkste is, nou dat is makkelijk... bijhouden waar al satellieten zijn. Dat is eigenlijk helemaal niet zo makkelijk. Want die informatie wordt niet continu bijgehouden. En er is ook space debris en zo. Toch is er een systeem dat heet Set Checker. De bron is de US Space Force. Die hebben overal sensoren staan over de hele aarde... om al die satellieten in de gaten te houden. Zo wordt het genoemd. Dat is maar een paar keer per dag dat je daar updates van krijgt. En dat is dan toch niet goed genoeg. Waarschijnlijk die Starlink satellieten die... Dat hangt vanaf wat je met die informatie gaat doen, denk ik. En hoe nauwkeurig je het wilt weten? Ja, nee, je moet heel nauwkeurig zijn. Ik zit met name in mijn achterhoofd afvraag. Met zo'n enorme telescoop kun je softwarematig... die dingen uit je waarnemingen weghalen. Maar dan moet je het heel nauwkeurig weten. Of je moet patronen gaan erkennen natuurlijk. Dat kun je grotendeels. Je ziet een lijntje op je foto, zeg maar, en je maskeert dat. Je legt daar gewoon een zwarte balk overheen. Maar dan heb je die data dan dus niet. Je zou toch bij de opname al op dat moment de pixels... die de pixels eruit kunnen halen op het moment dat je... Zet je wel op het moment dat die satelliet daar niet zit... wel door dat data hebt. Alleen die softwarematig dat moment weghaalt. Je begint wel met een complete foto. Je kan niet zeggen van heel veel gedeeltes van mijn ship uitlezen. Je moet wel die hele ship uitlezen. Ik snap eigenlijk niet eens dat het nodig is die informatie over die satellieten. Want je hebt informatie over de satellieten dankzij je foto's. Je kunt zeggen, dingen die op elke foto staan, dat zullen wel sterren zijn. En dingen die niet op elke foto staan, dat zullen wel dingen zijn die ik niet hoef. Dat zeker, maar zo komen die aliens wel makkelijk weg. Maar ik wil het even te zeggen. Maar als goudregel denk ik toch dat je daar een entlep bent. Ik ga zeggen, eigenlijk ben je dan dus te laat. Je wil juist die lijn niet op je foto hebben. Je kan het wel maskeren. Het is geen workaround, want die foto die bedorven is... die is in elk geval op de plek waar die bedorven is, is die echt bedorven. Maar neem niet weg dat je een hele hoop materiaal hebt waar je dan nog wel wat aan hebt. Ja, maar van minder kwaliteit. Want je hebt dus een lijn, maar je hebt ook allerlei spiegelingen in de optiek, zou ik maar zeggen... waardoor je hele foto beïnvloedt. Maar hij vertelt wel wat die astronomen gaan doen? Nou, ik ga er nog eventjes aan inhaken. Wat een tijddure dit. Bijvoorbeeld, je hebt onderzoek naar exoplaneten bij andere sterren. Als je als een planeet voor een ster langs trekt, dan houdt hij dus wat licht tegen. En dat gaat over honderden van een procent van hoeveel het licht. Dus je wil echt verschrikkelijk nauwkeurig die intensiteit meten. En dat wordt dus verstoord door dat soort dingen. Nou, wat gaan ze doen? Kom op! Ze gaan het eens bijhouden. En dat gaat wel steeds beter. Nou, dan hebben niet alleen optische sterrenkunde gedaan met bezig... maar ook radio-astronomen hebben daar heel veel last van. Die hebben er eigenlijk nog veel meer last van. Want zij willen dus, we hadden het net ook al over... zij willen dus luisteren of deleteren hele zwakke radio-signalen. En dan komen ze naar de lied langs. En dan heb je bijvoorbeeld vooral de nieuwe versie die hebben die dat direct to cell. Dan staat die satelliet daar boven, die staat echt te blèèèr. Zodat jouw telefoon dat nog kan ontvangen. Dus dat is wel een echt groot probleem. Zij kunnen dus gewoon niet meer waarnemen. En als er continu satellieten over komen, dan houdt het toch heel erg op. En nou is het bijvoorbeeld dus, gelukkig wel zo... dat zo'n club als SpaceX die eerst nu aan het samenwerken... dat ze toch dus tijdelijk de satelliet dan maar uitzetten. Oké, dus boven een telescoop