Starlink-chantage: hier met die bodemschatten of we sluiten je af!

Dit is een BNR podcast. Welkom bij alweer de 167e aflevering van Space Cowboys. Ik heb hier bij me Marieke Baan van onderzoekschool Nova en Bastiaan Bom van Sverkel. Ikzelf ben Bruno van Wayenburg, wetenschappenjournalist. En we gaan het hebben over de ruimtevaart. Ik wil jou vragen Marieke, wat is jouw leukste onderwerp voor vandaag? Nou mijn spannendste onderwerp is toch wel planisieweer 2024 YR4. Waar het internet natuurlijk de afgelopen maanden vol over stond. 2032, dat was de datum dat hij op ramkoers met aarde zou komen. Daar heb ik wat follow-up nieuws over. Geen spoilers nog voorlopig, Bastiaan? Ja mijn leukste nieuws is de lange termijn ruimtevaart agenda is eindelijk door het kabinet goedgekeurd. In ieder geval zijn we een reactie gegeven. Want dat is een poezie geleden, dat kwam hier al voorbij. Ja meer dan een jaar geleden mils. Een cruciale volgende stap. Mijn leukste nieuws gaat over het oude onderwerp mijnen in de ruimte. Maar Marieke vertel. Nou het gaat over die planisieweer, de 2024 YR4. Die is in december ontdekt in het Atlas survey. Dat zijn vier telescoopjes op Hawaii en in Zuid-Afrika. En op nog een plek, misschien wel in Chile, daar weet ik niet uit mijn hoofd. Die iets grotere rotsblokken in de gaten houden. Hele kleintjes kunnen ze niet zien. Maar bijvoorbeeld tot 20 meter. Die zien ze een paar dagen van tevoren. En de iets grotere... Want voor is dat voor ze inslaan. Voordat ze inslaan. En dit formaat wat deze asteroid heeft, planetweed is een beter Nederlands woord. Die is 40 tot 90 meter in doorsnee. En die kunnen ze normaal gesproken een paar weken van tevoren zien aankomen. Maar nu was het al ergens in december. Toen zijn heel veel telescopen tegelijk gaan kijken naar die planetweed. Ze gaan echt goed zijn baan in kaartje brengen. En de kansen op een inslag werden steeds hoger. Eerst was het 1 procent toen, was het bijna 3 procent ergens. Half januari geloof ik. Of half februari. En toen hebben ze nog een keer, onder andere de VLT, de Very Large Telescope in Chile. Maar ook NASA en ESA-telescopen, raamtelescopen, ingezet. Om die baan echt goed te bepalen. En gisteren kwam er een gezamenlijke persverklaring van de NASA, de ESA en de ESO. Dat het gevaar is geweken. De kans is bijna 0,001 procent. Dus dat was eigenlijk mijn belangrijkste nieuwtje. Dus iedereen kan weer rustig gaan. Ja, want ik vroeg net voordat hij inslaat. Maar dat is eigenlijk voordat hij in de buurt van de aarde komt. Hoe kan het nou dat hij eerst de kans toeneemt en daarna weer op... Dat heeft met onzekerheden te maken. Dat duurt een tijdje. Op een gegeven moment wordt het steeds breder. En dan heb je het idee dat hij echt midden op de aarde zal terechtkomen. Op een gegeven moment als die berekeningen wat nauwkeuriger worden, dan wordt het ook duidelijk dat er geen gevaar is. Ik heb ook nog even gekeken, want deze is best groot. Tussen de 40 en de 90 meter. De laatste grote impact, de Chilean, de ESA. De Chilean, 2013 was het, geloof ik. Die was 20 meter, 13.000 ton. En die had de snelheid van 18 kilometer per seconde. En hij is ontploft op 30 kilometer hoogte in de atmosfeer. En daar kwam dus een halve megaton energie bij vrij. En dat is het equivalent van 35 Hiroshima atombommen. Oké. Daar al die gesneuvelde vet. Precies. En deze was nog veel groter. Deze was veel groter. Ik had gisteren op Blue Sky geschreven, halen maar van je Doom lijstje af. We hebben weer een Doom op de werk minder. Oké, Bastiaan. Nou, nu een leuk onderwerp. Lange termijn ruimtevaartagenda. Het is natuurlijk wel een beetje droog, maar uiteindelijk het idee van die agenda was, in plaats van dat we elke drie jaar om nieuw budget gaan vragen, laten we het nou eens op de lange termijn aanpakken en wat meer kijken naar 10, 15 jaar. Waar willen we in Nederland nou goed in zijn en goed in blijven? Dus dat is uiteindelijk door verschillende departementen, hebben we allemaal samen gekeken. Wat zijn nou de hoofd, ze noemen het missies, wat zijn de dingen die we willen gaan doen. En nu hebben ze eindelijk dus een, het kabinet heeft een reactie gegeven, dat is een beetje een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, dat is een beetje een verhaal, en eindelijk dus het kabinet heeft een reactie gegeven, eigenlijk heel positief, ze willen het volledig supporten. Wel op met een kanttekening in de agenda stond, als we deze ambities willen waarmaken, moet er ook meer budget bij. Nou daar nemen ze nog wel een slag om de arm, daar gaan ze naar kijken. Al weet ik dat het natuurlijk best wel moeilijk is, omdat er ook wat bezuinigingen moeten komen. Een arm heeft wel een 8 miljard was. Nou ja, ik weet dat bijvoorbeeld op sommige gebieden, bijvoorbeeld semi-conductor technologie, dat is toevallig waar mijn bedrijf iets mee doet, daar zijn dus heel veel bezuinigingen ook op geweest op een aantal overheidsprogramma's. Ook al is dat een strategisch topic, en de overheid heeft daar ook gezegd, van daar willen we in investeren als Nederland. Dus het is nog maar even de vraag of dat extra geld er dan ook daadwerkelijk gaat komen, maar wel een goed signaal dat ze in ieder geval er prioriteit aan geven. Natuurlijk ook met de laatste geopolitieke ontwikkelingen, daar heb ik zometeen nog wat nieuws over. Maar ja, inderdaad goed nieuws, en ik vind het eigenlijk zelf wel een mooie ontwikkeling in Nederland, om ook te zien dat we zowel nationaal als op Europees niveau toch open mee te blijven doen. Ja, want was het denkbaar dat ze hadden gezegd, we vinden die hele ruimteagenda niks? Ja, dat is natuurlijk ook de vraag. Ja, het zou onwaarschijnlijk zijn dat ze het volledig zouden afkraken. Dus het is inderdaad ook misschien een politiek spelletje om te zeggen, we kunnen keuren het goed, maar uiteindelijk