Het heelal nagebouwd in de grootste kosmische simulatie ooit

Welkom bij Space Cowboys nummer 132. Hoor je Thijs? Thijs Roes is er weer. Ik ben er ook. Zellig? Ja. Mijn mede-oprichter. Leuk om tegelijk te zitten. Ik ben ook een verleden onderzoeker. Universiteit Utrecht. En Amsterdam. En natuurlijk, niet onbelangrijk, onze allereerste Space Cowboys gast. Wij zitten nu met dezelfde setup als de allereerste aflevering. Dat is volgens mij... De tweede keer, de derde keer, de andere keer zijn we toen ook met zijn tweede nog geweest? Er was iemand anders nog bij. Daarom. Volgens mij is dit... Hoe zoekt de archie voor op? We hebben dezelfde setup als de allereerste aflevering. Oké, leuk. Even een korte inhoudsopgave. Wat is jouw leukste onderwerp, Thijs? Oef, dat vind ik wel moeilijk. Dan moet ik kiezen tussen Voyager of simulaties van hele grote sterrenstelsels. En Galaxy Structures. Ik heb ze allebei verklapt. Dus daar wil ik het allebei over hebben. Ik merk nu al in Nederland... En Inge Loes, wat vind jij leuk om te vertellen vandaag? Ik heb drie dingen, maar de leukste vind ik psyche. Psyche, dat is een ruimtesonde. Die gaat naar een astroïde. IJzerastroïde. IJzer, een metalen astroïde. Metaal astroïde, ja. Oké. En wat vind ik een leuke? Ga ik even lekker hard naar beneden. Oh ja, de Osiris-Rex. De Osiris-Rex missie heeft materiaal opgeleverd. En ik vond het zo'n leuk feitje. Er moesten minstens 60 gram meegenomen worden. Ze hebben nu al 70 gram. Alleen al van de buitenkant van het reservoir. Maar ze kent het er niet open. Maar goed, ze hebben toch al z'n voetgev. En wat erin zit, iets van 250 gram nog. En de hele rest? Dat is belachelijk hoeveel erin zit. Ah, wat goed zeg. Vlotser is het toch gewoon met de verantwoordingsman meegegeven. Niks niet. Dat is wel voor jou natuurlijk van belang. Er wordt niks met de verantwoordingsman meegegeven hier. Zullen we dan jouw eerste woord geven? Ja, dat is prima. Het moet niet het beste te zijn, maar begin maar eens even zo. Nou ja, nu je toch over Osiris-Rex had, ga ik dan toch over psyche hebben. Want dat is namelijk allemaal leuk aan elkaar gelinkt. Want wat ze met de psyche-missie gaan doen is naar een astroïde. Als je het ziet, geschreven is het psyche. Ja, psyche. En ik spreek het op zo'n Amerikaanse uit. Wie dat mag, maar dan weten de luisteraar zo goed hoe je het schrijft. Psyche is een missie die gaat naar de astroïde psyche. Of psyche, hoe je het wilt noemen. En de reden dat ze daarnaartoe gaan is niet omdat er ongelooflijk veel elementen zitten... ...waar wij op aarde ook rijk kunnen worden. Heel rijk. En ik zag een negen met heel veel nullen. Maar we zijn natuurlijk nog steeds heel erg geïnteresseerd in de vorming van planeten. En wat je kunt doen in de astroïdegordel, hebben we heel veel oud materiaal. We hebben een aantal wat verder geëvolueerde astroïden. Je hebt bijvoorbeeld Ceres, dat is eigenlijk stiekem een dwergplanet. En je hebt Vesta. En Vesta zijn verder geëvolueerde astroïden. Maar je hebt dus ook nog veel ouder materiaal. En waar nou Osiris-Rex naartoe is geweest zijn ook de Hayabusa-missie. Die materiaal terug hebben meegenomen. Dat zijn astroïden die nog wel al geregeld gebotst zijn... maar die nog niet verder differentiatie hebben ondergaan. Want dat is als je groter wordt en je wordt op een gegeven moment zo groot... dat je een dwergplanet kan vormen, dan ga je differentiëren. Dat betekent dat je van binnen zo heet wordt en van buiten... dat zwaarder materiaal naar de kern gaat zakken. Ik vroeg me af wat bedoel je met evolueren. Maar dat is dus een proces dat plaatsvindt als zo'n ding groeit. Ja, zo'n ding groeit en je hebt door het botsen warmte. Je hebt warmte en ook door allerlei radioactieve val... van elementen die erin zitten die genereren ook warmte. En als zo'n ding maar groter wordt, op een gegeven moment is hij zo groot... en die warmte zorgt ervoor dat het binnenste in het begin... een soort van vloeibar is en al het zware spul zakt naar de kern. Dat ook weer warmte oplevert, vond ik. Ja, en dat levert ook weer warmte op. Daar worden eerste planeten inderdaad door verwarmd. En we hebben meteorieten, we hebben planeten. We hebben meteorieten en astroïden die dus al een deel van die differentiatie laten zien... zoals bijvoorbeeld Vesta, die is wat meer bezrald. We hebben veel ouder materiaal, zoals bijvoorbeeld waar Osiris-Rex naartoe is geweest... naar Bennu of Uyugu. Dat