die dat geblèèr uitzet. Ja, dus in Amerika heb je de Green Bank Telescoop in West Virginia... aan de oostere kant van Amerika. Zij is daarmee bezig dat ze dus toch die satelliet even uitzetten. Dus dan gaat de informatie de andere kant op. Dan moet Starlink weten wanneer astronomen willen waarnemen. En dat is deel van de hebel. Ja, dus die zijn vrijwillig met elkaar. Dat proberen we toch een beetje op te lossen. Alleen heb ik wel een vraag bij van ja, maar hoe groot gebied moet die dan wel niet uitstaan? Want je hebt toch wel een behoorlijk beeldveld, zeg maar, als je naar boven kijkt. Nou, aan het begin zei jij dat je vooral mag dingen wel kijken die recht boven je hoofd staan. Dat is waar, ja. Maar bij een raar telescoop wordt je in ieder geval wel dus gestoord... voor dingen die op een ongegrootere hoek staan. Nou, dat was het hele verhaal dan. Nou ja, ik had toch liever lasers en dergelijke gehoord, maar oké. Ik herken het overigens wel, want ik kijk af en toe naar het telescoop... en het valt de laatste keer dat ik het deed op, hoe vaak je dan niet... hey, daar heb je er weer een, weet je. Het is echt aan het lopen. Ja, dat is ook zo. Maar ik heb persoonlijk ervaren dat je inderdaad van die dingen af kan komen. Ik heb zo'n, onder andere advies van jullie tweeën trouwens, zo'n smart telescoop. Ja, we zijn jellem. Soms zet je dat ding aan en dan begint die informatie te verzamelen... en op je in mijn geval tablet zie ik dan dat beeld ontstaan. En je ziet echt, van de andromeda-level, je ziet eerst een kloddertje en een wolkje... en dan wordt het steeds groter en langzamerhand zie je dat bekende beeld. Het is gewoon een filmpje. Maar ik heb echt meegemaakt dat ik... en dat was een satelliet vallen onder sterven of lichten, weet ik niet... maar opeens had ik een streepje in mijn beeld... en een minuutje later, terwijl dat beeld doorgingen ze zich op te bouwen... was dat weer weg. En toen had de software er gewoon uitgepoetst. Ja, maar ik denk dat dat wel kan, maar de vraag is wat je kwijtraakt, zeker nog voor echt. Nou goed, voor mij als amateur is het dus allemaal niet zo hinderlijk... maar ik kan me heel goed voorstellen wat Jeffrey vertelt... dat dat op professioneel niveau toch anders ligt. Trouwens nog één dingetje. Nee, we moeten door. Ja, heb je een kort dingetje neer voor zijn grapje. Erik Laan die zei op onze Signalgroep van... Stalinghe gaat 42.000 satellieten maken, 4 tot 5 jaar lifecycle... dan komen er dan, ik heb het even uitgerekend, 23 per dag naar beneden vallen. Dat is nogal wat, maar dat is een heel ander verhaal. Dat is een serieuze, wat Erik inderdaad zegt, een serieuze zorg over de ozonlaag... dat we straks weer bij af zijn wat dat betreft. Aluminiumoxide is helemaal niet goed voor je. Ja, precies, dat vroeg ik me ook af, wat is het probleem? Elke dag een paar satellieten, dat is toch niet veel materiaal... maar het is een katalyserende werking. En dat is het aardige. Dus elk fliebertje aluminium kan heel veel ozon kapot maken. En blijft het ook wel even hangen. Ja, toch. Nu wel, hoor toch? Ik moet een tegen oogje op de klok houden. Mijn volgende onderwerp gaat over Arianegroep. Arianegroep is het bedrijf wat Arianes bouwt. Dat is wel een samenwerking tussen een hele grote andere bedrijf... Airbus onder andere. Maar goed, op zichzelf een organisatie... waar ik me niet zo vreselijk op let meestal... maar in dit geval kom ik het nieuws tegen dat ze groene cijfers hadden... in de financiën gekregen dit jaar. Voor het eerst sinds een tijdje. En ik was daar een beetje verbaasd over, dus ik dacht... hoe kan dat nou groene cijfers, want Arianegroep bouwt een Arianen. De groene cijfers en die Arianen 6, dat heeft heel veel vertraging gehad. Ze hebben net twee... dus of hij is heel erg duur of er is iets anders aan de hand... waarom je dan toch al groene