geven we er misschien toch niet zo prioriteit aan. Maar het is wel zo dat voor het eerst ook voor de lange termijn gekozen wordt. Ja, en ook voor de sector heeft het natuurlijk ook het positieve invloed, dat we iets hebben waar we ook met z'n allen naar toe kunnen werken, en dat we ook wat meer richting kunnen geven aan waar we met z'n allen mee bezig zijn. Dus wat dat betreft denk ik dat dat juist sowieso wel een goede ontwikkeling is. En mooi dat het nu ook door het kabinet wordt erkend. En die hele ruimtevaartsector die valt niet onder de wetenschapsbeleid, dat is meer economische zaken? Nee, het was voornamelijk dus economische zaken, en dat is het mooie aan de lange termijn ruimtevaartagenda, dat ze dus echt mensen van elk departement hebben gevraagd van wat vind jij nou belangrijk. En dat het dus niet alleen een economische zaken kwestie blijft, maar dat er dus over het geheel wordt gekeken naar wat is nou nuttig voor Nederland en waar moeten we meer in investeren? Wat is nou bijvoorbeeld iets waar je zegt dat we echt voor nek moeten kiezen in Nederland in plaats van andere dingen? Ja, dat is voor mij een moeilijk bedoeling. In die ruimtevaartagenda bedoeling? Er zijn dus die zes prioriteiten. Ten eerste is het focussen op defensie en veiligheid, dat vind ik heel belangrijk. Er zijn een aantal, wat ik begrijp op het gebied van wetenschappelijke, bijvoorbeeld de instrumentenbouw, daar willen ze dus wel blijven focussen op waar we goed in zijn. Dus de meteninstrumenten om klimaatverandering te meten. Het gebruik van data willen stimuleren, commerciële groei. Dus een van de dingen waar ze op willen focussen is dat de sector minstens meegroeit met de rest van de ruimtevaart-economie, wat dus betekent dat in 2035 de omzet ongeveer verdrievoudig moet worden. Dat zijn een aantal dingen waar wel echt focuspunten zijn. Ja, dat is natuurlijk wel een goed punt, je kan er alles aan ophangen. Dus wat dat betreft is het... En staat er iets in over, om even terug te komen op dat wetenschapsbeleid? Want je kan wel allemaal leuke instrumenten bouwen en zo, maar als je geen wetenschappers meer hebt, om het even wat extreem te stellen, om er iets mee te doen, dan schiet het ook niet op. Maar staat er iets over de bezuiniging op wetenschap? Voor een defensiesatelliet hebben we geen wetenschappers nodig, maar ik... Maar de aardensgevaartse satanieten natuurlijk wel. Die wel ja. Ik durf het je niet 100% te zeggen, maar het geeft in ieder geval wel een handvat om te zeggen, als we hierop gaan bezuinigen, dan halen we die doelstellingen niet. Dus wat dat betreft denk ik dat dat wel een heel fijn goede ontwikkeling is. Nou, dan had ik ook nog een lancering die als het goed is vandaag moet plaatsvinden. Morgen dacht ik. Morgen. Of overmorgen zelf. Nou ja, binnenkort. Ja. Naar noluk. De eerste launch window was geloof ik morgen. Oh oké, hoe dan ook. Een Falcon 9, dat is in niks bijzonders, met aan boord een tweede maandander van Intuitive Machines. Vorig jaar ging hij ook, toen is het niet helemaal gelukt om te landen. Dus hij gaat in de buurt van de Zuidpool van de maan landen. Maar waar ik het nu over wou hebben was Odin. Een ruimtevaartuigje wat nog een eindje verder gaat. Richting een planetoide. Dat bedrijf Spaceforge wil gaan kijken of we daar... Astroforge. Astroforge ja. Of we daar metalen kunnen mijnen. Nou, dit klinkt misschien een beetje bekend. 10 jaar geleden was het ook heel hip. Mijnen in de ruimte. Een aantal bedrijven die er bovenop springen. Nooit meer wat van gehoord. Maar het is dus een nieuwe poging. En dit is echt Odin gaat gewoon... Ja. Kijken wat er is. Dus nog geen pikhouhele mee en zo. Nou begreep ik dat... Er is een Nederlandse invalszoek. Want het bedrijf Dawn Aerospace levert de thrusters. En nu begreep ik net van jou, Bastiaan, dat jij daar ook gewerkt hebt. Dus misschien jij er ook iets over vertellen. Ja, inderdaad. Ten eerste, ik vind het wel echt een heel, heel gave missie. Gewoon omdat Deep Space en... Ze gaan er heel iteratief en snel mee om. Dus de hele missie is gebouwd binnen tien maanden. Begreep ik van in een blog, op een website. Ze hebben een eerderen satelliet gebouwd. Die is helaas gevaald in de trillingstafel. En dat kwam omdat ze waren zo bezig om de massa te optimaliseren. Je hebt een heel laag togeweeg nodig om de zogenaamde delta V te halen. Dus om ervoor te zorgen dat je er daadwerkelijk bij zo'n astroïde kan komen. Dus ze hadden een plaat van metaal vervangen met een composietplaat. En die composietplaat was dus niet stijf genoeg. Niet zo stijf als ze dachten. En er zat dus een sandwichpaneel. En dat sandwichpaneel was dus eigenlijk gebroken. Waardoor die dus veel minder stijf was. Dus die hele satelliet is eigenlijk stuk gegaan op de trillingstafel. Toen hebben ze hem dus volledig opnieuw ontworpen. Opnieuw gebouwd in tien maanden. En nu alsnog op tijd voor de lancering van intuitive machines. Dat is best wel snel in ruimtevaartland. En die thrusters, Timmer zei ook mee aan de weg. Wat is daar beter dan andere thrusters? Ten eerste dus waar dan Aerospace zich op focust. Is de zogenaamde green propulsion. Dat heeft verder niet zoveel met klimaatveranderingen te maken. Maar met het feit dat er geen giftige hydrazine aan boord is. Uiteindelijk is het een stuk goedkoper en makkelijker om te testen. Om mee om te gaan. Want hydrazine is supergiftig en agressief. En om eruit te kijken. Ze hebben dus een hele hoge performance. Dus ook hun systemen kunnen dit ook werkelijk vervangen. Met wat voor een systeem dan? Dit is een zogenaamde lachgas propeen. Dat is een bipropellant. Zowel de oxidator als de brandstof. Die vloeibaar zijn. En die worden bij elkaar gebracht in de verbrandingskamer. Dus dat geeft uiteindelijk een hoge performance. Het geeft alle Engelse woorden eruit. Wat er verder nog mooi