is ouder materiaal, daarmee kunnen we terugkijken. En wat Siege zo leuk maakt is dat het waarschijnlijk een overblijfsel is... dat denken we, van zo'n protoplaneet die dus wel gedifferentieerd is... en een kern heeft gevormd, maar daarna zo vaak is gebotst... dat de hele mantel, dus de laag die daar buiten overheen zit, weer weg is. Oké, dus alleen het metaal is overgebleven? Het metaal is overgebleven. En dat maakt het zo leuk, want we hebben dus nu... eigenlijk is dit nog weer zo'n stapje, want we hebben wel metalen meteorieten... of ijzermeteorieten noemen we die. En die laten daar ons ook wat van zien, en dat geldt eigenlijk voor alle meteorieten. Meteorieten zijn een leuk snapshotje, maar je hebt geen context. En daarom zijn die sample return missies zo ontzettend leuk... want je hebt context en hier hebben we ook context. Dus we zien niet alleen maar één ijzermeteoriet... maar we zien iets wat misschien wel een hele kern is geweest van zo'n planeet. En wat gaat hij doen? Wat gaat hij exact doen? Wordt het ook een sample return? Nee, dat is met een ijzerhoudende meteoriet is het wat moeilijker... om het materiaal af te krijgen. Nee, met een las... Apparaat van boord, ijzerboordje. Nee, dit is gewoon een missie die er omheen gaat vliegen... die gaat kijken naar het magneetveld, die gaat kijken naar het oppervlak... wat zien we allemaal, die gaat meten wat de samenstelling is... in ieder geval van het oppervlak, die met zwaartekracht meting gaat doen. En hoe weten we dat dat ding van ijzer is? Kun je dat zien? Dat kunnen we al zien, want we weten nog steeds van heel veel astroïden... die zijn niet waargenomen, maar vrij veel astroïden... we gaan natuurlijk naar een astroïde waarvan je weet dat die ergens uithangt... want anders dan reist het wat lastig. En we kunnen dit dus al vanuit observaties vanuit de aarde... kunnen we met reflectie reflecterend licht kunnen aan de spectra zien. Dus je het zonlicht reflecteert en dan een deel van dat licht wordt niet gereflecteerd... dus uit die spectra kun je al iets over de samenstelling zeggen, onder andere. Ja, ja, ja. En zo'n metalen astroïde kun je alleen maar krijgen... zoals je vertelde door dat zo'n ding het metaal naar beneden zakt... en dan de rest eraf geblazen wordt. Ja, normaal gesproken blijft dat er dus in zitten als je niet bots... maar hier is dus kennelijk zoveel gebots dat je de buitenkant... op de korst aan de mantel kwijt bent. Maar je kunt... er zit genoeg metaal in een gewone, in een oude meteoriet... een gondriet bijvoorbeeld, maar dat zit allemaal in andere mineralen vast. En om dat uit die mineraalstructuur te halen moet je het opwarmen... en moet het naar beneden zakken. Dus die... bijvoorbeeld krijg je ijzerswafel, ijzernikkelverbindingen... dat soort dingen vind je hier onder andere. En die krijg je, die vormen moeilijker zomaar los. Je ziet het een beetje soms als je naar het Interessilaire Medium gaat... en we gaan daar kijken, dan zien we soms van dat soort verbindingen... maar in een setting als het zonnestelsel kun je dit niet krijgen... door klontering van ijzernikkel die maar bij elkaar gaat botsen. En je zei, we hebben al wel eens ijzeren meteorieten natuurlijk... ik moet altijd aan een prachtig verhaal denken dat een zwaard van Toetogamon... gesmolten is van een meteoriet die gevonden is. Is dat serieus waar, aangetoond? Ja, aangetoond. Illusieuwen, dit en dat. Ja, al in de jaren 60 volgens mij is dat toen al aangetoond. Ja, gaaf zeg. Dus ik niet. En dus we hebben al die meteorieten... maar dan zeg je van, er is geen context. Dus als je naar psychig gaat dan weet je in ieder geval waar die is... of hoe die er... Je kunt iets meer zeggen over grootte... en je kunt ook duidelijker iets zien over... Wat we kunnen daar doen is kijken in hoeverre we meteorieten... die we hier hebben kunnen relateren aan de samenstelling van die... dat ijzerhoudende blok zeg maar. En je hebt een klein stukje meteoriet... is het toch moeilijker inschatten waar het nou vandaan komt. We weten ook niet helemaal zeker of er toch nog andere mineralen... aan het oppervlak zitten. Ze zijn duidelijk niet dik, maar wie weet zitten er toch nog wat overblijfselen... van wat er ooit een mantel is geweest. Ja, daarom. En dat kun je vanuit de aarde niet zien... maar als je daar bent kun je dat misschien wel zien. En daarmee kun je ook weer wat meer zeggen over de oorspronkelijke compositie... van die