cijfers had. Maar het antwoord is inderdaad dat er iets anders aan de hand is. Want ze blijken dingen te doen, ook andere dingen te doen... dan Arianen 6. En de groene cijfers zijn niet ontstaan door Arianen 6... maar door de M51. Dan zie ik jullie allebei denken, de M51. Nooit vergooid. De M51 is de intercontinentale balistische raket... die de Fransen gebruiken in onderzeeërs... om hun kernmacht te hebben. Hoe zeg je dat? En die stop je dan in een onderzeeër... want dan weet de vijand niet waar die is, om het zo maar even te zeggen. Dat is aan een kant niet zo heel nieuw. Maar daar gebruiken ze dus dezelfde raket voor. En dat wist ik niet. Dat is natuurlijk een stapeling van drie trappen... en die zijn allemaal gebaseerd door het booster van Arianen 5. Dus dat is dezelfde motor, om het zo maar even te zeggen. Dus Arianen is gewoon een wapenfabriek? Nou, Arianen Group in dit geval. Nou, sterk nog, en dat was ook de aanleiding... maar op zichzelf niet zo interessant. Maar je ziet dat heel veel van dat soort bedrijven nu bezig zijn... om hun defensieactiviteiten steeds meer in te... Ik wou net zeggen, in deze tijd moeten we het goed nieuws vinden. Nou ja, dat laat ik even in het midden. Maar je ziet dat Arianen Group dus nu ook andere activiteiten... die wat op de achtergrond zaten, nu weer naar voren. Blijkbaar zijn ze ook bezig met een i-personen raket. En dat ze die activiteiten nu op dit moment financieel gezien... veel aantrekkelijker zijn. Maar dat al die ruimtevaartbedrijven, al veel ruimtevaartbedrijven... zich nu opeens ook nadrukkelijker profileren als defensiebedrijven. Want er hangt natuurlijk achteromwerkt in de lucht. Ja, dat ook. En het is dus niet langer een PR-probleem... maar het is meer iets waar je een goede sier mee kunt maken in de PR. Nou, dat is wat je ziet. Waar vroeger de PR alstwijl meer op de civiele kant zat... dat nu, zeker in de dual use, zeg maar... je ziet dat de defensietak wat meer in de hele laastje wordt gezet. Wat logisch is, want jongens, hallo, hier ben ik. Als je achterop me recht staat, denk ook aan mij. En daar nog een stapje in verder doorredenerend... is natuurlijk straks ook, ja, het is echt heel veel geld... en hoe je je economie op een gezonde manier daar dat zoveel geld uitgeeft... is sowieso een economische vraag... maar je zit heel veel industriepolitiek achter. Want die 800 miljard, ja, het is wel duidelijk... dat iedereen heel ongemakkelijk is om daar Amerikaanse wapens mee te kopen. Daar wil je Europese wapens mee kopen. Maar ja, dan krijg je straks natuurlijk het probleem... ik noem maar wat, een heel groot deel van het geld naar Duitsland gaat... en dat al die andere landen dan gaan piepen van... ja, wij betalen ook mee, maar er gaat niks onze kant op. En toen dacht ik, ja, maar dat model kennen we toch al... want dat is eigenlijk precies waarop ESA gestoeld is. Weet je, dat hele idee van Geo-Return... waarbij je gezamenlijk een inspanning doet... en iedereen in zijn industrie weer terugkrijgt wat hij eraan bijdraagt... dat model kennen we al. Canada doet daar ook aan mee binnen ESA. Ik ben heel benieuwd en nu eigenlijk of dat model... waar ESA eigenlijk al 50 jaar of vijf succesvol op draait... of je dat hierin gaat terugzien. Dat ligt gewoon helemaal voor de hand. Dat vereist een goede manier om al dat geld te verdelen in die richting. Maar natuurlijk moet dan ook elk land ervoor zorgen... dat het iets heeft om met dat geld te doen. Dus een stukje defensieindustrie, in wat voor vorm dan ook. Het voordeel is dan als je dat zo doet... en iemand maakt een bepaalde component ergens voor... dat alle Europese landen dezelfde componenten daarvoor... hetzelfde component hebben. Dus je weet dan ook dat je kan samenwerken... omdat je dezelfde spullen hebt. Dus gek genoeg dacht ik... dat wat we al jaren in de ruimte van doen... zou