aan is aan dit specifieke systeem. Normaal heb je dus controle nodig in drie assen. En wat ze dan doen is ze kantelen de thrusters een klein beetje. Maar het probleem daarmee is dat je ook daarmee weer performance verliest. Want als je hem kantelt dan heb je een inefficiëntie die je dan weer moet oph effen. Dus om die satelliet in de draai richting constant te houden. Gebruik ze dus in reactiewielen. Terwijl de thrusters nog recht omhoog staan. En daardoor kunnen ze nog net dat beetje extra performance halen. Waardoor ze dus wel bij die astroïden kunnen komen. Dus daar zitten heel veel kleine verbeteringen in. Om het toch mogelijk te maken. Uiteindelijk is dat wel op het randje van wat mogelijk is. Maar wel met een nieuwe soort propellant. Na ja, door dan is het al een aantal keer getest. Het is niet een eerste missie. Maar het is wel een eerste, zover ik weet, de eerste missie die in een deep space, dus echt buiten de gewone aardbaan komt. Hij is bijna een jaar onderweg. Dus daar komen we dan wel weer op terug. Marieke, wil je nog iets zeggen? Ik heb nog een prangende vraag. Je zei ze gaan natuurlijk niet gelijk al met pikkauwelen en emmer spullen ophalen. Maar als je kijkt naar die laatste missie, Osiris Betu of wat was het? Osiris Rex? Hoeveel had hij meegenomen? 121 gram. Dat was heel veel, hoor ik van Inge Loes. Wat is het plan dan voor deze missie? Meer meenemen denk ik. Eerst kijken en dan weer terug. Op een uur later stadium neem ik aan. Ja, dit is allemaal vroeg. De vraag of dit ooit iets gaat opleveren is natuurlijk... Uiteindelijk is het het idee van venture capital, waar het dus een investeerder is, die nemen eigenlijk een gok. Het is bijna casino, maar dan in ieder geval beredeneerde gok. Dat als het ze lukt, dat ze daar heel veel geld mee gaan verdienen. Moet ik dan denken aan lithium, dat soort metalen? Platinum. Oh, dat is ook oké. Van de duurste, zeg maar. Maar die gaan ze dus niet deze keer al meenemen. Dus dit is meer een observatie. Maar er zitten vast bij rekeningen onder. Hoeveel kilo kun je meenemen? Terwijl het dan nog kostdekkend is, tel dat dit gaat werken. Ja, ja. Ik denk dat dat dan ook wel een van de doelen is van zo'n missie. Om te kijken hoeveel kan je eigenlijk vinden op zo'n astroïde. En hoe makkelijk zou dat terughalen zijn. En natuurlijk stapje voor stapje, dat je niet in één keer miljarden hoeft te besteden aan zo'n missie. Maar ik geloof zelfs dat ze minder dan 55 miljoen hebben kunnen doen. Dat is best erg goed. Inderdaad, ja. Dat zijn vele ordegrotes minder dan de Osiris Rekstad die je bijvoorbeeld noemt. Ik ben wel altijd benieuwd hoe die flitsen investeerden. Waar die door overgehaald worden. Door welke beloften. Want die moeten zijn op een of andere manier. Ja, dit is natuurlijk hoge risico, hoge beloning. Dat zal het idee zijn. En als je dat naar één vraagt, is het ja en naar ander nee. En de tijd zal het leren. Ja, precies. Die wilde Westen vroeger. Maar die moest je dan hawaile verkopen. Dat was de best. Daar doen wij dus. Marieke. Bruno. Wil je ons snel iets vertellen? Zeker. Ik wil het over licht en luchtvervuiling hebben. Met name in de Sterrenkunde. We kennen natuurlijk allemaal de OneWeb-satellietjes voor internet en starlinks. Die zijn natuurlijk désastreus voor met name de grote survey telescopen op aarde. Vooral aan het begin van de wijnheemnacht. Dat je al die strepen door het beeld krijgt. En jullie weten misschien ook wel, Bruno, dat de Europese Sterrenkunde vanaf de grond speelt zich af in Chile. De Europese Zuidelijk Sterrenwacht heeft daar drie grote, nee vier eigenlijk als je allemaal mee rekent, vier grote sterrenwachten. Die staan in de Atacama-hoestijn, naast het Andesgebergte. Dat is eigenlijk een van de donkerste plekken op aarde. Dus daar is heel weinig lichtvervuiling. Maar de Veald, de Very Large Telescope, die daar al sinds 2000, wat zal het zijn? Mensenheugenis. Begin van de jaartuiglingstraat. Het is het parade paardje van de sterrenkunde op dit moment. De IELT is nog niet klaar. Die wordt nu echt bedreigd. Niet alleen met lichtvervuiling, maar ook met industriële stofveroorzaking door een grote Amerikaanse energiebedrijf. EES Corporation. Die hebben een onderdochter- onderneming opgericht. EES Andes. En die hebben aan de Chileanse regering een milieueffectrapidage aangevraagd om een heel groot industrieel complex te bouwen op een afstand van 5 kilometer van die sterrenwacht. Dat is natuurlijk als een schok binnengekomen. Waarom moet het daar per se? Dat is dus de vraag. Er is meteen een petitie gestart. Die was in no time door tienduizenden mensen ondertekend. Het is een aanvraag. Het is een aanvraag. Het Paranal ligt vlakbij de zee. Dat zie je niet als je op die berg staat, omdat er nog een heuvelrug voor zit. Dat complex gaat bestaan uit 3000 hectare. Dat is 5 à 6 kilometer groter dan Leiden. Er komt een haven, ammoniak- en waterstofproductiefabrieken, windmolens, van alles. Dat gaat natuurlijk heel veel lichtvervuiling opleveren. Het bouwen gaat ook heel veel stof in de lucht opleveren. Alles wat die atmosfeer aan het vervuilt, licht, maar ook stofjes in de atmosfeer, die zorgen voor een enorme verslechtering van de waarnemingen. Maar ik begreep vandaag het laatste nieuws. Dat er een nieuwe rapport is van de regering van Chile. Een analyse. Daar zou instaan dat die plek die ze op het oog hebben, zo dicht bij Paranal, niet een beoogde plek is voor zo'n grote fabriek of fabrieksterrein. Er was ook in de rapportage en het meten geen rekening gehouden met de komst van nog een grote fabriek. Daar is geen rekening mee gehouden. De hoop is nu eigenlijk dat het afgewezen wordt. Maar dat zullen we in deze dagen wel horen. Maar de paniek was nogal groot binnen ESO. Is het dan de Chileense regering? Ja, dat is het. Maar het is ook