Het grote Space Cowboys jaaroverzicht 2024!

Dit is een BNR podcast. Gelukkig nieuwjaar iedereen. Welkom bij Space Cowboys, aflevering 163. En niet zomaar een aflevering. Zeker. Ik ben hier met... Michel van Baal en een gelukkig nieuwjaar allemaal. En Philippe Schoonejans. En ook van mijn kant een gelukkig nieuwjaar voor iedereen. En dit is het jaaroverzicht van 2024 van Space Cowboys. We hebben een speciale uitzending. En we gaan eens doornemen wat er vorig jaar omgebeurd is. In Ruimtevaartland. Ruimtevaartland, oftewel in Space. En op aarde over Space. Goede traditie doen we elk jaar, Thijs. Nee, dit is echt de allereerste keer. Natuurlijk totaal uit nood geboren. Want vandaag is het 1e de waring. Dus de dag dat deze live komt. Maar ja, hebben die ook echt daadwerkelijk op 1e de waring opgenomen. Niemand die ooit... Of was jij te brak om dat te doen? Ik stelt het niet. Ik stelt het niet. Ik stelt het niet. Hopelijk is de luisteraar niet te brak om te luisteren. Nee, precies. Hij lag op 2 januari ook nog wel, denk ik. Als ik jullie nou eens even vraag, wat waren nou de hoogtepunten van 2024? Wat komt er dan zoal in je op? Nou, eigenlijk best wel veel. We hebben heel vaak een aflevering gehad. Of eigenlijk bijna geen aflevering gehad, volgens mij. Waarbij we dachten, we hebben eigenlijk nou eens onderwerpen. Misschien één keer ofzo. Maar meestal was het echt kiezen uit een ballenbak, zeg maar. En er gebeurde gewoon heel veel. Voor mij, die komt straks nog wel langs, was de hele saga rondom Starliner. Dat was wel, vond ik wel, het interessantste verhaal van het afgelopen jaar. Ook omdat het zo'n lang verhaal was. Het bleef maar gaan. En een beetje een soort schakelpunt, misschien ook tussen de oude bedrijven... die dan met zo'n saga zitten, met zo'n klucht zitten... en de nieuwe bedrijven die dan heel erg succesvol zijn. Ja, dat was eigenlijk tegelijk... Het geldt ook wel een beetje voor het hele lange verhaal over Artemis die maand. Het is een beetje een kantelpunt tussen de oude wereld en de nieuwe wereld. Ja, de maandbindties, waar gaat dat heen? Daar is die Starliners capsule ook wel eigenlijk een beetje een symbool van. Gaan we nog over hebben, Filip? Wat komt er bij jou zo op? In het algemeen wel, dat er op het gebied van raketten... wel heel veel is gebeurd inderdaad. Niet alleen deze Starliner, maar alle andere raketten in Amerika, Europa... op weg naar verre missies, bemand en onbemand. Dus ik had eigenlijk elke keer wel tien onderwerpen... waar ik dan met grote moeite uit moest kiezen. En ik moest kiezen, en kiezen is moeilijk, dat weet iedereen. En herbruikbaarheid is gewoon de norm geworden. Dat zeg je nu al. Dat is er dit jaar denk ik gebeurd. Je moet een raket dienen om het opnieuw te gebruiken. Dat is ook een kantelpunt. Nou, daar gaan we het over hebben, over bijvoorbeeld het opvangen van zo'n raket. Een van de hoogtepunten. Maar heel eventjes eerst even de fails, de dieptepunten, de slechte dingen. Je hebt Starliner al genoemd. Maar er zijn wel meer van zulke dingetjes gebeurd. Er zijn wel een paar... Pellegrine komt, moet ik aan denken. Ja, dat was helemaal in het begin, in januari ofzo. Die helemaal niet de maan wisten bereiken. Die zou naar de maan gaan, die ging wel richting de maan. Dat had ook één voordeeltje. Want daar zat de as in van een aantal rijke mensen die dat wilden laten verstrooien op de maan. Er was enorm veel discussie over. Want met name de Navarro-Indianen vonden dat verschrikkelijk. Dat de maan ontheiligd zou worden door die as. En dat probleem verdween uiteindelijk uit zichzelf. Omdat die Pellegrine nooit de maan wist te bereiken. Dat was eigenlijk een soort geluk bij een ongeluk. Bij failures altijd in de ruimte wat lastig. Want there is no such thing as a failure. Je leert er altijd wat van. Ja, oké. Dus dat maakt het ingewikkeld. Maar voor mij is de treurigheid, dat is natuurlijk ook een beetje geopolitiek. Maar het is natuurlijk wel de totale teleurgang van de Russische ruimtevaart. Die is vorig jaar in mijn beleving zo'n beetje bijna verdwenen. Ja, maar daar hebben we het wel een paar jaar al over. Wat er in 2024 gebeurt, dat dat dan echt... Ja, het is fading out. Het is al jarenlang natuurlijk uitglijden op... Zou Jungs ook nog ontploft volgens mij? Ja, ik weet niet of dat echt rampt. Niet ontploft, maar er ging natuurlijk de een en de ander lek. We hadden het lekken in het koelsysteem. Maar er was net nog eind 2023 dat er zo'n soort champagnefles... de koelvloeistof uit de soju's spoot in alle richtingen. Maar de constatering is, we hebben het vorig jaar eigenlijk gewoon niet over gehad. Nee, over de Russen. Over de Russen. En dat is ergens, in de geopolitieke zin vind ik het niet erg... dat we het er niet over gehad hebben. Maar als je naar de geschiedenis kijkt, is het ook al pijnlijk. Voor meneer Poetin vind ik het niet jammer, maar wel voor de mensen die ik daar al 20, 25 jaar ken. Want ik ben 50 keer een week in Rusland geweest in al die jaren. Ik ken daar gewoon mensen. En die spreken daar nooit meer. Dat is echt jammer. Ja, er is veel kennis en ervaring verloren. En er is een Intelsat. Wat is daarmee gebeurd? Een Intelsateliet. Die ging omhoog en die is ontploft. Ja, er was een... Niet zozeer ontploft als omhoog, maar volgens mij zijn ze hem in zijn baan kwijtgeraakt. Dus hij zat al in zijn baan en hij is uit elkaar gespat. En, nou ja, althans dat weten we niet precies, maar er waren opeens heel veel objecten op die plek in de ruimte... waar er eigenlijk maar één hoort te zijn. Dus dat is wel een telsaal, Sain. En ook dit overigens raakte een beetje aan waar we begonnen. De saga van het afgelopen jaar van Boeing. Want ja, hij was gebouwd door Boeing. Dus voor Boeing was het natuurlijk qua failures überhaupt een rampjaar als bedrijf. En dat was dan al gewoon de ruimtevartak. Ja, dat was een van de staking die ze een miljard per dag kostte en lang geduurd heeft. Ook dat. En als ik me niet vergis, is er op een gegeven moment daadwerkelijk nog een satelliet ontploft. Ook daar waren ze wel bij betrokken. In allerlei kleine stukjes. En toen hebben ze een ruimtepuin ontstaan. Dat was die Intelsat. Ja, dat was die Intelsat. Ja, precies. Oké, dat was die. En uiteindelijk werden er meerdere blokstukken getracked. Ik weet niet helemaal zeker. Maar het was een communicatie. Ja, oké. Ja, precies. En dan is er ook nog, wat ook nog wel grappig was, is dat, niet voor hun, maar SpaceX had ook een probleempje. Er is een Falcon 9 op een gegeven moment, Aperstage, ontploft. Heel ongebruikelijk. Heel ongebruikelijk. Was de eerste tijd sinds 2015 en 2016 ongeveer dat dat weer gebeurde. En dat is heel opmerkelijk. En dat was niet het enige. Er is ook nog eentje tijdens het landen kapot gegaan. En dat was ook een soort succesvolle streak van 150, 250, zoiets die er doorbroken werd. Want ook dat landen ging eigenlijk hartstikke goed bij SpaceX. Maar opeens twee keer achter elkaar ging het toen toch mis. Ze zijn toch wel geneigd om dat dan weer te vergeven. Zolang er geen mensen in zitten. Ja, precies. Maar dat waren de dieptepunten. We hebben ook een hele leuke lijst van hoogtepunten doorgestuurd gekregen van de andere hosts van deze podcast. Hartstikke leuk. Want we zitten hier natuurlijk met z'n drieën nu. Maar de anderen doen ook mee. Voordat we daarmee verder gaan, heel eventjes een hoogtepuntje in Europa. Dat was Ariana 6 en Vegacé. Philippe, wat is daar in Europa, wat was er uitgegaan? Het hoogtepunt is dat we nu in Europa weer twee verschillende raketten hebben. En dan kan me nog een discussie in S-Tech in het technologiecentrum herinneren. Dat er iemand vroeg aan