je in principe gewoon één op één op dit probleem kunnen... omdat het voor een deel ook dezelfde bedrijven zijn... en die zijn al gewend aan met dit modelwerken. Ik ben wel benieuwd of ze dat gaan terugzien... maar je ziet inderdaad dat veel van die ruimtevaartbedrijven... die toch al wat in de achtergrond defensieactiviteiten hadden... daar nu een heel stuk prominenter mee worden. Ariana Groep was de eerste waarbij ik dit zag. Dus we moeten droos gaan maken met z'n allen? Bijvoorbeeld. Maar je moet heel duidelijke keuzes maken. En welke industrie is er goed in wat? Als je dat goed samen doet, dan kan dat heel krachtig zijn. En zoals gezegd, in de ruimtevaart doen we dat eigenlijk al 50 jaar. Nou ja, ik ben benieuwd. Dat was mijn overpijnting, zal ik maar zeggen. Dus dan gaan we het laatste rondje in hebben. We hebben nog een kwartiertje. Ik wil het hebben over de nieuwe spiraal aan de hemel. En dan denk je onmiddellijk aan sterfstelsels, of iets ergens wat Jeffrey het net ook al over had. En mensen die hem zagen, deden dat ook. Alleen het wonderlijke was, dit ding bewoog echt. Dus het waren toch aliens. En het haalde gisteren zelfs het journaal. Peter Cabos Munnaker mocht er wat over zeggen. Er was opeens een blauwe lichtgevende spiraal aan de hemel. En die was in een groot deel van Europa te zien. Polen, Kroatië en zelfs in Engeland, als ik me niet vergis. In elk geval echt een heel behoorlijk deel. En er werd op sociale media natuurlijk vreselijk ingewikkeld over gedaan. Aliens werden te spraken gebracht. En waarschijnlijk ook wel allerlei complottheorieën. Maar het was gewoon SpaceX. Natuurlijk. Elon Musk had het weer gedaan. En dat was ook nog eens een keer vrij onschuldig. En niet eens nieuw. Want het ging om een, niet een booster, maar een tweede trap van een Falcon 9 raket. Als die klaar is, dan wordt die losgekoppeld. En dan gaat hij zijn overtollige brandstof spuiten lozen. En dan raakt hij in een draaien. En die draaien en het spuiten tegelijk, dat geeft een spiraalstructuur die brandstof bevriest. En als dan ook nog eens een keertje de lichtomstandigheden gunstig zijn. Want gebeurt dat natuurlijk in het holst van de nacht, dan zie je niks. Gebeurt het overdag, dan zie je ook niks. Gebeurt het rondom zonsondergang. En dan kun je een donkere omgeving en een lichtgevend object. En dan zie je dat. Die wolk moet nog in de zon zitten en wij moeten al in donkere omgeving. Maar het is wel interessant om even te kijken naar de juiste beelden. Want in het journaal lieten ze een foto zien. Wat is dit nou? Hoe zie ik dit? Is het ver weg? Is het dichtbij? Is het groot? Is het klein? Vliegt het rond? Maar er zijn ook interessante timelapses. Het is een beweging die zich in een paar minuten voltrekt. Maar als je de iets versnelde timelapses ziet, en we maken een link in de show notes naar een van die beelden, dan is het zeer spectaculair. Dat is echt een draaiende spiraal, terwijl die overtrekt, ook nog groter wordt, het beeld uit Kroatie. Hoe groot was het verpleken met de maanden? Veel groter. Ja, begint ongeveer hetzelfde formaat. Maar het is echt... Het omspant op een gegeven moment een boom die in beeld staat. Oh, ja. Het is echt... Het deed me denken aan het noorderlicht. In die richting moet je denken. Zo groot en indrukwekkend en bewegend en lichtgevend is het. Dus het was echt niet niks. En het verdwijnt dan, neem ik aan, omdat het op een gegeven moment in de schaduw van de aarde terechtkomt. Of omdat het overtrekt, want er zijn natuurlijk ook luchtbewegingen en zo. Dus er gebeuren allerlei dingen tegelijk. Maar het moet heel bijzonder zijn om te zien en om inderdaad te zeggen, ik hoop dat ik dat nog een keertje dat voorrecht mag smaken. Het is echt wel bijzonder. Ik herken hem van heel lang geleden. Niet zo spectaculair, maar ik weet dat ik een jaar of 20 of 25 