de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Dat is de regering van Paranal. Het is een klein stadje in de buurt. Maar het is de meest donkere plek in dat gebied... waar Paranal Sterrenwacht ligt. Maar de afspraken zijn niet... van niemand mag hier ooit iets bouwen? Blijkbaar dus wel. Als ik begrijp de reactie van de regering... Als ik begrijp de reactie van de regering... dat die plek niet de aangewezen plek is... dat die plek niet de aangewezen plek is... om zo'n complex neer te zetten. Hebben de Chileen er ook echt belang bij om dat te beschermen? Zeker. De sterrenkunde Chile is heel erg gegroeid... door de komst van Ezo in de jaren 60. door de komst van Ezo in de jaren 60. Ze werken groot departement op de universiteit. Ze werken groot departement op de universiteit. Al die sterrenwachters staan daar. Dat levert ook banen op. Dat levert ook banen op. Onderaannemers die daar werk voor kunnen doen. Onderaannemers die daar werk voor kunnen doen. Tot nu toe gaat dat best goed allemaal. Tot nu toe gaat dat best goed allemaal. Ook in overleg met de lokale bevolking. En Ezo doet ook heel veel om de bevolking mee te nemen. En ze ook voor zover mogelijk te laten maken. En ze ook voor zover mogelijk te laten maken. En ze ook voor zover mogelijk te laten maken. En de regering is ook heel erg pro Ezo. En de regering is ook heel erg pro Ezo. Dus dat investeren in relaties. Dus dat investeren in relaties. Heeft zich dan misschien uitbetaald? En dan hebben we het nu over de Very Large Telescope. En dan hebben we het nu over de Very Large Telescope. Die nu bedreigd wordt op die berg. Daar ben je toch ook geweest Bruno? Maar een kilometer of 20 of zo vanaf de VLT. Maar een kilometer of 20 of zo vanaf de VLT. Ik weet eigenlijk niet eens de afstand. Ik weet niet eens de afstand. Daar wordt natuurlijk de Extremely Large Telescope gebouwd. Daar wordt natuurlijk de Extremely Large Telescope gebouwd. En in de show notes staat een linkje. En in de show notes staat een linkje. Naar een timelapse filmpje. Dat het afgelopen jaar is gemaakt. Waarin 1 jaar telescoopbouwen in 1 minuut wordt weergegeven. Waarin 1 jaar telescoopbouwen in 1 minuut wordt weergegeven. En dat is ongelooflijk. Ik was er begin januari 2024. Ik was er begin januari 2024. Toen was het geraamd. Toen stond het al behoorlijk. En nu is het filmpje. Dat delen ook gewoon bewegen nu. Dus de hele constructie, dat gaat nu al in snel treinvaart. Dus de hele constructie, dat gaat nu al in snel treinvaart. En ja. Die telescoop. Ja. Die telescoop gaat natuurlijk ook las krijgen. Ik ga zo'n complex. In 2028 ongeveer. In bedrijf gaat. Maar wat interessant is. Maar wat interessant is. Die 39 meter schotel. meer dan bijna 800 segmenten. Dat is de primaire spiegel. Dat is echt mega groot, er zijn vijf spiegels in totaal dus dat licht wordt zeg maar heen en weer geleid. Maar daarmee wordt natuurlijk alleen het licht zo goed mogelijk gestabiliseerd en met correctie voor de turbulentie in de atmosfeer wordt opgevangen. Maar je hebt instrumenten nodig met spiegels en spectrografen en zo. Die aan die telescoop worden gehangen, die staan op groot platform. Om het licht te meten? Om dingen met het licht te doen, om opnames te maken met camera's, om met spectrografen het licht uit een te raven in alle kleuren van de regenboog en nog veel meer. En tegelijk met het bouwen van die telescoop worden overal in Europa gewerkt aan die instrumenten. En er zijn vier eerste generatie instrumenten, dus die gaan al vrij snel naar het technische first light. Aan het eind van dit decennium worden die ook operationeel. Versie 1.0? Ja, ze hebben echt wel van die geweldige namen. Harmony, Mikado, Morfeo en Metis. Dat zijn van die moeizaam bij elkaar gesprokkelde acronymen. Precies. En dan is voor het Nederlands zijn met name Mikado en Metis belangrijk. Mikado, een heel groot onderdeel van het... Nou ben ik even kwijt wat het is, maar dat zoek ik zo wel even op. Daar kom ik nog op terug. Grot filter wheel, zeg maar. Dat stond twee weken geleden, was dat klaar in een van onze labs in Dwingelo, om op transport te gaan naar Garging in München, waar het EZO hoofdkwartier zit. En om daar verder met spiegeltjes en allemaal dingetjes af te maken tot Mikado. Maar er stond ook het hart van Metis, het gefreesde hart van Metis, waar ze ook aan het inpakken. Het gefreesde hart van Metis, met een F-frees. Dat gaat ook in eerste instantie naar Garging om dat onderdeel af te maken. Maar vanaf juni komen alle onderdelen van Metis heel langzaam aan. Metis is wat? Wat zo'n ding eigenlijk? Metis is een camera spectrograaf. Zo met licht op de splits? Ja, hoog contrast camera en een hele krachtige en nauwkeurige spectrograaf. En wij zijn in Nederland daar de PI van, zeg maar, de projectleider. Dus dat betekent dat alle onderdelen van Metis, die niet alleen door Nederland worden gemaakt, maar ook in allerlei andere Europese landen, die komen allemaal naar Universiteit Leiden. En op het BioScience Park, bij de Betterfaculteit, is nu een hele hal ingericht. Met zo'n goede tekenaar en zo. En dan wordt dat ding in elkaar gezet, geïntegreerd en getest. Vanaf juni gaat dat zo een beetje beginnen volgens planning. En dan gaat het ergens in, ik denk 2028, wordt het verschepen, dat hele instrument, naar Chile. 