planetoïden voordat de hele buitenkant er afgemet werd. Wat gaaf, ik snap het eindelijk. Want ze duizelden mij een beetje, stiekem, al die astroïdemissies. Dan hebben we jou toch aan het duizelen gekregen. Sowieso. Maar het is heel leuk dat al die dingen nu zo precies mooi bij elkaar vallen. Het duurt natuurlijk even voordat we van psyche wat resultaten krijgen. Die is nu 12 dagen of zo, 13 oktober geloof ik, is hij gelanceerd. Hoe lang gaat die onderweg zijn? Ja, dat zal toch alweer een jaar of even kijken hoor. Zeven? Zes, zes, zes. Het zijn altijd van die ingewikkelde reizen vol met flybys en zo. Ja, je moet een paar keer andere... een slinger krijgen. ...speleten gebruiken en slingers krijgen en bijsturen. En waar hangt dat ding uit eigenlijk? Hij zit in de astroïdegordel. Oké, dus tussen Mars en Jupiter? Hij zit ergens tussen Mars en Jupiter. En aan deze kant. Dus hij zit meer aan de Mars kant dan aan de Jupiter kant. Oké, en niet een hele rare elliptische baan of zo? Nee, volgens mij niet. Oké, nou interessant. Dan moeten we dat afwachten om er nog meer over te vertellen? Nee, we moeten nu gewoon wachten. Ja, gaan wachten? Ja. Oké. Dus jij mag nu, als je het leuk vindt om aan te haken met jou... Ja, laat ik dat maar doen. Ja, dan moet ik even meer... Mijn laptop is van pure schrik, is in slaap gevallen. Maar Ossirisrek, ik vond het een prachtig verhaal. Ik heb het eigenlijk voor een deel al verteld. Ze zijn bezig, dat ding... Onlangs is dat aangekomen. Heb ik toen ook hierover verteld. Dat was 24 september. Is er zo'n oranje-witte container naar beneden gekomen? Ja. Hebben ze in veiligheid gebracht. De missie is vertrokken in 2016. Is 4 billion miles. Dus 6 miljard kilometer onderweg geweest. Alleen om enkele reis naar Bennu. Heeft daar van alles opgehaald. Dat is ook een hele procedure waar we hierover gepraat hebben. En de bedoeling was 60 gram mee te nemen. Ze hebben tot nu toe 70,3 gram van die capsule afgepeuterd. Dat zat dus gewoon aan de buitenkant. En het openen, dat verklapte jij altijd. Dat lukt niet. En dat heeft er dan mee te maken dat er van de bevestigingen... Dat waren er even zoveel aan 30 uit z'n hoofd. 35. Bevestigingen zitten er op die doos. En daar kunnen ze er twee niet van open krijgen. Oké dan. Ja. Mijn vrouw zegt dan altijd, probeer jij het even. Een blikje opengemaakt. Een potje of zo. Maar dit komt er heel erg op aan. De boel mag niet vervuild worden. Inge Loes weet daar ontwijfeld veel meer over dan wij. Maar het moet... Ik stel mij voor een, wat we op school noemden, een zure kast. Het zit allemaal al zoveel mogelijk in... Ze zitten nu in die zure tenten. Ze noemen het een glove compartment. Wat ik heel vreemd vind. Dat is een handschoenenkastje in de auto. Ja, het heet een glove box noemen we dit in het lab. Maar omdat die waarschijnlijk wat groter is, noemen ze het een glove compartment. Is dat zo'n ding wat je van nucleaire technologie kent? Met van die hele dikke gummie handschoenen. Ik heb hem ook gewoon in het lab. Je hebt die dingen al als je ruimte nodig hebt om te werken. En je wil niet dat er bijvoorbeeld gewoon lucht die wij inhademen bij komt of stof. Dan kun je van die grote kasten kopen. En die kun je helemaal leeg pompen en dan vullen met de gas die je graag wil. Vaak is dat stikstof of argon. Want dat reageert nergens mee. En dit is volgens mij stikstof. En dan heb je inderdaad twee van die grote rubber handschoenen. Een van die glove compartments die ze bij JSC hebben staan, bij Johnson Space Flight Center. Of Johnson Space Center hebben ze zelfs meerdere handschoenen per box. Kun je met z'n tweeën erbij werken? Ja, en dan op die manier. En daarvan weten we gewoon dat aan de buitenkant dat dat allemaal, of tenminste aan het gedeelte wat in die glove box zit, zo schoon mogelijk is gemaakt. En dat wordt ook gemaakt van materiaal wat eigenlijk geen rubber afgeeft. Want je wil ook niet... Daar moet je ook nog over nadenken. Wij hebben er één nu in het lab. Maar daar werken we ook mee aan meteorieten. En wij doen dus onze rubber handschoenen nog steeds extra handschoenen aan. Om het zo schoon mogelijk te houden. Wauw. Ik heb ook dat beeld voor me dat mensen hun handen daar dan uithalen. En dat die handschoenen dan naar buiten steken. Ja, klop. Als een hand die je kunt schudden. Ja, dat klopt. Je zit met die overdruk. Dit soort kast zit er altijd een beetje op overdruk. Een heel klein beetje maar. Maar