geleden bij ESA werkte een UFO-melding kreeg. Meestal ging ik dan heel hard zuchten. Daar heb je er een. Maar deze man deed wat jij net Jeffrey ook deed. Je houdt je maar... Ik vroeg hoe groot was hij dan ongeveer, want dan een bewegende vlek kan nemen en zo. Dus inderdaad, die kwam met de duimen. Toen dacht ik, wacht even, die techniek kennen, moet ik even luisteren. En toen ben ik toch even gekijkt, die bleek een brandstofdump van de shuttle gezien te hebben. Dus voordat de shuttle de landing inzet, moest die ook zijn brandstof kwijt. Zelfs dat verhaal eigenlijk, weet je dat je al onnodig brandstof kwijt bent. En dat gebeurde toevallig net boven Nederland. Dan heb je die draaien niet, maar die had wel zo'n oplichtende wolk gezien. Daar bleek brandstof van de shuttle. Dus het gebeurt wel vaak, maar als je het kan zien, is het wel bijzonder. Dus wie je dit ziet is gewaarschuwd en wie dit nooit heeft gezien, weet nu waar je op moet letten. Ja, blijf vooral omhoog kijken met zo'n goede... Dat is zo'n dingetje waar je dan zelf de volgende dag op Miss Ossomia denkt, he, daarom heb ik dit gemist. Ik heb ook nog nooit zo'n stom treintje gezien. Spacex zorgt wel voor een paar mooie nieuwe hemmelverschijnselen. Ik dacht niet meer, want die nieuwe Starlink-satellieten... Die zijn een beetje gevefd. Ja, dat was echt wel eenmaal, dat dat echt goed te zien was. Heb ik weer. Dit dan misschien. Ja, ja jammer. Dit dan misschien. Ja, goed. Defny, jouw laatste onderwerp. Ja, heb je wel eens gehoord van het Copernicaans principe? Nee, jij gaat ons dat uitleggen. Ja, maar ik weet niet meer wat het is. Dat betekent dat wij maar heel bijzonder zijn en dat wij niet in een bijzondere plek in het heelal zitten. En het is naar Nicolaus Copernicus vernoemd, want die had als eerste toch wel echt duidelijk te vertellen van... De aarde is niet het middelpunt van het heelal, dat is de zon. En toen kwam bijvoorbeeld... Nee, de zon is niet het middelpunt, maar het is de melkweg. Dat was nog Copernicus. En nou is er nu op dit moment weer zoiets aan de hand. En ten eerste, ik schoot maar te binnen dit principe. Want we weten dus dat we... We zeggen altijd dat we zitten op een normale plek. En cosmologen zeggen dat ook, maar die zeggen dat heel moeilijk. Want het heelal is isotroop en homogeen. Dat betekent dat het overal dezelfde temperatuur heeft en alle kanten op hetzelfde eruitziet. Dat hopen we maar, want anders klopt er niks meer van natuurlijk. Maar ja, oké. Nou, nu was er een nieuwe ontdekking. En die zei sterrenstelsels, die draaien vooral één kant op. Ik had het jaar geleden ook al eens een keer... Dat zoiets langs de hoorde komen, dat kan me niet waar zijn met een raar verhaal. Net als je badwater, hè? Maar goed, we gaan er maar weer weg. Ja, die ding is arandom verdeeld door het heelal. Dus hoezo zou het één kant op kunnen draaien? Nou, toch blijkt dat dus nu het geval. De James Webb Space Telescope heeft een foto gemaakt. En daar kun je op tellen. Mensen hebben weer die classificatie gedaan. Ik zie een spiraalstelsel en die draait naar links. Zoals wij het zien. Of hij draait naar rechts. Zoals een wervelwind, zeg maar, ook ronddraait. En nou ja, er kwam dus uit 263 sterrenstelsels gezien. En daarvan draaien twee derde met de klok mee en één derde niet. En volgens de statistiek kan dat helemaal niet. Dus er is iets raars aan de hand. Alleen ja, ik had dat bericht gelezen en dan denk ik... Nou, het wordt er niet echt duidelijk op. Ik wilde zeggen, is er een theorie? Maar of komt dat nog? Nou, ik zal even... Het is een korte citaat. Een verklaring is dat het heelal roterend is ontstaan... in overeenstelling met de theorie dat ons heelal in feite... niets anders is dan het inwendige van een zwart gat. En daarmee zijn bestaande theorie onvolledig. En bedankt. Dat laatste is natuurlijk altijd