de inspecteur-generaal van wat zijn eigenlijk de grootste problemen van ESA. Dat was vorig jaar. En hij zei dat is heel simpel, we hebben geen raket. We zijn een space station, dus we hebben geen raket. Want de kleine raket Vega, die had een launch failure. Dus die was in onderzoek. Want ze lanceren pas als ze weten precies wat er aan de hand was en gefixt is. Ariana 5 was afgelopen, die was uit de running. En Ariana 6 was nog niet klaar. Dus we hadden geen raket. En nu hebben we weer wel een raket. We hebben er zelfs twee. Dus Ariana 6, de grote raket, is op 9 juli gelanceerd. Overal waren parties in S-Tech en de Nederlandse specie-energie. Ik was bij Airbus, want die hebben ook heel grote stukken daarvan gemaakt. Uiteindelijk, het laatste stukje, daar deed iets niet helemaal goed in de goede baan. Maar die basiste lancering was gewoon gelukt. En daar was iedereen echt super blij mee. En dat was wel een beetje voor onze oude methode. Hij moet in één keer goed gaan, niet met de eerste zes keer fout. Zoals SpaceX dat doet. Maar iedereen was... En ESA heeft natuurlijk een lichtelijk trauma van Ariana 5. Wat dat betreft, laten we eerlijk zijn. Want ik heb hem ook. Ik weet nog waar ik was toen ik dat zag. Met die vier zonne- en clusterstatelietten die gratis lancering hadden. En toen allemaal verloren gingen. Dat het jaren geduurd heeft voor dat ze die opnieuw konden lanceren. Met andere raketgrons. Wanneer was dit? 1998 of zoiets? En jullie weten nog waar je was toen? Ja, ik stond daar te kijken. En we waren niet op voorbereid. Ik weet het nog heel goed. Ik werkte toen bij ESA bijna niet. Maar toen nog niet. Maar ik weet wel dat we toen... Iedereen was eigenlijk in shock in de categorie. Dat waren er zo niet aan gewend na jarenlang Ariana 4 succes. Dat het fout kon gaan. Het werd helemaal niet in de mindset. Een ander hoogtepunt van dit jaar. Daar komt Bruno van Wayenburg mee. Dat is een Nederlands succesje. Nederlands Nieuw-Zeeland. Een Nederlands Nieuw-Zeeland succesje. Mijn ruimtevaarthoogtepunt over 2024 was de eerste supersonische vlucht van Aurora. Een ruimtevliegtuig. Aangedreven met raketmotoren van het bedrijf Dawn Aerospace. En dat zit in Nieuw-Zeeland en Delft. Waar je er trouwens niet zoveel over hoort. Gek genoeg. Hoe dan ook. Aurora stootte door op 12 november naar 25 kilometer hoogte. En mag 1.1. Dus voor het eerst is de claim dat een civiel vliegtuig de geluidsbarriere doorbrak. Sinds de Concorde. Dus het gaat gewoon de goede kant op. Uiteindelijk moet het de vliegtuig een volgende versie kleine satellieten gaan lanceren. Maar voorlopig is dit mijn top nieuws over dit jaar. Mijn... Wat betekent dit dan voor Nederland, voor Nieuw-Zeeland? Wat is er mooi aan? Dat zal het hem wel moeilijk te zeggen. Maar het is wel heel leuk voor de mensen die dit doen. Dit komt ook voor van studenten uit de raketclub van Delft. Jongere mensen. Ja, er zijn al best veel succesvolle start-ups uit voortgekomen. ISIS komt daar ook uit. Uit die groep. Het ruimtevaartbedrijf. Ja, het ruimtevaartbedrijf. Het ruimtevaartbedrijf wat kleine satellieten. Dat heette al zo voor die tijd inderdaad. Wat componenten en kleine satellieten lanceert. Van de melkpakformaten. En dit is weer een bedrijfje dat uit heel enthousiastige gedreven studenten voortkomt. En wat echt aan de weg timmert. En nu inderdaad het afgelopen jaar behoorlijk succesvol is geweest. En het leuke is ook die dat doen. Met een bedrijf dat eigenlijk draait op het leveren van componenten. Dat is een businessmodel. De leveren zijn kleine raketmotors voor satellieten. Dat is hun businessmodel. Voor commerciële klanten maken ze standregelsystemen voor satellieten. Daar heeft het niet in zijn geld mee. En dat geld dat investeert in dit project. Gaaf, wel leuk. En dat doen we heel succesvol. Is het dan ook dat er een soort markt is, komt, dat die zich ontwikkelt? Ik zal nooit vergeten dat 10 jaar geleden was het allemaal zo geïnstitutionaliseerd. Sindsdien zijn er veel startups bijgekomen. Is dit dan een teken dat er meer markt is? Of dat er meer geld is? Of dat de kosten heel laag zijn geworden tegenwoordig? Er is meer ruimte voor commerciële partijen. En hier kan dat allemaal nog met samenwerken. In Amerika, als Musk zo'n partijtje zou zien. Dan koopt hij het bedrijf liever dan dat hij er een contract mee sluit. Maar Doorn heeft dat nog heel goed gedaan. Die hebben nog steeds hun eigen business. Dat accelereert zoals het hoort eigenlijk. Waarbij er nog steeds nieuwe dingen ontstaan. Langzomaan zie je nu dat startupbedrijven en new space bedrijven ook weer omvallen. Dus ze verdwijnen ook wel weer. Maar je ziet aan alle kanten, dat zijn er tientallen jonge lancierbedrijven. Waarbij Rocket Lab is natuurlijk een heel succesvol voorbeeld al. En zo heb je dan intussen best een aantal die echt flink aan de weg timmeren. En dan staat nog los van die... Nou ja, dat er in China allemaal letterlijk van de grond aan te komen is. Je ziet aan alle kanten nieuwe raketbedrijven ontstaan. En het is toch leuk dat Nederland, samen met Nieuw-Zeeland, dat daar toch ook een component van is. China, daar gaan we het straks over hebben. We gaan eerst even naar juist een oude rot luisteren. Daar bedoel ik niet Herbert Blankesteijn zelf mee. Ik bedoel dan dat we het even over Boeing gaan hebben. Eerst Herbert Blankesteijn met zijn hoogtepunt van dit jaar. Mijn ruimtevaart gebeurtenis van het jaar is het stranden van twee astronauten in het ISS ruimtestation. Toen er iets niet klopte met die Boeing Starliner-capsule. Het was volgens mij voor het eerst na Apollo 13 dat de vraag opkwam, hoe krijgen we die astronauten weer thuis? Het was allemaal wat minder spannend dan Apollo 13, want geen levensgevaar. Maar verder zit alles er wel in. Technische vragen, wat was er nou aan de hand? Organisatorische vragen, wat gaan ze eigenlijk doen in het ruimtestation? En hoe reizen ze terug? NPR vragen, want waren ze nou echt gestrand of niet? Geen succesverhaal was het, maar wel een belangrijke zaak, die veel vertelt over hoe de ruimtevaart werkt. Ja, dat klopt. Dat hebben we natuurlijk in de afgelopen jaar in diverse afleveringen. Eigenlijk hebben we een periode gat dat we elke week over Starliner aan het praten waren. Lekker is soop. Ja, het was echt een saga, is dat het goede woord. Maar het is ook wel tekenend voor de relatie tussen de oude wereld en de nieuwe wereld, waarbij Boeing hier dan de oude wereld is. Die het toch niet goed voor elkaar krijgt om iets betrouwbaars te bouwen, want ze lanceren en lopen volgens tegen batterijproblemen aan met helium-leks in pots met standregelen, raketten, die ze niet kunnen verklaren eigenlijk, waar ze ook niet kunnen toegonden, wat is hier nou eigenlijk aan de hand? En daar vervolgens op vastloopt en dan lopen ze tegen NASA aan. Die zegt, als jullie niet weten hoe gevaarlijk het is, dan gaan wij geen astraten mee terugnemen. Dat zag je in die periode ook wel, een gevecht achter tussen Boeing en NASA, waarbij Boeing eigenlijk zei, de risico is heel klein, kan best. En NASA zei, ja, maar je weet niet hoe groot de risico is en daar gaan we het niet doen. En dan moesten ze uiteindelijk terug met de nieuwe space economy. Terug met SpaceX. Ja, is new space dan de winnaar tussen haakjes. Maar ik vind het ergens ook wel zorgelijk, want Boeing is natuurlijk wel een enorm bedrijf in de ruimtevaart en in de luchtvaart trouwens. Als dat soort bedrijven hier op omvallen, is dat natuurlijk ook gewoon niet goed. Je wilt natuurlijk meerdere bedrijven hebben die dit soort grote projecten aan kunnen. En naast zij willen we ook niet van één partij afhankelijk zijn. Dus die