om te zorgen dat er echt niks in kan lekken. Dus als er wat lekt, dan lekt er stikstof naar buiten. Precies, overdruk. Ja, ja, ja. Wetenschappers die hier al stiekem naar hebben gekeken, hebben trouwens al water ontdekt en wat koolstofverbindingen. Voor jou ook geen nieuws, als ik je zo zie knikken. Nee, maar dat was ook de reden dat we naar Bennu of dat ze naar Bennu gingen. Ik ken nogal mensen die... Wat was verwacht? Nou ja, dat was één van de redenen dat specifiek deze astroïde is uitgekozen. Want we wilden per se naar een astroïde waarvan we wisten dat er koolstofhoudend materiaal en organisch materiaal in zat. Dus de meteorite is daar op uitgekozen, of die astroïde. En wat we zien is dat je eigenlijk geen organisch materiaal vindt in meteoriten waar weinig wateractiviteit is. Dus dat er water in zit is ook niet heel erg vervaasbaar. Dat gaat wel vaak samen. Ja. Maar dat geeft niet. Daarvoor gingen we. En het is heel fijn dat we dat in ieder geval al vast afgevingd hebben. En nu gaat het natuurlijk over wat is het precies in een wat voor samenstelling, wat voor verhoudingen. Ja. Ehm, even kijken. We hebben dus die stikstof hebben besproken. Zoek je naar een volgende onderwerp of wil je het onderwerp afsluiten? Ik zit me af te vragen of ik hier nog iets over wilde zeggen of vragen. Nou, ik ben benieuwd of ze hem open krijgen. Dus is daar iets over bekend? Ik weet het niet. Nee, niks over bekend. Oké. Niks over bekend. Dat wilde ik nog even te beeld brengen. De reden dat ze veel meer materiaal hebben dan ze dachten te kunnen krijgen is dat het materiaal van Bennu een beetje, ja, malleable gebruiken ze dat woord. Vormbaar. Knetbaar is. Waar ik me weinig bij kan voorstellen. Maar het is meer stoffig en gruisig dan ze hadden gedacht. Daar komt het eigenlijk op neer. Ja, dat is inderdaad precies wat het is. Als as. Het is wat poreuzer. We weten ook van meteorieten die we hier op aarde hebben dat ook koolstof houdende meteorieten, je hebt ze die gewoon echt een blok steen zijn en sommigen zijn echt veel poreuzer. Vallen veel makkelijker uit elkaar. En dat geldt voor Bennu ook en daar zat inderdaad nog wat meer stof in en dat krijg je ook makkelijker natuurlijk dan als je een klontsteen hebt. Dat zit daar maar als het veel meer poreus en los materiaal is dan kun je natuurlijk veel meer in je container proppen. Wat ik een grappig overzicht vond dat was dit. NASA zegt ze geven nu 25 procent van het materiaal dat er straks is gaan ze vertelen over 200 onderzoekers op 25 different facilities. 4 procent gaat naar het Canadian Space Agency. 0,5 procent gaat naar JAXA, dat zijn de Japanners neem ik aan. In ruil voor dat de NASA 10 procent van het Hayabusa materiaal heeft gekregen. Dat klinkt als een oneerlijke rel maar 10 procent Hayabusa materiaal. Dus Yugu is qua uiteindelijke massa aanmerkelijk minder dan wat er nu terug gaat naar Japan. Oké goed, dus daar hebben ze ook maat. Hayabusa had echt maar een paar gram bij zich. En de 70 procent houden ze voor zichzelf en dat gaat daar bestudeerd worden. Het is wel grappig, Much Like Apollo Moonrock Sample staat hier uit een stuk dat ik volgens mij uit Engadget heb. Dan komen we zo nog op terug als het over de maan gaat. Misschien meteen een keer en door. Wat daar heel leuk aan is, is dat ze inderdaad net als wat ze met Apollo samples doen, is van die 70 procent gaat zeker 50 procent achter slot de grendel. Dus dat wordt gevasseerd, geanalyseerd, omdat instrumenten, er worden steeds nieuwere instrumenten met hogere sensitiviteit. Maar ook andere type metingen kunnen we nu doen. Bij een geval van Apollo kunnen we nu hele andere type metingen doen dan dat we 50 jaar geleden kunnen. Misschien is dat hiermee ook wel zo. Er wordt als expliciet materiaal nu niet geanalyseerd met dit idee. Over een jaar of 10, 15 kunnen we weer meer. Net als met doping materiaal in de sport. Serieus? Nog één ding. Ja, na tien jaar kun je nog gepakt worden. Maar goed, dat is een ander verhaal. Waar ik benieuwd naar ben, ze hebben nu ongeveer vier keer meer dan ze hadden gedacht aan materiaal. Ik had net het overzicht van al die procenten. Krijgt iedereen nu vier keer meer dan ze dacht het te krijgen? Of gaat die drie maal extra wat ze nu hebben, gaat die op een andere manier nog gedistribueerd worden? Weet jij er iets van? Nee, dat weet ik niet. Maar zoals het meestal gaat bij NASA, bijvoorbeeld bij de meteoritecollectie, die is