waar, want anders krijg je geen onderzoeksgeld meer. Nou, ik heb er niet tijd gehad om uit te zoeken wat ze daarmee bedoelden. Het heelal is als het inwendige van een zwart gat. Ik vond het wel een mooie verklaar in ieder geval. Ik kan het niet meteen in wetenschaps vertalen, maar dat heelallen... kunnen ontstaan vanuit zwarte gaten, dat komt mij niet helemaal onbekend voor. En zwarte gaten hebben een rotatie over het algemeen. Ja, ja. Dat is onvermijdelijk. Leg uit. Nou ja, een zwart gat ontstaat op zijn beurt weer... door het samenklonteren van materie in het heelal. En dat gaat zelden zonder dat de boel heel hard gaat draaien. Dus eigenlijk zouden misschien voor ons heelal de andere heelallen... zijn samengeklonderd tot de nieuwe. Ja, nou, dat soort speculaties, want op dat terrein belandt u dan... dat soort speculaties, die zijn er wel. Maar ja, je hebt tijdens de Big Bang zeg maar... maar een hele kleine soort van afwijking nodig... om te zorgen dat het heelal een bepaalde focusrotatie krijgt. Ik zit puur in de speculatie nu. Maar ik kan me voorstellen dat als jij op het beginpunt... op een of andere manier een minuscule afwijking hebt... van het niet roteren, dan rotateert dus alles. En dat doet altijd heel lang doorwerkt. Maar goed... Ja, ik zit ook nog na te denken over wat jij zei... 263 sterren zelfs hebben ze geteld. En overwegend draaien ze één kant op. Ja. Dan denk ik ook van, nou ja, als je omhoog kijkt... en ze draaien je met de klok mee... je kijkt omlaag, wat compenseert dan het met de klok meedraaien? Moeten ze dan beneden tegen de klok indraaien of met de klok mee? Nou, je denkt het, ik heb het wel. En hebben ze daarop gelet? En zo niet, maakt het dan uit als ze boven meer met de klok meedraaien... en beneden meer tegen de... Nou ja, dit kan ik weer niet licht maken. Dat is wel een leuk verhaal om inderdaad uit te leggen... voor degene die dat weten. Maar dat is vooral omdat wij de ongehoorsoekelijke publicatie... niet zelf gelezen hebben. Zo ver ging het niet, inderdaad. Maar dan denk ik erbij van... wat mij dan te binnen schiet is... die denkfout dat je denkt van, het heelal is een soort bol... en die komt uit een punt, maar dat is dus niet het geval. Dat hoeft niet, daar weten we te weinig van. Het hele heelal. Nou ja, alles om ons heen was het hele heelal... hetzelfde, maar een kleine. Dat was het enige verschil. Dus dat soort, de ene kant op dit, de andere kant op dat... dat je dat soort dingen niet moet denken. Ja, precies. Ik wil nog even naar Raketen met jullie. Ik heb meer stand van Raketen. Ik kwam een artikel tegen, het staat in de show notes... van Will Locket, en dat is een... niet een soort Wokertzijnt, die zegt gelijk, maar wel een redelijk ervaren ingenieur. Maar die had, met de opmerkelijke titel... Starship was doomed from the beginning. Ik heb dat toch met interesse gelezen waarin hij eigenlijk uitlegt... waarom dat hele Starship-project tot mislukken gedoomd is. Anders maakt het trouwens de vergelijking dat de Starship... de cybertruck van SpaceX is. Dat net even één stap te ver in het idee... dat niemand durft tegen de baas te zeggen... misschien moeten we het niet doen op die manier. Dat zou trouwens best is waar kunnen zijn, maar dat is speculantie. Maar het komt er eigenlijk op neer dat... het gaat niet zozeel over de booster. Die booster is, daar zegt deze mannen, is het relatief simpel... nou, zover zou ik niet willen gaan. Maar die booster is het punt niet... en die bereikt ook niet zo'n extreem hoge snelheden. Dus dat hebben ze goed onder controle. Het gaat om de tweede trap van Starship... waar de ambitie is dat de ding herbruikbaar moet zijn... en snel weer terug moet komen, en et cetera. Opmerkelijk is al dat dat was oorspronkelijk bij Falcon 9... natuurlijk ook wel de bedoeling... dat ze de tweede trap herbruikbaar zou maken. Maar