2028? Ja, dat is een mega groot ding. Het is nou 2025? Ja, dat is wel over drie jaar. Dan gaan ze er drie jaar over doen. Nou, die hele telescoop, de bouw is begonnen volgens mij in 2017, dus dat is ook al acht jaar geleden. Dus dat wordt elf jaar. Dus ja, zo lang duurt dat. Die ontwikkelde trajecten in de ruimtevaart zijn mega lang, maar in de sterrenkunde, de webtelescoop bijvoorbeeld, dat is ook even geduurd. De 25 jaar aan gewerkt is uiteindelijk met al dat uitstel. En dit gaat volgens mij tot nu toe allemaal redelijk volgens planning. Oké, nou, we komen erop terug. En er komt een bezoekerscentrum in Leiden bij die integratiehal. Dan kun je kijken hoe ze meten in elkaar schroeven. Ja, en andere dingen. Dus daar zijn we nu mee bezig om dat in te richten. Dus als dat open is, dan zal ik dat zeker een keer melden volgend jaar. Graag, dankjewel. Mag ik weer? Ja, ja, bedankt. Oké, ja, mijn volgende onderwerp is wat minder leuk nieuws, maar recentelijk is er weer een derde keer in zes maanden is er een SpaceX upper stage, nou, is er iets fout gegaan. En deze keer van de Falcon 9. En deze keer is er dus een ongecontroleerde reentry geweest boven Europa. Vielen dingen terug. Inderdaad, er vielen dingen terug. Ik geloof dat hij ook over Nederland is gegaan. En uiteindelijk zijn er dus brokstukken in Polen beland. Onder andere een boer die heeft een compositen tank op zijn land gekregen. Die heeft al gezegd dat hij SpaceX aansprakelijk gaat stellen en een schadevergoeding eist. En wat is de schade dan? Ja, wat is de schade? Gat in de land, ja. Maar zit er geen schadelijke stof in de midden? Ik ga ervan uit van niet. Ik zag wel wat filmpjes langskomen van mensen die ook, het leek brandweermannen die met ademlucht en een metertje aan het meten waren. Ik ga ervan uit dat dat wel vervlogen is in de reentry. Het is minder goed nieuws dat dit gebeurt. Omdat we nu steeds vaker raketten lanceren, moeten we ook een goede manier hebben dat wanneer je weer terugkomt, we er in ieder geval niet mensen mee lastig vallen. En ik heb ook even opgezocht. Vorig jaar zijn de helft van alle lanceringen, daarvan de upper stages, ongecontroleerde reentries geweest. Dus geen de orbit burn die je normaal gesproken zou doen om hem uit de baan te halen. En is het allemaal Falcon 9? Deels, ja er zijn natuurlijk heel veel Falcon 9's. Vaak heeft het wel te maken met het feit dat je dus als je een bepaalde missie doet, dan heb je misschien niet voldoende stuwstof om hem ook weer terug te halen. Dus dan hebben ze een soort van half gecontroleerd. Dus we weten wel ongeveer wanneer hij weer terug zou moeten komen, maar niet helemaal gecontroleerd. Maar ongecontroleerd wil niet per se zeggen dat er dan nog echt stukken overblijven? Nee, nou ja. En niet verbranden? Dat wel, je hebt natuurlijk heel veel zee waar het in kan vallen. Dus dat is uiteindelijk de afweging die je maakt. Normaal gesproken als er een mogelijke reentry over land zou kunnen zijn, dan wil je wel dat het gecontroleerd gebeurt, zodat het dus niet gebeurt, zodat je het ergens in zee kan laten neerstorten, zodat uiteindelijk een geminimaliseerd risico is voor mensen op aarde. Goed, één boer in Polen, oké. Dat is een leuk nieuwsbericht, maar we krijgen natuurlijk steeds, of van die boeren niet natuurlijk, maar we krijgen natuurlijk steeds meer Falcon 9's. Hier kan je ook vaststellen, nadem de commercialisering opbrukt, worden de marx's om net die orbitburns uit te voeren ook allemaal wat krabber. De Starships van SpaceX hebben ook de negging om, oké, die moeten heel terugkeren, maar als ze exploderen valt er ook van alles terug. Ja, dat was natuurlijk ook laatst. Dus wordt dit het nieuwe ruimtruiprobleem? Dat denk ik, ja. Ook een ander probleem is dat dit ook best wel een risico is voor de crewlanseringen. Dus het feit dat zo'n upper stage niet meer goed werkt, betekent dat dat zo'n fout ook kan overkomen op het moment dat hij bijvoorbeeld mensen naar het ISS toe stuurt. Maar dat was echt een fout in die upper stage, niet dat ze dat gewoon gecalculeerd hebben van die fout. Het was een lekkage en dat is dus eerder gebeurd. Dus een eerder lancering mislukt. Dit was een Starlink lancering, een eerder Starlink lancering. Nou, dat doen ze bijna alleen maar. Ja, precies. Dat werkt een beetje. En die was dus mislukt tijdens een van de manoeuvres die ze doen om een circulaire baan te maken. En in dat geval zijn de satellieten ook verloren gegaan. In dit geval zijn de satellieten netjes afgeleverd. En wanneer die dus dan weer terug zou moeten komen, doen ze nog een extra manoeuvre. Wat dus niet meer lukte omdat ze een lekkage hadden. Ofwel, ik weet het niet precies wat dan uiteindelijk de oorzaak is, maar vaak is het een van de twee. Ofwel de stuurstof is op omdat het weggelekt is. Ofwel de stuurstof zorgt ervoor dat er een onbalans komt of iets dergelijks, waardoor die niet meer te besturen is. Misschien nog een derde is dat als het op een verkeerde plek terecht komt, kunnen er ook nog dingen ontploffen. Ik geloof dat dat een van de eerderen oorzaken was. Als je natuurlijk de brandstof en de oxidator bij elkaar doet, waar het niet hoort, dan kunnen er dus wel eens dingen ontploffen. Het was wel spectaculair, geloof ik, want ik had allemaal wat appjes van radioprogramma's, van nachtprogramma's. Ja, wij zagen net allemaal vuurbollen in de lucht. Oké, dit is allemaal gezien? Boven Polen? Nee, boven Nederland. O? Ja, alleen ja, ik zag het pas om acht uur. Meestal is het een bolide, zoals ik denk. Maar nu was het een raket? Ja, meer voetbalden, ja. Maar een van mijn collega's had zijn telefoon wel opgenomen. Had het mensen gerustgesteld? Precies. Behalve dan? Die dacht dat het wel een re-entry was, maar die had geen idee nog. Dat hoefde in de loop van de ochtend duidelijk. We hebben hier de Sandwich Raketen en Sterren, dus we zijn nu weer aan de Sterren toe, denk ik. Weet je wat een Einsteinring is, Marique? Ja, dat weet ik. Dat is een... Bastian kijkt heel... Ik heb geen idee. Wanneer een Sterrenstelsel voor een ander Sterrenstelsel staat, dan wordt het licht van het achterste Sterrenstelsel afgebogen door de zwaartekracht van het voorste Sterrenstelsel. En dan zie je dat achterste Sterrenstelsel als een soort uitgerekte ring om dat voorste heen. En dat verkraakt donkere materie. U wint... Dat verklaart donkere materie. Ja, dus het buigt af om het