zullen ook nog wel intussen aan het zoeken zijn hoe we dit kunnen oplossen. Alleen alles op bal op SpaceX is natuurlijk ook gevaarlijk. Ik denk dat Boeing niet gaat omvallen vanwege dit starline of whatever. Dat is een reputatieprobleem meer dan iets anders, want het is natuurlijk een klein deel van de omzetters vergelijk met de vliegtuigen. En daarvan heb ik begrepen dat die 17.7 Max ook weer dik verkopen nu. Dus uiteindelijk zullen ze dit wel overleven. En dan hebben we hopelijk nog die tweede partij in Amerika die dat kan. En misschien ooit Sierra Space ook nog die met hun Dream Chaser daar bij me bezig zijn. Maar de vraag is natuurlijk wel of Starliner het overleeft. Dat is een pure financiële vraag. Gaat NASA en Boeing daar nog extra geld voor geven? Dat was sowieso al moeilijk uit te leggen. Maar goed, over een weekje of drie hebben we een nieuwe president. En dan wordt het natuurlijk helemaal moeilijk uit te leggen dat NASA daar extra geld in gaat stoppen. En dan is de achterkant best groot dat Boeing de stekker uit Starliner gaat trekken. Moet trekken. En overigens wordt dan ook een vraag tekenen van de grote SLS raket. Van wie is SLS nu? Dus een grote SLS raket wat ook een symbool is geworden van overheid, projecten die eigenlijk te duur zijn geworden? Ik zet een pistool op m'n hoofd en zeg Lockheed Martin, maar ik weet het niet zeker. Ik weet het niet zeker. Hij kost twee miljard dollar per lancering. Twee miljard per lancering. En als we dan een meneer Musk hebben die nu verantwoordelijk wordt voor de efficiëntie van de government spending in de Verenigde Staten, dan snap je al wel dat dat best wel eens een bedreigde raket zou kunnen worden. We hebben het altijd over gehad, dan natuurlijk een overheids... Wat zei laatst iemand? Nou, de Senate launch system, omdat de Senaat altijd maar gewoon de budgetten vrij maakt, want een achterban. Ik ben er graag tegen, Musk, als jullie willen, maar om thuis te staan. Ja, ik wou net zeggen ja. Maar in dit specifieke geval zou ik het ermee eens zeggen. Ik kan me met mijn pet niet bij dat je een space shuttle hebt, en daar zitten motoren in en die zijn herbruikbaar. Ik heb er volgens voor een paar honderd miljoen per stuk, ga je die dingen ombouwen zodat je ze eenmalig kan gebruiken. Ik krijg dat niet uitgelegd. Ik heb wel één kanttekening. We hebben nu natuurlijk enorme succes met de fantastische raketten van SpaceX. Maar het is wel een beetje totdat het een keer misgaat met n-serien. En dan verandert dat waarschijnlijk de hele situatie. Je wil niet afhankelijk zijn van één partij. Dat ben ik op geen momentje eens. Dit vind ik zo'n doodlopende straat en dat is het al tien jaar. SLS wordt primair gemaakt door Roffel Boeing. Ook weer Boeing. Bij Boeing begon het natuurlijk wel met die autopilot van die 737, was het uit mijn hoofd, die dan op en neer ging en op en neer ging en een paar keer neerstort. Twee keer is neergestort, twee vliegtuigen zijn neergestort daardoor. Dit is al een paar jaar geleden. En toen langzaam ontstond er wel zo'n ding van wat is er bij Boeing aan de hand? En dan kan je wel zeggen dat twee astronauten die dan vervolgens vastkomen te zitten boven de ruimte. Dat begint zo'n van epische proporties. Dat voegt toe aan het verhaal, het verstaan van wat kunnen ze nou? Zonder dat we dan misschien niet al te diep op meer gaan. Bij de vliegtuigen was het ook wel zo. De onderliggende reden daarvoor is dat ze eigenlijk een nieuw type vliegtuig hadden gemaakt. Maar geprobeerd hebben om de regelgeving te vertellen dat het gewoon een kleine verandering was aan de bestaande 737. Zodat ze het niet helemaal opnieuw hoefden te certificeren. Maar kom je ook bij een cultuurding aan? Om je kosten te beperken, weet je, maar hartstikke gevaarlijk. Want daardoor, als je het niet opnieuw hoeft te certificeren, ontdek je dus ook niet wat er mis is. En dan had eigenlijk achteraf, hadden ze moeten zeggen, ja vriend, maar dit is gewoon een heel nieuw vliegtuig. Moet je helemaal opnieuw certificeren. Als we dan doorgaan, want we hebben het er al heel even over gehad. SpaceX heeft wat dat betreft een waanzinnig jaar achter de rug. Meer Falcon 9 vluchten dan ooit. Starlink volledig uitgerold naar weet ik voor hoeveel landen. En natuurlijk, ze hebben vier vluchten gedaan van Starship. Waarvan er eentje gewoon denk ik bij heel veel mensen op het netvlieg staat. Dat ze daadwerkelijk die booster wisten te vangen. Het eerst en onder marge. Het eerst en onder marge. En die ene seconde hadden ze dus de keer daarna niet. Toen is het mislukt. Toen stond de aanstaande president mee te kijken. Toen is het niet gelukt. Dus het is natuurlijk nog steeds een beetje trial and error. En een mooie boom. Een mooie boom. En prachtig ook gewoon om Starship terug de dampkring in te zien komen met dat plasma. Ik heb zelf een jaar achter de rug waarbij ik mijn eerste kind het mocht verwelkomen. Dus ik heb een paar herinneringen met een paar Starship tests met een kind op de arm. Keileuk. Kan niet anders zeggen. Maar daardoor heb ik het ook niet zo goed kunnen volgen allemaal. Ik merk ook dat voorheen een paar jaar geleden was er gewoon de hele tijd wel iets rondom SpaceX. Dat het volgen waard was. Dat is nog steeds zo. Maar het is zoveel geworden dat je het echt gewoon niet meer bij kan houden. Zonder dat je de hele dag tv's kunt kijken. Bij mij viel bijvoorbeeld ook op dat de tweede lanceerinstallatie bij Cape Canaveral is nu ook grotendeels af. Die kan wel eens in 2025 in gebruik genomen gaan worden. Maar of dan het ook helemaal met catchen en zo goed gaat zou goed kunnen zijn dat het eerst nog met de tests afwacht. Maar SpaceX heeft aan alle kanten records gebroken en gaat er als een spear. Schijnt ook, maar dat wil ik een beetje gissen, nu het meest waardevolle private bedrijf ter wereld te zijn. Dat kan ik wel geloven ja. En ze hebben er enorm onder een groot deel van de markt. Want op het astronautencongres dit jaar in Noordwijk daar werd presenteerde SpaceX de cijfers dat ze 80% van de kilo's die in het laatste jaar zijn gelanceerd waren SpaceX kilo's. Maar dat komt dan enerzijds natuurlijk omdat ze hebben een groot deel van de markt van Arian 5 overgenomen. Maar ook met de compleet wegvallen van Rusland. Als we lanceerden waar we dit over hadden. Ja precies. Een belangrijk hoogtepuntje om je nog even aan toe te voegen Thijs. Dat ik ook wel dit jaar was dat jij van je ongebreidelde Elon Musk geloof bent afgevallen. Ja, dat mag jij zo zeggen. Live in deze uitzending. Dat was natuurlijk niet live in deze uitzending, maar ik heb het wel een keer uitgelegd. Dat hoef je niet opnieuw te doen hoor. Jawel, jawel. Mijn ongebreidelde Elon Musk geloof is er nooit geweest. Dus ik heb altijd een slag om de arm gehouden, maar die was voorheen altijd heel klein. Ik heb hem nooit gemerkt. Nee, ik merkte bijvoorbeeld al jaren geleden dat hij totaal geen kaas heeft gegeten van hoe je een stad goed inricht voor mensen. Dus als je altijd alleen maar helemaal auto-minded bent dan zie je dus altijd alleen maar overal auto's. En een oplossing zie je naar auto's en zelfrijdende auto's. Maar hij heeft nog nooit echt goed op een fiets gezeten. De toekomst die hij soms voorstelt met zijn tunnels en dat allemaal was er heel duidelijk van. Je hebt een hele mooie ambitie die fantastisch klinkt. Je hebt ook zelfs de know-how om het voor elkaar te krijgen. Je hebt het geld voor elkaar te krijgen. Je bent een manager die het voor elkaar krijgt. Je zegt, je doet ongeveer wat je zegt. Alleen wat dit jaar heel duidelijk is geworden is dat hij een prachtige droombeeld weet te schetsen. Wat fantastisch is en