ook op een gegeven moment open voor aanvragen. Dus ik kan me nu voorstellen dat ze misschien wat meer materiaal beschikbaar stellen voor, bijvoorbeeld voor mij, want ik heb geen directe... Ik wou net vragen, heb je al besteld? Ik heb nog niet besteld, maar goed, ik kan me voorstellen dat er dus meer materiaal voor dat soort dingen beschikbaar wordt gesteld. En wat je dan doet is, dan schrijf je een voorstel. Als je zegt, ik wil zoveel materiaal, dan wil ik dit onderzoek meedoen, daar heb ik zoveel materiaal voor nodig, dan ga ik die en die en die stappen meedoen, dan verwacht ik, dan wil ik die en die analyses meedoen. Want ja, het meest van dit soort werk is destructief. Dus wat je analyseert, het gaat op. Maar je hebt wel een plan? Je wilt iets... Nou, ik heb natuurlijk in mijn achterhoofd, ik doe nu het hele type experimenten ook nu met meteoriten, er zitten wel dingen in mijn achterhoofd dat ik denk, laat ze maar rustig, maar ik kan me voorstellen dat ik over een paar jaar wel denk, ik wil dit toch, dit toch eens even bekijken. Dat is superleuk. Leuk, ben benieuwd. De Maan in Apollodemar, heel maar... Ja, want dan zijn we toch bij De Maan. Ja, oké, ik dacht eigenlijk dat Inge Loes hem ging doen, deze. Oh ja, is dat zo? Ik heb er wel een paar vragen over. De voorbereidingen van deze podcast hebben we ontzettend te hard, die Maan ging doen. Maar ik was wel heel blij dat Inge Loes het hierover wil hebben. Dan mag jij hierna met je simulaties... Ja, computer simulaties kan ik wel iets over vertellen, maar over Maanstenen, je hoort het, Inge Loes is daar veel beter in dan ik. Nou, het leuke aan die Maanstenen is dus precies, waar we het net over hadden, dat dit zijn dus Maanstenen die meegenomen zijn door Apollo. En die hebben dus 50 jaar achter slotten gledel gezeten, en nu kunnen we met nieuwe technieken weer beter kijken. En waar naar gekeken is, is je... De woorden mineralen, circonen is een bepaald... ...minaal. En dat wordt onder bepaalde omstandigheden gevormd. En als dat eenmaal gevormd is, verandert het niet heel erg. Chemisch is het, ik heb het nagekeken, zirconium silicaat. Zirconium silicaat, maar er zit altijd van allerlei kleine elementen... Een SIO4. Het is een mineraal, hè? Ja, maar als je een groter mineraal hebt, dan zitten er altijd andere elementen in. En één element wat het erg fijn vindt om in zo'n circonenminaal te zitten, is uranium. En uranium vervalt. En dan blijft er lood achter. En we zien aan de mineraalstructuur dat dat lood hoort daar niet. Dus het zit er wel, maar het past niet in de structuur. En we weten natuurlijk de vervaltijd van uranium, dus daarmee kunnen we kijken, van nou, er is zoveel lood. Dus die mineralen, die zirconiummineralen, of die circonen, die zijn dan een bepaalde leeftijd. En daar zitten wel een paar haken en ogen aan. Maar wat deze mensen hebben gedaan, is eigenlijk een beetje nieuw onderzoek. Maar de eigenlijke ouderdom die ze nu presenteren, wisten ze in 2021 ook al. Dus ze hebben het verhaal nu iets anders aangekleed, wat meer gegevens erbij. En het nieuws is dat we nu de leeftijd van de maand beter weten. Maar de grens daarvan zat eigenlijk in het verhaal uit 2021 ook al meer of meer. En het is heel grappig, want het nieuws zoals het gebracht was, zoals de maand is misschien 40 miljoen jaar ouder dan we dachten, dan denk ik, nou, dat is op zich 40 miljoen, dat klinkt heel veel. Maar op 4,46 miljard jaar is het wel heel erg weinig. Dus dat nieuwtje vond ik niet zo bijzonder. Een manier waarop het dan dus weer, hoe oud materiaal weer opnieuw onderzocht kon worden. Dat is gewoon heel leuk. We hebben niks anders dan zirconen om hele oude ouderdommen te bepalen, omdat alle andere mineralen niet bestand zijn tegen heel veel andere geologische processen die je daarna kunt hebben. Op aarde zien we dat ook. We hebben ook zirconen en zirconen kunnen in ieder geval tegen, als je nieuwe gesteenten vormt of als je gesteenten een beetje onder hogere druk of onder hogere temperatuur brengt, dan de meeste mineralen kunnen daar niet tegen. Dus die lossen op en vormen nieuwe mineralen. En zirconen blijven over het algemeen wat ze zijn. Dus het zijn echt onze oudste tijdkapzuletjes. Maar het is niet zo dat ze helemaal 100 procent hetzelfde blijven als dat ze altijd zijn geweest. Dus daar moet je natuurlijk veel over nadenken, hoe lossen we dat op? Een van de dingen is dat die zirconen... Ik heb hier vanmiddag