achterste Sterrenstelsel, het licht van het voorste Sterrenstelsel, en die afbuiging wordt veroorzaakt door de massa van het... Door de massa, maar die is niet groot genoeg om te verklaren. Ja, dus dat is inderdaad een manier om te kijken hoeveel donkere materie er is. Maar het is ook gewoon een heel mooi plaatje. Er is een gevonden door Euclid, de ruimtetelescoop die helemaal geen last heeft van lichtvervuiling en fabrieken omdat hij dus in de ruimte rondzweeft. En op een van die beelden van een van eigenlijk al een bekend Sterrenstelsel, wat al in de 19e eeuw ontdekt is. Maar dat ding zoemt dus wat of dat stelt wat beter scherp. En zagen ze zo'n ring. De Einsteinring is dan idealiter echt een ring. Maar vaak moeten die twee Sterrenstelselsel precies achter elkaar liggen. Dat is natuurlijk vaak toevallig net niet aan de hand of de massa is een beetje niet helemaal gedeeld. Maar deze komt er toch echt wel heel dicht in de buurt. En de perfecte Einsteinring. Ik kon niet achterkomen in het bericht op de ESA website zegt iemand is de perfect Einsteinring. En ook volgens mij in de titel van de journal noemen ze het een complete Einsteinring. Nou ja, dat is waarschijnlijk wees grappig ja gewoon voor perfect. Maar ja, het is niet helemaal rond. De echt perfecte Einsteinring is nog niet gevonden. Maar het geeft aan dat je zelfs in de Sterrenstelsel wat al bestaat nog nieuwe dingen kunt ecken. Volgens mij is het nog net iets anders. Volgens mij is een zwaardkrachtlens als het een beetje half is of een enge hand. En je mag het pas een Einsteinring noemen als het echt helemaal perfect is. Als het helemaal rond is ja. Volgens mij is het zo. Als ik het fout heb dan moet iemand dat de volgende keer maar even corrigeren. Maar vaak heb je dan dat hij bijna helemaal rond is, maar dat hij op sommige plekjes dan niet wat dunner is. Ik heb een vraagje over. Ik zit nu even naar te kijken. Ik zie in Einstein een ring, maar er zitten ook vier pieken rond de omtrek. Is dat onderdeel van de ring of is dat een artifact van het instrument misschien? Hoe moet ik dat? Dat kan ik je zo niet vertellen. Volgens mij ga ik een beetje speculeren. Ik heb wel eens gelezen over een Einstein kruis. Dat op een of andere manier de richting aninvaseal morfie is. Dus niet alle richtingen even sterk. Dit zou dan wel eens daarvan de afspieging kunnen zijn. Maar hoe het precies zit, daarop moet ik je het antwoord schuldig blijven. Dat is vast wel. Misschien dat de kijkers het weten. Ja, dat zou leuk zijn. Ze moeten daarmee reageren. En Euclid komt trouwens volgende maand met de Q1 datarelease. Euclid is een surveyor, die maakt gewoon een groot survey van de sterrenhemel. Dan kunnen we allemaal op zoek naar Einsteinringen. Er komen tientallen papers verschijnen er dan. Dat is half maart. Dat is wel iets om even in de gaten te houden. Oké. Heb jij nog... Ik heb ook nog een leuk, echt serre kunde nieuwtje. Dat klopt dan niet met een raket afwisselen? Nee. Is dat erg? Nee, dat is niet erg. Dan doen we eerst nog even raketten. Dan bewaren we dit als er nog tijd over is. Ik heb geen raketten, maar ik heb wel SpaceX-nieuws. Oh ja. Dus als je wilt kan ik het doen. We doen Marieke. De floor is yours. Goed. Het gaat weer over de Very Large Telescope. Oh. Ik weet niet hoe het komt, maar de ESO is toch best wel belangrijk in de sterrenkunde. Maar astronomen hebben dus met deze grote telescope in Chile een planeet ontdekt... waar supersonische winden waaien. Ik wil het gewoon niet geloven. Ik ga zo de cijfers noemen. De naam van die planeet is WASP-127b. Die exoplaneten, dat zijn planeten rond andere sterren dan de zon. Die hebben van die gekke namen omdat ze genoemd worden naar het instrument... waarmee ze ooit zijn ontdekt voor de eerste keer. WASP. Wasp is zo'n exoplaneten-ontdekker. Volgens mij staat hij op La Palma. Oké. Is niet White, Anglo-Sax en Protestant. Zo zal het maken. Oké. En daar waait het dus extreem hard. Maar het is een gas-planeet, een beetje zoals Jupiter. Maar hij staat op 500 licht jaar afstand. Voor wie dat interessant vindt om te weten. Hij is iets groter dan Jupiter, maar hij is slechts een fractie van de massa van Jupiter. Hij is dus erg opgezwollen, gassy zeg maar. En wat ze gevonden hebben is een supersonische straalstroom rond de evenaar. En dat gaat met 9 kilometer per seconde. Dat is 33.000 kilometer per uur. Dus dat is echt razendsnel. En die winden die waaien dus zes keer zo hard als de planeet. Hoeveel ines is dat in Beaufort? Dat kan in Miemouf, honderd keer is het ook nog even bellen. Oké. En dat is echt nog nooit gezien. En in onze eigen zonnestelsel is de hoogste wind snelheid die ooit is gemeten. Dat is gebeurd op de planeet Neptunus. En die snelheid bedroeg 0,5 kilometer per seconde. En dat is 1800 kilometer per uur. 5 kilometer per seconde? Nee, 0,5 kilometer per seconde. Ja, sorry. Dus 1800 kilometer per uur in plaats van 33.000. Nou, zullen jullie je natuurlijk afvragen. Hoe hebben ze dat dan berekend of gezien of die conclusie getrokken? Nou, wat ze hebben gedaan is met een van die instrumenten, weer zo'n instrument op een telescoop, hebben ze gekeken hoe het licht van de ster door de bovenste atmosfeer van de planeet gaat. En daardoor konden ze de samenstelling van die atmosfeer achterhalen. En... Zitten ze een doppelerverschuiving in of zo? Ja. Van de snelheid? Ja, en ze hadten in ieder geval wateramp en koolstofmonoxyden in de atmosfeer. Maar toen ze keken naar de snelheid zagen ze dat er een dubbele piek was. En dat wijst erop dat de ene kant van de atmosfeer met de hoge snelheid inderdaad naar ons toe beweegt en de andere kant van ons af beweegt. Het ene is aan de ochtendkant en het andere aan de avondkant? Dat weet ik niet, helemaal zeker. Maar het is in ieder geval zo dat die straalstromen daar het resultaat van zijn. Oké. Zo