daar zijn ze vanaf gestapt omdat ze ontdekten... dat wordt zo onrendabel om te doen. En datzelfde scenario dat het heel onrendabel lijkt om te doen... dat begint nu bij Starship ook af te tekenen... omdat ze in instantie van plan waren om puur aerodynamisch... met die bellyflopmaneuver de snelheid eruit te halen. Dat bleek niet te werken. Dat betekent dus dat je moet gaan afremmen... en moet je een brandstof meenemen... en eigenlijk lijken ze in een soort spiraal te zitten... waarbij dat hele ding de hele verkeerde kant op gaat. Oorspronkelijk was de bedoeling, men ik, dat er 100 ton lading mee naar boven moet. In tussens zijn ze al terug bij 40. Je ziet dat spiraal de verkeerde kant op. En eigenlijk, in alle eerlijkheid, als je naar de kosten per kilo kant kijkt... dan lijkt het erop te gaan uitdraaien dat Starship duurder wordt dan Falcon Heavy. En dan heb je natuurlijk wel gewoon precies niet wat ooit de bedoeling was. En je ziet dat een beetje... Deze man betoogt dus, nogmaals, lees het even helemaal... als je het wil weten en vindt er het jouwe van hoor... maar die laten feiten zien dat de laatste ontwikkelingen die je ziet... eigenlijk erop lijken te zitten dat ze de verkeerde kant op gaan... en durven nog iemand tegen de baas te zeggen dat het deze hele aangang is. En het symptoom, de aanleiding, was, geloof ik, dat de laatste twee lanceringen... op dezelfde manier zijn mislukt. Dus dat ze ergens tegen een muur aan lopen. Ja, en het probleem van die laatste twee lanceringen is trillingen. Dus er zit een brandstofleiding door de Starship heen... die door vibraties kapot trilt, waardoor je brand krijgt aan boord... en vervolgens kun je dat door te flashen... dus door heel veel, ik weet niet wat ze precies noemen... maar een deel van brandstofzuurstof er doorheen te jagen... die brand uitdoven, nou dat lukte niet. En ze hebben daarna... en dan gaat de boel ineens en dan ontploft de boel... dan komt het erop neer. Dat is bij acht gebeurd en bij negen gebeurde hetzelfde. Dat is wel zorgelijk, want ze hebben blijkbaar niet dat probleem weten op te lossen. Het enige wat ze gedaan hebben, en dat was wel een signaal... dat het de verkeerde kant op gaat... is dat ze de lading hebben teruggebracht. Dus ze hebben de payload teruggebracht naar in plaats van 8 procent... nog maar 4 procent van wat die in theoretie zou moeten kunnen... en toch gebeurt het weer. Dus ze hebben het probleem niet onder controle... en de verwachting is ook dat je straks bij blok 3... de volgende ontwikkeling, waar ze hem eigenlijk weer groter maken... want er moet meer brandstof in... maar hij mag niet zwaarder worden... want dan ben je nog meer payload rijk. En dan gaan ze een looptje nemen met de safety margins. Dat kan dus alleen maar ten koste van je safety margins... althans dat door deze man, ik denk dat hij daar gelijk in heeft... dus dat betekent dat het risico dat er iets mis gaat alleen maar groter worden... en je voelt gewoon waar dat iteratieve proces wat ooit fantastisch was... dat ze echt stappen vooruit ging... zijn ze nu in die... roept dit vragen of ze met het iteratieve proces... nu de verkeerde kant op moeten zitten. En daar lijkt het eerlijk gezegd wel op. Ik heb het ook gelezen en ik vond het een heel interessant verhaal. Ja, ik weet niet of het zo naast het is. En we zullen snel genoeg gelijk of ongelijk krijgen... we gaan het gewoon zien het komende jaar of zo. Ja, en het is ook niet zo dat je het heel makkelijk kunt oplossen... omdat je natuurlijk al heel ver vooruit met die ontwerpstappen bezig bent... dus je kunt ook niet zo makkelijk de van koers veranderen. Terwijl ik denk, als je dit leest, dan is de conclusie van... dat hele idee om die tweede trap van Starship herbruikbaar te krijgen... daar kun je het wel eens bij stellen. Of dat als het bij Falcon 9 niet kon... dan