misschien ook wel behaald gaat worden. Dat gaat heel frakant worden op ochtend. Het is al amiën. En canvas, момент. So operators die hebben tot ontwikkeld voor je er needle causes hebben te romance. Vind ik heel interessant enreaden aan lace demo voor lapsen. En dan heb je сосiën aan de childhood ret broken van de uponterkaan. Dus je bent een model om echt fuur te s shipsâ分享 met je volzte besto maten. is. Ik vraag het me af en dat is ook een beetje met met zijn elektrische auto's. Dat was natuurlijk duurzaamheid. We gaan naar een duurzame samenleving als het binnenkort allemaal zelfrijdende pols zijn in een soort afgesloten hermetische wegen. Want de mensen zijn eigenlijk maar irritant als er een zelfrijdende pot is. U hoort luisteraar, het heeft nog wel wat rauwverwerkings tijdens de tijd. Ik heb nog rauwverwerking en ik wil zo zeggen ik ben bij hem. Ik geloof nog steeds in Elon Musk's missies ook wel, maar ik heb inderdaad de maar is steeds groter geworden en is afgelopen jaar natuurlijk echt enorm gestegen. Heb je wel een jaar lang met plezier geplaagd? Nee, dat mag. Nee en ik blijf ook onder de streep altijd nog wel vinden dat in Europa ontzettend gebrek aan ambitie is. Ontzettend cynisch. Er wordt altijd gekeken naar zulke dingen en dan is het op een gegeven moment al gebeurd en dan zegt Europa schouder om haar handen. Nou ja oké nou dan moeten wij misschien ook maar een internet hebben rondom de aarde. Ja dat vind ik ook. Daar ben ik ook een beetje eens. Je hebt ook een aantal mensen van het type Elon Musk, dat is ook een heel extreem geval. Wilber Kors zat in dezelfde categorie. Die riep ook weerstand op, maar het trok ook dingen los. Van iedereen zei dat het niet kon en zo. Je hebt die mensen ook nodig. Ik doe me ook aan een verhaal denken dat was ooit in een tv cabaret serie in Amerika. Dat was elke week. Zijn er nu live? Nee, in de vorige periode van Trump. Toen hadden ze opeens beloofd dat ze het de volgende week een keer niet over Trump zouden hebben. En toen kwam die volgende week, zei ja sorry het is niet gelukt. Hij heeft weer zoiets debiels gedaan, we moeten het echt over hem hebben. En wij kunnen je ook plechtig beloven dat we in 2025 het niet over Musk gaan hebben, maar dat gaat zeker niet lukken. Ik vind het wel zorgelijk als een partij of een persoon of een bedrijf te veel macht bij zich concentreert dan is dat maatschappelijk niet goed. Ik ben het met je eens, maar ik denk dan ook zet er maar eens een keer wat tegenover dan andere mensen. Want hij zegt al jaren wat hij gaat doen en dan na vijf jaar doet hij het. En dan zegt hij erin oh shit, het is toch gelukt. Dat hebben Filip en ik er twee weken geleden nog wel over gehad in de vorige uitzending. Dat je toch ziet dat Europa nu echt stap aan het zetten is. Het kost gewoon tien jaar. Maar dat kost het gewoon, het is niet anders. Europa gaat ook gebruikbaar. Het heeft een consequentie en daar gaan we nu heen. Dat is de volgende, want Erik Laan heeft even zijn hoogtepunt en dat deelt hij en dat sluit hij er mooi op aan. Hi, Space Cowboy Erik Laan hier. Mijn favoriete onderwerp voor het jaaroverzicht van 2024 van onze podcast is de miljardair Jared Isaacman. Dit jaar zijn er twee belangrijke dingen gebeurd rondom zijn persoon. Op de eerste plaats heeft hij de eerste commercieel gefinancierde ruimte wandeling gemaakt via zijn eigen polaris programma. Op de tweede plaats is hij benoemd door president-elect Donald Trump om de nieuwe NASA-administrator te worden. Normaaliter worden politici of anderszins bureaucratische figuren benoemd als nieuwe NASA-administrator. Dit lag ook altijd wel voor de hand omdat je behoorlijk bekend moet zijn met hoe de hazen lopen bij het Office of Management & Budget en het Amerikaanse congres. De vraag is een beetje hoe een rasondernemer als Jared Isaacman hiermee zal omgaan. Hij is ongetwijfeld ook naar voren geschooven door medemiljardair Elon Musk en daarmee reist natuurlijk wel de vraag of hij meer is dan een z-baas van SpaceX bij de grootste klant die NASA nu eenmaal is voor SpaceX. Ik heb daar zelf geen twijfel over. In zijn uitlatingen is hij niet per se pro-SpaceX maar is nu SpaceX de enige die zijn polaris programma kan uitvoeren. Als Blue Origin dat ook had gekund dan was hij wel met hun in zee gegaan. Mijn verwachting is wel dat hij behoorlijk aan de poten kan gaan zagen van een programma als SLS. Hij is ongetwijfeld van mening dat als er bedrijven zijn zoals SpaceX en Blue Origin die grote raketten gaan vliegen zoals Starship en New Glenn dat NASA dat niet ook nog eens op zijn eigen houdje moet gaan doen. Hopelijk krijgt hij het voor elkaar en weet hij de SLS industrie wel bij de les te houden voor andere zaken waar bedrijven nog niet commerciël aan toe zijn in de ruimte zoals ruimtestations rondom de maan en Mars sample return. Tegelijkertijd moet hij er wel voor zorgen dat er ondersteuning blijft voor naast het Amerikaanse congres wat uiteindelijk beslissen zij over wat NASA wel en niet gaat doen. Nou het zijn een beetje de onderwerpen die we net hebben besproken maar het is inderdaad Jared Eisenman is natuurlijk wel heel bijzonder als NASA baas. Ja ik heb daar wel een andere zorg nog bij want ik doe de kanttekeningen die Erik hier op tafel legt maar ik heb nog een andere want het is natuurlijk bij ruimtevaart ook wel zo dat heb je afgelopen jaar bij SpaceX ook gezien. Er zit ook altijd een een spanningsveld tussen de regulering en de ondernemer. De ondernemer die wil van alles maar die regulering de overheid moet er wel voor zorgen dat de impact op de maatschappij proportioneel is. Dat zo'n overheid gaat niet de natuur beschermen weet je wel. Maar als maatschappij heb je wel of je drinkwater of überhaupt de salarissen van mensen weet je wel. Dus de overheid zorgt er ook voor dat je een bepaalde meer of minder maat een bepaalde mate van bescherming en eerlijkheid en een gelijkspeelveld voor iedereen en dat is natuurlijk wel het gevaar als je een alleen maar biljonairs in zo'n regering zet van ja gaan die dan ook zorgen dat de natuur niet naar de klote gaat om het zo maar te zeggen. Dat zien we wel als de taak van onze overheid maar ik ben niet van overtuigd dat in Amerika men dat ziet als de taak van de overheid. Nee ik ook niet maar ik vind dat wel zorgelijk weet je wel en het gaat ook en dat raakt ons ook want het speelt zich af in de ruimte is ook onze ruimte weet je dat denk aan space debris weet je dat soort regulering het is toch aan de overheid om tegen die bedrijven te zeggen ja jongens maar hij wil je rommel op als de overheid dat niet meer doet omdat commercieel niet interessant is en dat is het niet laat weer ik zijn ja dan waar gaan we dan naar toe ja ik ik weet niet of ik dat als maatschappij heel erg verstandig vind. Nou zegt jij van het is ook onze ruimte maar dat is natuurlijk ook een vraag bij dit jaar ook over na het bovenaagde is van wie is de ruimte nou eigenlijk er zijn toneelstukken over verschenen zijn enorme juridische verhandelingen toneelstukken over verschenen ook van van wie is de ruimte van wie is de maan is een toneelstuk over verschenen deze vraag is ook nog eens keer relevant Michel zegt dat we heel makkelijk te zorgen en het is ook onze ruimte ben ik het ooit weer meenemings maar dat is een discussie ja maar laat ik het ansformuleert is niet per se exclusief het Amerikaanse ruimte weet je wel en er zitten die satellieten zitten ook boven mijn hoofd om het zo maar even te zeggen dat is een mooie bruggetje naar wat luke dat hij te melden heeft want dat gaat over China. Luke van den Abbele. Een van de spelers die wat mij betreft in 2024 hoge ogen gooide was China