uitgebreid even over gepraat met Wim van Strenen van de VU. Want dat is natuurlijk onze maan-expert in Nederland. Wat hij ook zei is dat wat je hebt met zirconen is dat de vervaltijd van het uranium gaat eigenlijk pas tellen als je gesteente al een heel eind afgekoeld is. Dus wat deze tijdje geeft is op dit punt was de maan al afgekoeld genoeg voor die zirconen om te kunnen blijven bestaan en dan dat uranium te laten vervallen in die zirconenstructuur. Dus de maan is waarschijnlijk nog ouder, maar dit is het oudste punt wat we kunnen dateren. Daarvoor was hier misschien al maar dan een gesmolten vorm of iets. Ja, en daar houd je geen zirconen aan over. Ik vind het wel heel leuk dat je dit verhaal vertelt, want ik heb twee stukken gelezen over dit onderwerp. Een van space.com en nog een andere geloof ik. En die legden dit allebei slecht uit. Ik heb watachtig ontkennis, dus ik vermoed dat het iets zou zijn zoals jij nu vertelt. Maar ik wist het niet zeker en dan ben ik zo blij dat iemand dat gewoon stellig kan vertellen. En die nieuwe techniek die ze nu gebruiken is dat je nu echt op de atoomschaal kunt kijken hoe zitten die elementen nou in dat kristal? En hoe zitten die ingevangen? En daarmee kun je ook weer iets zeggen over hoe oud iets is. Dus de techniek bestaat al een aantal jaar, maar wordt ook weer steeds meer verbeterd. En je ziet niet alleen hiermee, maar ook met andere oude stenen wordt deze techniek meer en meer gebruikt. Ook voor meteorite overigens, om te kijken van kunnen we toch nog kijken of het nog iets ouder is alleen maar door die interactie tussen de atomen en de elementen in een mineraal. En atom probing noem je het toch? Ja, atom probe tomography. Dus het vertelt je, tomografie is eigenlijk een soort van CT-scannen. Dus je maakt een CT-scan van je mineraal. Ah ja, ja. En las ook dat circonen, maar dat was ook de verwarring juist bij mij. Of is het nou wel of niet harder dan diamant? Oh, dat is een goede vraag. Ja, nou... Zie je? Ja, dat is een goede vraag. En waarom vroeg jij je dat af? Ja, omdat de ene zei dat het harder dan diamant was. Toen dacht ik, maar er is toch niks anders dan diamant? Toen zei een andere site weer dat het... Dus daar heb je een bepaalde ratio voor en die ratio was dan weer lager dan diamant. Dus als ik jou ook al zie twijfelen, dan denk ik, kijk. Maar dat komt ook gewoon omdat ik het nooit opgezocht heb. Dus ik ken dat het een goede vraag is. Dat moeten we even... Dit gaan we opzoeken, ja. En ik heb een vraag over die leeftijd van de maan. Want we hadden dus over 1 procent en wat maakt dat nou uit? Maar mijn vraag is eigenlijk, maakt dat uit? Ja, dat maakt uit. Want ik kwam eigenlijk tot de conclusie, als dat zo wordt opgeblazen, die 40 miljoen jaar, is het misschien wel een heel belangrijk verschil. Maar wat kun jij ervan zeggen? Het maakt uit, want het vertelt je iets over het punt in de evolutie waar de aarde zich op dat moment bevond. Dus als we 40 miljoen jaar ouder zijn, was de aarde ook 40 miljoen jaar minder afgekoeld, bijvoorbeeld. En hoe warmer de aarde nog was, onder andere. Er zijn allerlei dingen die een rol spelen. Hoe snel de aarde draaide zonder de maan om zijn as bijvoorbeeld. Maar ook hoe warm was de aarde nog, dus hoe weinig uitgekristalliseerd. En hoe warmer de aarde is, hoe kleiner een impact er moet zijn om er genoeg materiaal af te slaan om een maan te vormen. Dus dat gaat je ook weer. Dus het helpt ook met de begrenzing van hoe groot moet die impact er nou zijn geweest die gezorgd heeft voor de vorming van de maan. En ik zat er ook over te denken, het is 1 procent op de huidige leeftijd van de maan. Maar het is veel meer, misschien wel 10 procent of zo, op de toenalige leeftijd van het zonnestelsel. Ja. En als je er zo naar kijkt, dan is het opeens een heel belangrijk verschil. Ja, dat is het. Dus het helpt weer meer na te denken. Want ik bedoel, die impacttheorie is op dit moment gewoon de meest gebezigde theorie. We hebben de meeste aanwijzingen wijs aan die richting. Maar we zitten ook nog met vragen die we nog steeds niet op kunnen lossen. Want er zijn dingen waarin de aarde en de maan wel heel veel op elkaar lijken, maar op andere punten toch niet. En hoe eerder we dat terug kunnen brengen en dus daarmee iets kunnen bepalen over die impact die je überhaupt gezorgd hebt voor de maan, daarmee kunnen we dus ook iets zeggen. Als die heel klein is geweest, hoef je dus maar