is dat ontdekt. En ze hebben ook gekeken nog naar de temperatuur. Die is aan de pole iets koeler dan aan het oppervlak van de rest van de planeet. Dan komt het weer een van de extreem getalgalken. En er is ook een klein temperatuurverschil tussen de ochtend- en de avondkant. Maar wat is de temperatuur dan? Dat hebben ze mij niet gemeld. Oké. Maar het klinkt niet als een plek waar je heen en naartoe wilt. Ik denk dat je er niet eens op kunt staan. Nee. Het duurt ook wel even voor dat je er bent. Wat zei je? Het duurt ook wel even voor dat je er bent. Ja, dat lacht ze daarvan. Maar goed, met die nieuwe instrumenten kunnen ze echt zoveel meer. Vroeger kon je alleen maar de massa en de straal meten met wat er bestond aan het hele schoppen. En nu kunnen ze gewoon echt ook die atmosferen gaan analyseren. Web kan dat bijvoorbeeld minder goed. Die kan minder goed het weer bekijken. Maar de ELT straks hebben weer de Extremely Large Telescope. Daar gaan echt grote stappen meegemaakt worden op dit gebied. Met meters? Ja, bijvoorbeeld. Dus dat wilde ik even melden. Ik vond het wel een grappig nieuwtje. Supersonische wind op een verre planeet. Supersonisch, sneller dan het geluid is? 93 km per uur. Ja, dat zal. Terug naar de aarde. Ja, mijn laatste nieuwtje. Nou, niet op de aarde, maar wel dicht bij de aarde. Ja, dus de Verenigde Staten is op dit moment aan het onderhandelen met Oekraïne over hun mineraalrechten, grondstoffenrechten. En in deze onderhandelingen, dus volgens Reuters, die heeft verteld dat de Verenigde Staten ze bekend heeft gemaakt dat ze Starlink kunnen afsluiten op het moment dat Oekraïne niet akkoord gaat met deze grondstoffend deal. Ja. Wat op zich lag het wel in de lijn der verwachting, maar Europa was natuurlijk wel gelijk heel erg ongerust. Pure powerplay, want ze hangen natuurlijk totaal af van Starlink. Ja, ze zijn dus de enige die ook zo'n grote constellatie heeft waar je ook heel veel bandbreedte doorheen kan doen. We hebben natuurlijk bijvoorbeeld OneWeb en die kan dat deels wel. Ik geloof dat ze wel wat coverage in Oekraïne hebben, maar de Oekraïnse militairen gebruiken allemaal Starlink. Ja, worden ze daar ook die drones en zo mee? Ja, drones, alle communicatie gaat via Starlink. Dus ja, dat is een grote afhankelijkheid daarin. Nou was er dus eerder vanochtend het nieuws dat Oekraïne akkoord was gegaan door Trump die dat had gezegd. En nu werd het laatste wat ik las, dat Oekraïne dat dan weer ontkende. Ja, dit werd ook weer ontkend door SpaceX dat zij gedreigd zouden hebben om Starlink uit te zetten. Dus het is natuurlijk een onderhandeling en het is pas rond als het helemaal rond is. Inderdaad. Maar goed, dat we dus die afhankelijkheid hebben door de Europese Commissie, wordt het gezegd dat is dan de reden waarom we zelf onze eigen onafhankelijke internet-constellatie willen. Nou ja, het is dan nog maar de vraag, ik heb zelf niet alle data daarvoor beschikbaar, maar het lijkt mij niet per se vergelijkbaar als je een constellatie van geloof 6.000 satellieten of 10.000 satellieten tegen de tijd dat de Europese Constellatie er is. Ja, want we hebben zelf ook vanwege, precies vanwege dit soort redenen, strategisch onafhankelijkheid, ook een netwerk van satellieten beginnen, maar dat is nu nog in de plantstadium en dat wordt ook lang niet zo uitgebreid als Starlink. Ja, dus er is wel een antwoord, minder uitgebreid. Nog wel de grote focus op commerciële exploitaties, ze willen dat de bedrijven het commerciëel gaan inzetten en mogelijk dus dan ook met ook, noemen ze dan, government services, dat je echt militaire services ook kan doen, eventueel. Met natuurlijk het doel dat als je het commerciëel doet, kan je het misschien wat goedkoper doen, dan kan je meer inkomsten halen. Op zich een goed idee, ik vraag me wel af, kan je daar echt de strijd mee aangaan? En het voordeel dat SpaceX heeft, is dat ze hebben een goedkope lancering. En dat is wel, als je heel veel satellieten wilt lanceren, is dat in ieder geval een grote kostenbesparing en dus een concurrentievoordeel. En dat moeten we dus zien hoe dat zich verder gaat uitpakken. Maar je kunt ook wel zeggen, dit is nou precies waarom je een eigen Europees netwerk wilt in, of dat dan commerciëel concurrerend wordt. Ik ben bij een presentatie geweest van het netwerk en ze zeggen, we gaan het heel slim doen met meerdere lagen en daarom hebben we niet zoveel satellieten nodig, maar ook als ze alle duren zijn. Ook militaire voorzieningen zijn natuurlijk ook niet altijd het goedkoopste. Nee, klopt. Het is goed dat er in ieder geval iets is, als we Starlink niet kunnen gebruiken. Ook als het op zo'n pure manier ingezet wordt, echt een soort onderhandeling. Tuurlijk zet ze dat heel snel uit, maar aan de andere kant heeft Musk eerder, hij ontkent dat ook, ook in die oorlog, toen ze met die dronebootjes de Ukraine in de hand hadden, met dronebootjes wilden aanvallen. En ja, voor het eerst dat zo'n militair belangrijk iets in commerciële handen is, denk ik. Ja, klopt. En tegelijkertijd, dus het alternatief wat er vroeger was, wat er nog steeds is, zijn geostationaire satellieten, dus een grote satelliet, op één plek. En daar hebben we gelijk de kwestbaarheid gezien. Toen de oorlog uitbrak, heeft Rusland één satelliet gehackt en dat heeft ervoor gezorgd dat heel Oekraïne eigenlijk geen geostationaire coverage meer had. Terwijl, als je dus een grote constellatie hebt, is het natuurlijk moeilijker om duizenden satellieten uit te schakelen. Ja, dat zou ook een wedloop blijven of een worden. Ik denk dat er altijd een tussenoplossing is, want het mooie van zo'n geostationaire satelliet is, je hebt maar één satelliet nodig om best wel veel coverage op aarde te hebben. Maar je hebt een later, een hoge latency natuurlijk. Ja, maar dat is niet voor alles nodig. Ik zie wel een