hun bemensde ruimtesstation heeft alweer een paar jaar permanent astronauten aan boord de ene ploeg los telkens de andere af er hoor je niet zoveel over maar dat is eigenlijk een goed teken want er gaat dus niks mis maar wat voor mij opvallender was dit jaar is dat de Chinese plannen voor missies van astronauten naar de maan echt concreet worden er wordt gebouwd aan een nieuwe grote raket die Chinese astronauten naar de maan moet brengen het ruimteschip in de maanlander hebben inmiddels namen gekregen en intussen hebben we de eerste beelden van tests met prototypes gezien meestal te verbeelding sprekend was de presentatie van het ruimtepak waarin taikonauten straks op de maan zullen rond wandelen en dit jaar verklaarde de Chinese dat ze dat rond 2030 willen bereiken daarmee is de kans groot dat de volgende mensen op de maan Chinese zullen zijn en niet-amerikanen, canadezen of Europeanen en dat maakt het heel spannend wat NASA volgend jaar met hun Artemis planning gaat doen. Ik vind het wel echt interessant dank je wel luke want het is inderdaad een blinde vlek ook voor ons denk ik als podcast we hebben het inderdaad niet zo vaak over. Credits voor luke weet je al want je praat ons er toch altijd over bij maar ja hij is wel onze China kennig om het zo maar even te zeggen voor de meeste van ons is het vrij is het vrij ver weg ja ja en het wordt natuurlijk ook niet zo makkelijk uitgezonden als alle andere aan de Amerikaanse live feed. Nou zijn ze wel opener geworden want het was een periode dat ze dat ze helemaal niks van zien maar tegenwoordig heb je wel afgelopen jaar wel lanseringen en dergelijke zin die dan live verder gestreamt dat was al vrij bijzonder. Ik kan me herinneren dat toen ik de intro van onze podcast maakte daar zit dus een Chinese afteller in en dat dat heel moeilijk was om te vinden omdat het gewoon bijna niet geen lansering te vinden was. Ik zag het gewoon een beetje wat andere talen maar dat is vijf jaar geleden dus wat dat betreft. Ik denk wel dat luke een punt heeft in de zin dat de kans best groot is dat dat de Chinese dat gaan doen want als de Chinese zeggen van we gaan in 2030 en de Amerikanen gaan gaan er een billionaire feestje voor maken ja dan is het maar de vraag of dat of dat lukt. Het is ook een van de twee dingen waar ik heel onder de indruk van ben inderdaad wat jij zegt als in het vijf jaren plan over tien jaren plan staat dat de 2030 dan doen ze dat ook gewoon en dat kunnen ze ook want ze zijn nog steeds centraal geleid dus hebben we geen 28 lidstaten of 50 staat in Amerika waarmee ze dat allemaal moeten overleggen en zorgen over werkgelegenheid is een al ingewikkelde politieke dingen dus hun 2030 is wel wat zeker dan de 2027 die de Amerikanen nu van plan zijn en andere dingen zeker ben ik ben het twee keer geweest en ik was er gewoon indruk van enorme batterijen long march raketten die gewoon daar klaar liggen in de loods om gelanceerd te worden echt wel de stimmer aan de weg. Hebben we dan alles gehad wat betreft de geopolitiek en de raketten want dan gaan we anders gaan we naar diep space en dan gaan we ons blik even verbreden dan ga ik denk ik gewoon even door naar Ingelloes want die heeft wat mij betreft echt een paar hele prachtige onderwerpen meegenomen want ja wat zijn nou de dingen die we ons over enkele tientallen jaren nog meer kunnen herinneren. Ha, space cowgirl Ingelloes hier, ik heb een top 3 dit jaar. Laat ik beginnen met het trurige onderdeel ingenuity het zeer succesvolle en filmgenieke helikoptertje op mars is helaas ter ziele maar heeft wel een berg nieuwe inzichten achtergelaten. Op twee kijk ik vooruit naar de toekomst en staat de lancering van Europa Clipper. Deze missie gaat juist achterna op weg naar Jupiter en specifiek naar de baan Europa die midden gigantische oceaan en op één voor mij staat natuurlijk Osiris-Rex. Deze NASA missie die terugkwam van Asteroid Bennu met heel veel materiaal waarmee wetenschappers de komende jaren in labs op aarde heel veel vragen kunnen beantwoorden over het ontstaan van ontzonderstelsel, het ontstaan van planeten en misschien zelfs wel een puzzelstukje in het ontstaan van leven. Ja die vind ik dus heel goed en ook Europa Clipper ja we moeten nog een aantal jaren wachten voor dat hij eigenlijk bij Europa is en dan gaat hij ook ons nog steeds niet vertellen of er nou leven in rond zwemt of niet het is alleen maar een voorbereidings missie voor een missie die gaat kijken of er dan misschien leven is maar toch wel heel gaaf dit vind ik een paar hele belangrijke oogtepunten. Osiris-Rex was het afgelopen jaar ook gewoon een lekker ook weer zo'n saga zo'n lekker verhaal weet je dat ding dat landen moest worden worden opgepikt maar hadden ze volgens mij een heel beperkt aantal uren om dat ding in in een klingelroom te krijgen het was er vond mij ook nog discussie over eventueel of er iets verontreinigd kon worden het zou zijn geweest nou een hele gedoe nog wat gat hebben om die om dat ding open te krijgen was dat ook niet Osiris-Rex hij wilde niet open ofzo? ja hij wilde alles gaan natuurlijk open maar goed je wil het moeten open krijgen zonder dat je vervuiling van die samples en zo veroorzaakt dat volgens mij nog een nieuwe tool voor gemaakt worden het was het nou ja daar hebben we al zo afgelopen jaar ook wel redelijk mee vermaakt ja precies en Europa Clipper dat die moet dus nog aankomen die heeft nog een gravity assist in Aastaan en Maart bij Mars zie ik dus die zal nog wel een beetje een tijdje rond slingen kan jij die baan zo? daar hebben we het volgens mij een keer of een maand of ergens in november hebben we er een aflevering over hoe je nou daar komt en vooral ook hoe je dan onderzoek doet met Jupiter in de buurt aan zo'n maandje ter zaak is want vergelijk met Jupiter is het een maandje van niks en dat het ook best lastige baan mechanica is om dan om dat onderzoek te doen maar je moet ook voldoende ver weg weer van Jupiter om goed te kunnen commisseren met de aarde en de straling dus het is echt naar binnen duiken dat weet je alsof je de Chernobyl-kranst opruimen weet je dat je je duikt er even in die mag een twintig minuten zijn dan weer wegwezen als een slecht volk ja en dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan dan Ja want Juno bijvoorbeeld las ik ook over dat hij behoorlijk aan het kapot aan het gaan is het zou zomaar kunnen zijn dat hij dit jaar de geest gaat geven andere ruimte waar hij altijd die prachtige foto's van van Jupiter terug stuurt van alle stormen van de boven en onderkant Ja maar Jupiter is gewoon geen omgeving waar je elektronica heel graag wil zijn dat is nee precies precies dus ook al die missies die duren dan anders maar een beperkte tijd want dan op een gegeven moment zijn ze opgebrand soort van ja dus dat is nog eventjes afwachten dus maar dank je wel de Inge Loes en Jews die moeten ze ook nog die is ook nog die kant op aan het gaan die noemden ze al eventjes wat is Jews ook alweer wat is ook icy moons dus die gaat naar Jupiter dat is een missie naar de icy moons van van Jupiter en ja dat is een prachtige missie en ik snap Inge Loes voorkeuren natuurlijk wel want zij is niet voor niks professor planeet wetenschappen dus hij gaat voor die innood van wat je daar zoekt maar ik heb al die tijd in de ruimtevaart gewerkt en ik vind het ook heel indrukwekkend hoe je daar dan komt en hoe je hoe je dat onderweg doet en die die je juistie die maakt een paar flauwbui's langs Venus en de maan en de aarde en dan nog een keertje over een paar jaar totdat hij uiteindelijk dan is hij al vier jaar onderweg heeft alleen een paar paar keer een lekkere snelheid gemaakt om dan op zicht