is het maar... en het wordt uiteindelijk per kilo duurder dan Falcon Heavy... dan is het de vraag of die hele herbruikbaarheid reëel is... of je niet gewoon... want je hebt natuurlijk een potente raket... en als je dan een normale tweede trap opzet... dan heb je natuurlijk een enorme machine. En ja, op het moment dat het ding op deze manier weer terug moet... dan wordt het natuurlijk een ander verhaal. Ik vond het een interessante... en ik kan me ook wel zien als je de baas van deze tent bezig ziet... zeg maar, dan vraag je je af of die überhaupt nog bereikbaar is... voor zijn mensen voor dit soort vragen... en of die in staat is om dan nog te zeggen... jongens, we moeten de koers verleggen. Het zou mij niet verbazen als je inderdaad op een doodspoor zit... en niet terugkwinnen. Je kunt ook van de andere kant bekijken en zeggen... nou, begin ik te begrijpen waarom je de politiek in is gegaan. Ja, geen idee. Nee, hop dat ze er nog moeten. Wat betraat zo opviel in dat artikel van... wat me ook al opviel... ze hebben steeds een volgende raket... maar die raketten lijken te veel op elkaar. Op een gegeven moment lag die tweede type al klaar... maar er ging nog een van type 1 lanceerden... want die hadden ze nog. Ja, en als het probleem echt trilling is op een brandstofleiding... stuurstofleiding, sorry Alessandro... dan is het ook niet een probleem dat je heel makkelijk kunt oplossen. Ja, want dat is wel... Heel kilo's. Of je moet dat ding steviger en zwaarder maken eigenlijk... dat kan een oplossing zijn. Maar dan gaan ze of weer ten koste van je payload... of je moet weer meer brandstofleiding. Want het is bijna altijd zoals met je wasmachine... dat er een bepaalde van je centrifugie bepaald toerental is... waarbij je een natuurlijke frequentie aankrijgt... waarin dat heen en weer gaat zwabberen. Die natuurlijke frequentie zit er redelijk autonom in die motoren... die kun je niet echt veranderen. Dat is ook als je iets moet testen wat boven op een raket zit... een satelliet, dat test je op de akoestische belasting... en de trillbelasting die de raket veroorzaakt. Dat is gewoon een gegeven. Dus dat kun je niet zo makkelijk aanpassen. En als dit helemaal hard in je ontwerp zit... dan krijg je het ook niet zo makkelijk uit. En als het simpel zou zijn... dan is het dus in ieder geval niet gelukt bij Starship Fluor 8. Dus als er hier ook geschreven wordt... ze moeten meer schaalmodellen gaan maken? Ja, daar kan je over twisten hoor. Maar je zou die hele gientryprocedure bijvoorbeeld... dat zouden ze met een schaalmodel op Falcon 9... misschien nog wel even kunnen testen. Maar dat was inderdaad wel een suggestie... dat het anders gelopen zou zijn als ze vanaf het begin... met schaalmodellen hadden gewerkt. Ja, dat zou kunnen. Ik vind dat in de ruimtevaart wel lastig. Ik had dat artikel ook gelezen... maar dat staat op een website... dat heet Planet Earth & Beyond. En als je dan naar de homepage gaat... is het alleen maar anti-Musk Musk. Ja, dat kan. Daarom moet je dit soort dingen ook als een interessante mening zien... en niet per se als de waarheid. Maar ik moet zeggen, ik vond het wel goed onderbouwd. Ik geef je alle eerlijkheid toe... en dan loopt de mop erover dit ding. Je krijgt gelijk. Ja, zover wil ik nog even niet gaan. Ik weet niet of ik gelijk wil. Dat wil je helemaal niet. Ik wil het niet gelijk, dat is een andere vraag. Ik wil het tijdje ook niet teleurstellen. De toekomst gaat het uitwezen. Maar het was wel een interessante benadering van de vraag. Is het doomed from the beginning? Ik ben benieuwd. De tijd gaat het ons leren, zo simpel is het. En onder het bamshal hebben jullie nog nabranders. Ik niet. Ik ook niet. Dan ga ik jullie bedanken. Ik bedank Herbert. Graag gedaan. Ik bedank Jeffrey. En Michael. En uiteraard ik ook. Alle luisteraars, tot de volgende keer.