heel weinig impact er materiaal terug te vinden in de maan bijvoorbeeld. De reden van mijn vraag was over de sterkte van de zirconen was, omdat de co-author van de studie waar het om gaat, die heet Bidong Zhang, die zei dat zirconen en niet diamanten voor eeuwig blijven bestaan. Hij zei, zirken, not diamond, lasts forever. Zirken blijven inderdaad voor eeuwig bestaan. En diamanten niet? Ik weet het niet uit mijn hoofd, maar als je die onder hoog genoeg druk en temperatuur brengt, zullen die wel uit elkaar vallen. En zirconen? Ik weet niet, als je zirconen helemaal naar de kermontel grens brengt op de open aarde, dat weet ik niet uit mijn hoofd. Hij zei het, dan weten we dat. We schrijven de quote aan hem toe. Dat lijkt me een mooie quote. Hij weet er iets vanaf, dus ik geef hem het voordeel van de twijfel. Ik stel voor dat we gaan simuleren. Nou, prima. Dat is goed, want ook daar is de kop spectaculair. Maar ergens vind ik het ook gewoon leuk om het even over simulaties van het universum te hebben. Want dat is gewoon vrij ingewikkeld. De kop is zo ongeveer de grootste simulatie van het universum ooit is gemaakt. Mede met behulp van de Universiteit Leiden. Dat komt van Joop Schaayen. Hij is een van de leidende onderzoekers hiervan. En wat is nou aan de hand? We proberen best lang modellen te vinden van het universum. Jij gebruikt in Inge Loes natuurlijk ook modellen om de havenklap voor van alles en nog wat. Ik ben niet zo'n hele... Niet zo'n model gemaakt, Scherlo? Nee, ik ben nu een beetje met modellen aan het werk over planeetvorming. Een beetje, minder? Ik doe laboratoriummodellen en geen computer. In de astronomie zijn modellen heel vaak heel belangrijk om gewoon sommige dingen te kunnen onderzoeken die anders gewoon te moeilijk zijn. Bijvoorbeeld in dit geval gaat het dus om de universum op de grootste schaal. Galaxy clusters, het totale web van alle sterrenstelsels bij elkaar, van de Big Bang tot nu. Maar als je die helemaal tot op de laatste atoom wil simuleren, dan is ongeveer de meest efficiënte computer die daarvoor is, het universum zelf. Dus dat is een... Moet je het gewoon laten lopen en kijken? Ja, het is een opmerking van Mikio Kaku, bekend Amerikaanse astronoom. Je moet dus altijd een soort versimpelde versie hebben van de realiteit, wil je dat kunnen doen, want het universum is gewoon veel te groot om te kunnen sommileren. Maar onze computers worden wel steeds beter, dus je ziet wel dat onze simulaties steeds beter worden. En nu is elke keer eigenlijk de vraag, ook bij deze, wat stop je wel in het model en wat stop je er niet in? En als ik dit allemaal goed heb begrepen, want ik ben geen autoriteit op dit gebied, ik heb gewoon geprobeerd te begrijpen wat er aan de hand is, is dat er bijvoorbeeld veel modellen zijn op basis van donkere materie. En dat donkere materie wordt genomen als, eerder al, om zo'n model te creëren. Maar nu gaan ze kijken eigenlijk naar zwaardkracht en hydrofluid, hydrofluidity, waarbij dus eigenlijk de mate, ze kunnen niet al die krachten erin pakken, maar ze konden op deze manier met deze supercomputer met alleen zwaardkracht en die eigenlijk hoe vloeistof van zich gedragen, konden ze deze simulatie maken. En dat maakt inderdaad de grootste, want als je de afgelopen tien jaar kijkt, ik weet niet of je ooit zo'n video hebt gezien van bijvoorbeeld twee sterrenstelsels die op elkaar botsen. Moet ik steeds aan denken bij dit onderwerp, en dat vind ik zo prachtig altijd, hoe die hopen sterren eigenlijk door elkaar heenvliegen, en terwijl dat gebeurt elkaar ook zitten te beïnvloeden. En dat lijkt dan op hoe van die spreeuwen zwermen rondvliegen. Nou goed, dat beeld voor de luisteraar even. Precies, en zo heb je dus eigenlijk meerdere van zulke soort modellen, die dus bijvoorbeeld een sterrenstelsel wel goed kunnen simuleren, of het zonne-stelsel. En link in de show notes, deze prachtige animatie die dit heeft opgeleverd. Deze nieuwe simulatie is te gek, want je ziet eigenlijk een soort van de big bang gebeuren met dat soort van web van materie, dat dan langzaam zich verandert in sterrenstelsels, in clusters. En die clusters die ook samen klonteren, maar ook wel weer uit elkaar gaan. Dus het geeft een heel ander beeld eigenlijk van onze realiteit op de allergrootste schaal dan dat we voorheen hadden. Het is prachtig. Het project heet Flamingo. Daar staat ook een video van, die zag ik. Ja, dus kijk die vooral, echt