te gaan naar Jupiter en ik zeg altijd dat ik diep onder indruk ben van de slimme mens die dat allemaal kunnen kunnen uitrekenen dat vond ik een mooi hoogtepunt en en ik ben erg charmeerd en dat kwam twee weken geleden natuurlijk ook weer aan de orde altijd erg charmeerd van mensen die met veel trots iets uitzoeken wat we al lang weten en dat deze deze de juist is ook want die gaat dan erg vaststellen in de buurt van Jupiter of daar mogelijk de condities zijn waaronder leven mogelijk is en die apparaat apparatuur en algoritme in de juist zelf die konden dus geeikt worden toen ze langs de aarde vloogen en hebben ze gewoon allemaal aangezet en wat bleek de conclusie was dat de aarde bewoondbaar was nou wat fijn hoe lang nog is er daar waren wij dus erg blij mee maar ik snap ook wel dat het een heel goed plan is om die dat instrumentarium en die en die software dat is wel goed te eiken want ik kan natuurlijk niet helemaal niet goed uitproberen als je niet daadwerkelijk zo'n missie hebt is dat dat was ook al een enorm hoogstandje van deze leukste nieuws berichtje van het jaar dat de juist had vast dat de aarde bewoond en even voor de helderheid juist gaat zich voornamelijk richten op ghanimedes kalisto en ook wel europa maar voornamelijk ghanimedes en waar europa klipper dus zich op europa gaat richten we hebben een soort van veel nog niet gehad van dit jaar dat was voor de de deet een paar maanden niet en dat was ook daar hebben we het ook nog over gehad natuurlijk in de uitzending het was een paar weken een paar uitzendingen lang was het onduidelijk of het überhaupt nog goed ging komen met voor je en uiteindelijk ja wat was het nou er was een nulletje naar een eentje veranderd of een eentje naar nulletje ergens diep in in de os van van voor je en ja voor de mensen die weet je weet hoe computers werken dit is dus het is een os dat het wordt gewoon één keer uitgevoerd is een lang script dat moet van begin tot eind moet dat goed gaan en als daar dus een foutje insluit dan moet het feitje eruit gehaald foutje eruit gehaald worden nu zat het volgens mij ook in de boot sequence ergens ging het al mis dus ook altijd zo prachtig dat het eindeloos kost om het te testen want ja hij staat inmiddels een licht dag van ons vandaan afhankelijk van waar de aardigst zich bevind ten opzichte van de zon en dus het is een jaar iets erheen sturen en dan horen of terugkomt dat duurt meteen twee dagen dus dat ging al wat te erg en traag maar het is eigenlijk gelukt onderboven wonder blijft al wel fantastisch dat er nog steeds een team is wat ook voldoende nog weet weet je dat is ook een beetje was ook als een probleem dat dat je hebt ook geen engineering models weet je in het van dit soort apparaten meer weet je vroeger had je nog als je nou bijvoorbeeld had het net over starliner weet je daar weet je daar wisten ze begrepen ze dus niet wat er nou precies met die trust als gebeurde hebben ze dat op de grond nagemaakt weet je om te kijken van nou kunnen we reproduceren wat we in de ruimte zien maar bij voor je kan dat niet ze hebben nog een paar oude bouwtekeningen bij je kunnen niet die computer even namaken om te kijken hoe je het probleem kunt dus hier hebben ze op een gegeven moment ook wel gezegd van nou weet je wat god zeg een regeep weet je wat we hebben want je gaat inderdaad wat je zegt je gaat aan de boet ziek we zitten kloten pardon als je dat maar als het dat niet goed gaat dan ben je echt kwijt weet je dus en daar hebben ze op een gegeven moment zeg nou dat is dan maar zo dat is maar zo weet je al we nemen de gok weet je als ze kwijt zijn nou ja jammer dan maar de gelukkig gebeurt dat niet en ik vind ook dat we niet meer mogen spreken van een veel van voor ik vind dat voor je het recht om daarvan vrijwaard te zijn wat er ook gebeurt met die dingen er is nooit meer een veel want ze doen het al over een 40 jaar thuis even over niet van ik zijn tattoo op zijn bil precies achterop mijn billen ik zeil een tramp stamp van van voor je het maar dus erg goed dat ze doen dus nog steeds allebei en ze sturen iets terug maar ja de vraag is wanneer hoe lang nog en michel het is niet alleen dat er geen engineering plans meer zijn we doen de engineers zelf zijn dus langzaam maar zeker ook allemaal omvallen dus al die oude kennis die gaat gewoon mee het graf in en er staat nog wel een opstelling daar ergens wat was het ook weer in de bij gpl en volgens mij gewoon in californië en als ze als hij over 40.000 jaar of zoiets was het bij de eerste volgende ster aan komt dan zijn die engineers inmiddels wel overleden ja ja het is ja het raar is weet je je hebt ook met computer technologie te maken weet je de gemiddelde kerstkaart die opent van fouten was een geluid uit komt heeft een krachtige chip dan dan voor je weet je ja weet je dat nou ja het is natuurlijk ook absurdistisch maar ja hij doet het nog steeds nou over krachtige apparatuur gesproken die het nog steeds doet daar heeft marieke baan dan onze co-host ook nog iets over te vertellen hallo hier space cowgirl marieke de james webb space telescope de gift that keeps on giving ook in 2024 en mede dankzij het instrument miri mede in nederland gebouwd dat verbluffend presteert twee hoogtepunten 1 super zwarte gaten in het vroeg heelal een van de grote verrassingen van web in maart hadden we er eentje op roodverschrijving 11 in mei 1 op roodverschrijving 14 en daar kwam eind van de zomer nog een zwartgap bij op 700 miljoen jaar na de oerknal waarmee astronomen juist met miri de massa hebben kunnen meten en dat bleek 10 miljard schondmassa's te zijn 2 het meten van exoplaneten atmosferen in mei rapporteerde astronomen een mogelijke atmosfeer rond de hete superaarde 55 kanker die e ook bekend als plan en planen jansen en voor de beroemde rotzachtige planeten rond trap is 1 waren alle metingen tot nu toe negatief tot half december een van de scenario's is de trap is 1b een atmosfeer heeft misschien omdat het planeet zo dicht bij zijn ster staat en superheet is en ook hier speelde het instrument meer een hoofdrol ja en dan het blijvende mysterie dat de james web telescoop blijft blootleggen dat is dat het universum dus te snel te snel groeit te snel uit uitdijdt men weet nog steeds niet waarom kloppen nou de metingen wel klopt de wiskunde niet de universum denkt daar denk ik heel anders over zo die denkt het is precies goed het is heel grappig want het blijft inderdaad gewoon een constant mysterie van eigenlijk de metingen tussen aanhanging tekent kloppen niet maar daarmee moet eigenlijk dus iedereen terug naar de tekentafel want iets gaat er ergens dus een beetje verkeerd ja maar ja anders kun je ook geen onderzoek meer doen en je moet altijd nog wat op te los hebben ja het is fijn dat het het is James web was natuurlijk na de afgelopen jaar alweer gewoon een continuus stroom van van nieuws weet je en mooie plaatjes en ja maar ook wel dat je dat je dat je ook wel merkt dat je de verwachtingen waren vaak wel aan de voorkant wat getemperd en dan blijkt die dan toch net weer iets meer te kunnen dan dat we we hadden verwacht en dat vind ik toch ook altijd mooi en toch ook dat inderdaad dat extra planeet onderzoek wat marieke noemt dat dat is een beetje ja de hoop was daar vrij hoog over toen was precies inderdaad wat je zegt een beetje toch weer getemperd en dan kwam inderdaad vorig jaar toch weer het nieuws uit dat het meten van atmosferen ja dan toch enigszins gelukt was dus net niet en die james web die vergroot natuurlijk wat noemen de observable universe en ik ben altijd benieuwd als we dan uitdijen met ons universum en om sneller of langzamer dan verwachten of wat dan ook maar dan