markt voor beide. Tegelijkertijd hebben de lagebaan- constellaties een voordeel bewezen door Starlink. Dus ik hoop dat ook Europa daar wat meer initiatie in gaat tonen. Nou goed, dat Iris Square die constellatie... Ja, er zijn nog wel meer. ...zal in een gegeven gebuikt worden. Ja, wat ik heb begrepen, dat Iris Square gelanceerd gaat worden in 2029. Ja, dat gaat echt heel lang. En hebben jullie iets gehoord of ze nadenken over hoe astronomische waarnemingen niet al te zeer worden bedreigd door nog meer satelliet? Daar heb ik helemaal niets over gehad. Hoe ik het begrijp is, de constellatie bestaat uit twee soort hoofdlagen. De laagste laag zit op 1200 kilometer. Nou weet ik niet zeker of dat nou een grote invloed heeft. Maar juist omdat ze hoger zitten hebben ze minder satellieten nodig. Dus het effect zal sowieso minder zijn. Ja, het waren sowieso veel minder satellieten dan musculaal. Uiteindelijk 42.000, dat getal. En dan hebben we ook nog Chinese satellieten en OneWeb en zo. Maar ja, ik begrijp je zorgen. Dan toch nog even een raketten nieuwtje. Eindelijk. Want in het kader van deze o zo belangrijke strategische autonomie willen wij ook Europees raketten hebben. En er zijn een aantal bedrijven zijn ermee bezig. Dus het Duitse en Spaans bedrijf, dan Airspace, doet ook iets in die richting. Maar binnenkort zou dan eindelijk voor het eerst de spectrumraket van het Duitse Isar gelanceerd gaan worden. Het is een spectrum, wel een hele saaie naam van raket. Mega James Bond, spectrum. Zet ik spectrum uit, vroeger zo'n homecomputer. Maar dat is waarschijnlijk een ander spectrum. Die wordt gelanceerd vanuit Andeua in Noorwegen. Dus dan zouden we een Europese, dat zou dan de eerste Europese orbitale lanceering. Noorwegen zit niet in de Europese Unie, dacht ik. Maar wel in ESA. Ja, dus het was nog de vraag of Noorwegen dan Europese gezien kan worden. Daar ja. Bruno, kun je het goed? Cultueel gezien vind ik Noorwegen wel bij Europa horen. Maar ze moeten alleen nog even toestemming geven. De raket is op 21 februari getest. Wie moet toestemming geven? De Noorse luchtvaartautoriteit. Dat is een eiland helemaal flink eind naar het noorden. Het is vooral dus geschikt voor polaire banen. Dus aards observatie dingen en zo? Ja, dus banen die over de Noordpolen gaan. Die zijn eigenlijk een beetje in concurrentie met aantal plekken in Schotland. Die willen graag ook lanceren naar polaire banen. Europa ligt natuurlijk niet zo lekker voor banen. equatoriale banen, want dan moeten we over Rusland. En die vinden dat vast niet geruststellend. Hoe dan ook. Dit zou ergens de komende maanden voor het eerst weer een orbitale lancering vanuit Europa moeten plaatsvinden. Een testvlucht natuurlijk, dus je weet nooit wat er gebeurt. Door Izar Aerospace uit Duitsland. Ja. Ja, mooi. Ik vind het mooi dat er ook eindelijk wat meer commerciële partijen zijn die ook satellieten lanceren in Europa. Dit is nog wel een kleinje, 1000 kilo naar de laag. Op zich kan je best al veel met 1000 kilo. Ik zou het liefst inderdaad nog wat meer capaciteit zien. Nou, denk ik dat het is een beetje natuurlijke groei. Begin niet al te groot. Ik vermoed dat ze ook wat plannen hebben voor grotere lanceerders. Dat zijn vooral in lanceerders ook zichtbaar. Dus vaak dat het niet 5 keer zo duur is om een 5 ton raket te lanceren. De SpaceX is ook begonnen met de Falcon 1. En er bleek... En ik denk dat er ook de zogenaamde European Launcher Challenge komt aan. Daar is iedereen voor aan het voorbereiden in Europa. En dat is dus in ieder geval een contract van grote waarde vanuit ESA die dat geeft. Maar natuurlijk moeten alle Member States die bestemming voor geven. Maar dat is denk ik een van de redenen waarom ze zo snel die testvlucht willen doen. Omdat ze dan op tijd zijn om aan de voorwaarden te voldoen. En om zo goed mogelijk te scoren in die European Launcher Challenge. Je wilt toch sowieso een testvlucht doen, lijkt me. Ja, klopt. Maar goed, je zag ook bijvoorbeeld de R.V. Dus de Rocket Factory Augsburg. Die willen even naar het Schotland. Ja, die zijn ook druk bezig om hun eerste lancering klaar te maken. Heb je nog Spaanse bedrijven, PLD? Ja, die zijn ook bezig. Het laatste wat ik begreep is dat ze eind dit jaar willen lanceren. Dus wat dat betreft, het is een van de redenen waarom al deze lanceerders er zo verhaast bij hebben op dit moment. Zodat ze in de volgende ESA Ministerial meer financiering kunnen krijgen voor hun raketen. En ook daadwerkelijk die contracten kunnen krijgen om dingen te lanceren. En om zo dan een commerciële businessmodel op te bouwen. En die ministersconferenties, dat is ergens in het najaar toch? Klopt, volgens mij november. En er zijn nu natuurlijk beginnen de voorbereidingen daarvoor. Ik geloof dat er over een maand, anderhalve maand de ESA in de eerste plannen gaat presenteren wat zij willen. En dat is natuurlijk een heel proces van wat elk land wil waar ze op willen gaan inzetten. Ja, maar ik denk dat het toch wel vrij veel ingezindheid is over dat wij Europa ook toegaan moet hebben. En dan niet alleen via Vega en Ariane, maar ook met een goed bevolking. Ja, klopt. Maar goed, dan is er elk land wil weer zijn eigen lanceerders. Dus dat is nog wel een hot topic van hoe gaan we dat nou precies inregelen? Gaat elk land nu gewoon een eigen lanceerders sponsoren zoals het ging? Of gaan we het echt commerciëel maken? Dat iedereen wat in de pot stopt en uiteindelijk iedereen er ook van wint omdat er dus concurrentie is. Ja, maar voor concurrentie moet je natuurlijk wel weer meerdere partijen hebben die een poging doen. Oké, hiermee zijn we aan het eind gekomen van aflevering 167 van Space Cowboys. Dankjewel Marieke, dankjewel Bastiaan. En dankjewel Bruno. Ja, geen dank, het vond ik weer hartstikke leuk. Tot de volgende keer. Doeg. TV Gelderland 2021