is vraag van waar naartoe wij dan uit en wat zitten dan achter de rand van de van het universum een daarmee van observable universe en met james web is dat wel weer een heel stuk groter geworden ja dus ik ben heel benieuwd naar de alle volgende resultaten die nog komen en dat alle sterrenstelsels die die dan dus meten zo zo vlak na de oerknal gewoon maar enkele miljoenen jaren wat was het enkele 150 miljoen jaar daarna of zo dat dat die dus al in zo'n mate van ontwikkeling waren dat dat ook volgens afgenomen dus van nou ook nog in rekening mee gehouden dat het zo snel al eigenlijk goed gegaan had kunnen zijn dus nou ja interessant om te blijven volgen dus hartstikke goed dan is er nog een een mooie observatie telescoop moet ik zeggen en jefri bout onze co-host die heeft het daarover dat is juke lit groot europees zesde jaar is de juke lit ruimte zonde er waren eerst wat opstartproblemen met lichtverstrooing en ijsvorming maar deze konden opgelost worden en inmiddels is de eerste procent van de data binnen dit zijn foto's waarop al 14 miljoen sterrenstelsels zijn gefotografeerd en de komende jaren gaan sterrenkundigen vast nog veel te weten komen over de evolutie van sterrenstelsels en mogelijk ook over de rol van donkere materie in het heelal heel spannend onderzoek dus als het allemaal bestaat de donkere materie en donkere energie want dat ook altijd nog geeft gewoon een rekenvoud zijn om het allemaal te doen dit allemaal fundamenteel onderzoek waar inderdaad er gaan jaren overheen dan op een gegeven moment komt er een keer een antwoord of niet de vraag wordt alleen maar nog vager dat gebeurt soms ook maar dat is bij deze ken jullie juke lit van hij noemt het een zonde ik zei maar hangt hij ergens dan niet hangt hij niet ook in l1 en 2? in een l punt weet niet uit boven maar ik zou ik zou gokken hetzelfde plek als als djames up dat is wel voor dat soort telescoven wel redelijk standaard en ja dit is ook zo een missie die is een beetje vergelijkbaar met met ga ja die was ook nog steeds draait ja en waarvan de datadumps ook nog steeds doorgaan ook grote datadump weer vorig jaar dat je echt nog nog decennia lang gewoon wetenschappelijk onderzoek op basis van dit soort gravenstad ja van dit soort telescopen hubbel natuurlijk ook nog steeds weet je maar dat ja en deze nog maar net begonnen weet je dat dat is ja dat is super interessant ja dat doen we ook nog denken aan een nieuwtje dat ik lang zag komen waar ik even de details allemaal niet precies van weet maar dat je dus ziet dat er zo oncentueel data dus ligt wat nu met alle machine learning die erbij is gekomen de afgelopen jaren gewoon al die data opnieuw doorgekeken wordt op zoek naar soort hints van extra planeten en zo daarom moet je ook altijd die data eeuwig bewaren maar ik vind mij met ukelet wel mooi dat ukelet eigenlijk de grotoeke lens is en james webb de teler lens gewoon een complementariteit heb de dat is echt prachtig natuurlijk je had ooit kepler maar dat ging eigenlijk vrij snel alweer kapot zeg maar dus is gewoon gaaf om ukelet doen natuurlijk sterrenstel ze het hele hele fabric of space ja en je hebt op een gegeven moment bij die telescopen die in het infrarood zitten de worden natuurlijk gekoeld weet je als je heb je die en volgens mij is ukelet ook een van die zit die heeft de zit dan zit de sensor eigenlijk in een soort van vat vol met wat zal zijn zit die gegroeid vloeibare helium of zo en op gegeven daar heb je altijd wel het probleem dat je een klaar om die druk onder controle te houden altijd een beetje moet laten verdampen weet je en op gegeven moment is het gewoon op dus de levensduur van dat soort telescopen is ook altijd wat beperkter dan bij hubbel die in het visuele bereik die hoef je niet te koelen en dat en die gaan en die hebben ze denk ik is ook gekoeld ja dus die is dat ja daar heb je daar zit dan altijd een beperking op wat interessant wist ik eigenlijk niet dat het zo actief gekoeld moest worden een ingewikkelde standregeling dat dat de allereerste in nederlandse infrarood satelliet ook al dat als dat ding per ongeluk een keer naar de zon zou kijken en een keer alle alle koelvloeistof verdampt en dan is het klaar eigenlijk verhaal je hebt heel ingewikkelde modus van als er iets misgaan met de standregeling moet hij meteen op een soort safe mode waarbij je zelf vaststelt dat hij nooit naar de zon zal gaan kijken dat zijn best complexe satellieten ja daarom heeft web ook dat enorme zonenscherm weet je al wat om te zorgen dat die enorme tanken met nogmaals ik denk heel ik weet niet zeker maar dat ze dat uit uit de zon houden om de levensduur van die van die van die van de scope te verlengen ja ja precies daarom nou hartstikke goed gaan we nu even terug naar de aarde terug naar europa terug naar ons kleine landje want ook hier is nog het ene en ander gebeurd vorig jaar wat en nick die wilde daar graag over hebben over hoe ruimtevaart ontzettend is gaan leven in in nederland ook aan de spees cowboys nick hier wat een prachtig ruimtevaart jaar hebben achter de rug het is geweldig om te zien hoe de ruimtevaart in nederland blijft groeien met hoogtepunten zoals het astronauten congres in september het congres gehoorst al met kuipers van plaats precies 20 jaar na zijn eerste missie naar het is en bracht ongeveer 70 astronauten in nederland andere hoogtepunten was toch wel echt de en al space week waar bij duizenden mensen een kijkje achter de schermen konden krijgen bij tone en heeft ruimtevaart organisaties zoals acr stack en as wellen deze open dagen waren binnen no time uitverkocht wat wel laat zien hoe groot interesse is en natuurlijk de première van beyond over de urf in de zikkerdom andrees in de verkende film die de schoonheidsproject vanuit de ruimte laat zien kortom ruimtevaart leest in nederland en dat belooft veel voor de toekomst jullie waren er op het astronauten congres ik alleen bij het eten ook voor u ik was er denk ik bij zo ongeveer alle eventen het was inderdaad een heel groot hoogtepunt dus al die space agencies die presenteerde hun plannen maar ook alle commerciële partijen is onder andere space x maar ook die partijen die allemaal een ruimte zon willen maken en jarrett isaac man was er ook einde kwam vertellen over zijn polaris doorn missie hij was eigenlijk net terug was samen met de twee andere bemanning sleden en ik had hem eigenlijk ontzettend graag gesproken was maar heel even een soort flash bezoek en toen ik hem had kunnen spreken toen werd hij geïnterviewd maar ik werd ondertussen ook geïnterviewd met de vraag van wat vindt u meneer schoonheids nou van die polaris doorn missie nou vond best leuk om daar wat over te vertellen maar ik had liever op dat moment zeker als ik had geweten dat hij uiteindelijk voorgesteld zou worden als als opperhoofd van de nasa wat toen nog niemand wist en ook nog niemand verwacht nee dat is een verrassing ja dus dat was achteraf wel heel gaaf geweest als ik nu wat kunnen zeggen ik heb hem even gesproken maar ik was heel dichtbij maar dat heb ik dat heb ik gedaan maar goed voor de week 25 ja van dat ze mooi voor nemen maar die week was inderdaad geweldig dus daar dat is gewoon waar wat wat wat ik zei wat niks zei ja wat leuk toch het voor het voordeel philippe dat je dan net met pensioen bent en nog niet directeur van space expo interim bent dus ja ik moest helaas werken het was net in de tussenfase inderdaad waar was het nou precies dat congres in noordwijk in estec bij estec was het echt is het elk jaar zo nee nee nee nee het is elk jaar wel maar elk jaar ergens anders ja elk jaar op een andere locatie ja en nu was het ook op verschillende locatie er waren evenementen in het scheepvaart museum waren in Amsterdam en de koninklijke paleis waar we de koning en de koningin ontmoeten we die hebben ook allemaal die astronauten ontmoet dat vond ik heel gaaf maar ook bij allerlei bedrijven waren bezoeken van de van de astronauten die iedereen vond het super inspirerend te waren evenementen voor kinderen er waren groepen scholieren en studenten die nieuwe plannen mochten mochten bedenken waar een wedstrijd voor was het was het was echt wel een groot circus met allemaal hele mooie evenementen en dan mag ook best wel benoemd worden weet je dat ik toch bewonder is waardig vindt dat andere kuipers zo'n onvermoeibare ambassadeur voor de ruimtevaart ja fantastisch dat is natuurlijk inderdaad ze is vlucht is er en ik levert ik was erbij 20 jaar geleden weet je wel en het maar hij blijft natuurlijk jaar op jaar eigenlijk ook een keer met weer wat met nieuws met iets nieuws die die belangstelling zeker bij kinderen maar dan werkt het heel sterk voor zeker voor ruimtevaart aanzwengelen en dat is toch heel erg en we zijn heel dankbaar dat hij ook zo nu dan hier aanschuift als co-host precies als af en toe als gast space cowboy en hij was ook al voor de meet en greet was hij toen beschikbaar was ook hartstikke leuk dat we met de luisteraars hebben kunnen rondleiden was ook hartstikke tof dus ook shout out andré dank je wel hopen dat hij voor het jaar zeker weer een keer dat hij ook weer een keertje aanschuimt en weet dat hij luistert dus hierbij ja precies zo goed uitnodiging staat weer ook voor 2025 dan ja dan zijn we er bijna er zijn in ieder geval doorheen wat we met het terugkijken volgens mij hebben geen grote dingen gemist en als we die wel gemist hebben dan horen we graag wel leuk om even op de einde vast dan vooruit te blikken naar de rest van dit jaar ja ik zal zelf maar beginnen ik kijk dan heel erg uit naar de nieuwe spacex vluchten nieuwe starship vluchten kijken of dat vangen gaat gaat gaat gebeuren maar ook baby colombo bijvoorbeeld die gaat naar zijn laatste gravity assist bij mercurius en daarna arriveert hij dus dat is ook gewoon gaaf dan hebben we het ook al jaren over die is volgens mij in 2018 is hij vertrokken 2018 en die gaat dan nu eindelijk daar aankomen ja zeker op een ariane 5 20 oktober 2018 en dan uiteindelijk moet hij hier dus 2026 komt hij pas echt aan dus dit jaar is nog zijn laatste gravity assist en dan nog een jaar het jaar komt hij aan maar wat hebben jullie nog een leuke dingetje voor 2025 ik weet wel wat ik het meest benieuwd naar ben maar dat is meer persoonlijk dingetje mijn laatste klus was als manager van een van de onderdelen van mars sample return programma om mars samples op te halen en dat programma werd uiteindelijk te duur en het duurde te lang en dat is nu in een in een heroverweging en niemand weet wat er uit komt dus ik ben heel benieuwd wat er wat er uit gaat komen en voor de rest vind ik eigenlijk al die dingen die we allemaal benoemd hebben die hebben allemaal een soort van vervolg in 2025 allemaal super interessant dus ik heb een persoonlijk interesse maar ook heel groot algemeen interesse van wat gaat er gebeuren met de wetenschap met de mannen ruimt vaart met en met de rakette technologie maar ik ben inderdaad wel benieuwd van wat gaat amerika met sls doen weet je dat is natuurlijk voor volgend jaar echt wel een hele spannende vraag die best wel is vrij snel beantwoord zou kunnen worden denk ik en ja wat ik mezelf ook altijd nog wel afvragen is wat wordt het nou nog wat met die met die hoe heet het balistische het balistische rente toerisme wat onnorm gehypt werd weet je maar waar we het eigenlijk de afgelopen jaar best wel weinig over had hebben over virgin bijvoorbeeld die manier of je het niet virgin collect ik is ja ik ben er niet voor het je kleef ja je bedoelt effe naar 100 kilometer boven de aard en een paar minuutjes gewichtloos en dan maar blu origin de dollar alleen blu origin al doet met met wat is de nieuw wat nu shepherd dan neef nieuw plan ja ik niet eens het mouw weet zijn nog we zien zo weinig van ze we weten niet wat er net gebeurd is het hele station is ja dat is de nou ja de nieuw glennum die moet de grote met de kleine inderdaad die daar hoor je ook niet heel veel van de afval gaat wel omhoog maar het is best weinig en ik denk dat het echt nou ja dat haak dan weer op de hij zegt maar naan weet je het echte soort van ruimte toerisme schuin de streep ene is natuurlijk gewoon orbital geworden dat wordt dan wel af en toe met met een science sausje overheen gegoten en en heeft een technologie ontwikkelings functie dat niet beactaliseerde maar het is het is dat die hele ik heb het idee dat die hele dat hele balistische ruimte toerisme daar eigenlijk aan het verdwijnen is en ik ben wel benieuwd of dat klopt dus de mensen willen nu niet meer eventjes heel kort maar net de ruimte beginnen maar gewoon echt in de ruimte ja nou ja dat kan als je heel veel geld op kan dat en dan is er ook een mooi lijstje op wikipedia over welke mede en flights er allemaal zijn van welke voertuigen en dat is best een lange lijst stuk of zo te zien 20 25 en dan wil ik even in de bijzonder noemen na bijvoorbeeld is lange mars 8a van china de 1234567 dingen van china zie ik zo maja van maja space uit europa zeg maar zo niks en ook een bijzondere ik weet kee maja space nee cyclone 4m van juw sonje uit oekraïne ook een hele goede oekraïne werkt ook nu aan zijn eigen aan eigen raket maar dat geeft een historisch als ik wil net zeggen natuurlijk nee nee nee vertel maar vertel maar ook een uke in de natuurlijk dat is en benamert dat dat geen de stelle is de stuk waar nu de oorlog om gaat weet je als aarde grote ruimtevaart bedrijven weet je dan okraïne was een hele belangrijke pijler onder de russische ruimte ja absoluut ja succes uit uit de koude oorlog ja en dus dat kan nog doorgaan zie ik nog de uk er een paar keer tussen staan de rfa 1 van de rocket factory augsboer in duitsland en zo is dat dus daar zie je dus ook een soort enorme ontwikkeling van van raketten en rakettechologie de vraag dat zie ik zo in te drie niet van welke is nou herbruikbaar en welke niet in welk segment zitten ze nou precies een beetje te zoeken en zo maar ja dat ruimtevaart booming is dat lijkt me duidelijk ook in 2025 volgens mij is ook een beetje afwachten wat hij dan op ons af gaat komen soms heeft het inderdaad jarig duurt voordat de data van vorige missie is een keer goed verwerkt is en dat daar dan uiteindelijk opeens een extra planeet een bepaald zwart gat zijn er van een supernova afzoor iets prachtigs wordt gezien dus daarom laten we ons ook gewoon lekker verrassen denk ik dit jaar dat we dit jaar inderdaad elke twee weken wel weer een uitstelling en op weg naar inderdaad het einde van dit decennium en begin jaren 30 waarbij toch echt wel zo veel aan gebeuren is rondom de maan om het samen te zeggen dat denk ik ook wel dit jaar iets meer duidelijk wordt hoe dat er dan uit moet komen te zien wordt artemus dan opgeblazen gaan dat hele programma artemus wie gaat het dan precies doen zult het allemaal zien benieuwd ja nou dan zijn we er doorheen dan pakken pak de laatste oliebollen erbij waar nog één keer op en dan krijg je bouw die buikpijn op hebben het nieuwe ruimtevaart jaar 2025 hierbij officieel geopend en dan zien we jullie over horen jullie ons over twee weken en zien we hopelijk jullie dingen op onze mail dat tegenwoordig de manieren om ons te contacteren spacecowboyspot.gmail.com daar mag je altijd je vragen opmerkingen haat mail en liefdesbrieven heen sturen michel vliep dank je wel mijn naam was thuis en de rest van het jaar en happy new year