bijna psychodelisch hoe het zo ademt. Ik las dertigduizend processors. Ja, dertigduizend processors. Ja, daar moet je een beetje van maken wat je wil, want je kan allerlei soorten computers hebben met allerlei soorten processors. Dat is ook weer waar. Dus het is een beetje van wat voor een berekening doe je nou precies. Moet ik ook even je schuldig blijven, wat het precies voor processor was. Ja precies, is het een CPU of een GPU bijvoorbeeld? Een CPU. Een CPU? Ja, er stond hier een CPU. Oké, dan zijn het toch cijfers achter de komma die ze proberen te berekenen en niet matrix 6. Want dat proberen we met een GPU te doen. Er is bijvoorbeeld dus wel machine learning bij komen kijken. Er wordt inmiddels ook AI aan toegepast. Om die hele grote dingen in het hele al te kunnen onderzoeken. Dus bijvoorbeeld gamma ray bursts is een belangrijk, eigenlijk heel veel onderzoek rondom gamma ray bursts is gebeurd met modellen, met simulaties. Omdat ze gewoon flits doen. Dat zijn nauwigste meten. Onze atmosfeer houdt ook alle gamma ray bursts tegen. Dus het is als twee neutrone sterren samensmelten. Of een neutrone ster en een zwart gat als ik het goed begrepen heb. Maar dan komt er een hele korte flits vanaf. En als het een ster is, een hele grote ster, die een zwart gat wordt. Dan is het een wat langere gamma ray burst. En al die zaken kunnen ze dus beter simuleren met deze hele grote simulaties. Dat is niet wat deze specifiek is. Wat ik erg leuk vind de afgelopen jaren is een soort wedloop hierin. Dus je ziet ook dit is nu de grootste. Dus dan kan binnenkort iemand anders zeggen dat dit de grootste is. In de korte gaan de Japanen, Sof de Chinezen, de Afrikaanse. Ja, de Japaners waren er al. Dat was Uchu in 2021 bijvoorbeeld. Maar Illustris van UCLA was er 2011. Dat was langer tijd eigenlijk de leidende grote simulatie. Maar nu zie je dus, het is nu 2003. Maar nu staat Nederland dus eventjes aan top. Samen met Durham, de Durham Universiteit. Dus dat gaat de goede kant op inderdaad. Maar ik ken dus de ins en outs van het project niet. Maar de leidende onderzoeker lijkt in Leiden te zitten. Inderdaad, Nederland doet hiermee. Ik heb over dit onderwerp zitten nadenken en zitten rekenen. Dat heb ik ook in de voorbereiding mee gedreigd. Ik vroeg mij iets af. Als ik het goed heb onthouden en goed opgelezen, dan simuleert dit model een kubus van 10 miljard lichtjaar lang, breed en hoog. Dus dat is, als ik dat even zeg, 10 tot de tiende lichtjaar. Dat is de ene maat en dat van alle kanten op. Dus dan heb je 10 tot de 30ste kubieke lichtjaar. Zijn jullie bij me? Ik ben benieuwd waar dit heen gaat. En dit ding simuleert dan in die ruimte 300 miljard deeltjes. Oké, die drie vergeet ik even. Dan heb je 10 tot de 12de deeltjes. Dat is dus één deeltje per 10 tot de 18de kubieke lichtjaar. Dat is niks. Dat is niks! Want dat kun je nog vertalen in. 10 tot de 18de kubieke lichtjaar is een kubus met een ribbe van 1 miljoen lichtjaar. Dus in elke kubus van 1 miljoen bij 1 miljoen bij 1 miljoen lichtjaar heb je één deeltje. Als je ziet dat je hem op een laptop scherm kan bekijken, dan is hij behoorlijk uitgezoomd. Mijn vraag is dan, en dan kijk ik even de kant van Inge Loes op, hoe kan dit een realistische simulatie zijn? Ik kan hier gewoon geen antwoord op geven. Ik ben niet genoeg modeleur, maar er zitten genoeg redenen in waarom dit een realistische simulatie is. Het zijn hele zware delen. Wat jij doet is nu een gemiddelde per kubieke lichtjaar. Een deeltje per miljoen lichtjaar in het kubiek. Dat is gemiddeld. Er zitten ongetwijfeld op sommige plekken een dichter gebied. Dit is een gemiddelde, maar die simulatie is zo leeg als het maar kan. Dat is het heel al. Je moet het meer zien in welke dimensies of krachten je er wel bij pakt om een simulatie mee te doen. Kijk je naar die donkere materie, naar zwaartekracht, naar hoe deeltjes zich bewegen. Dat zijn allemaal verschillende zaken. Dan is de schaal belangrijk, maar als je al die krachten bij elkaar gooit, dan kan de computer het dus al niet meer aan. Dat is duidelijk. De eerste was die simulatie inleveren. Die simulatie is 2021. Die stond er al een jaar op te rekenen. Met de supercomputer. Dat was dan met hun supercomputer. Dat is bij deze niet zo. Als ik het goed begreep, is de supercomputer die in Groot-Betania staat, bedoeld voor meerdere onderzoeken. Je hebt nooit de luxe dat je de supercomputer helemaal voor jezelf hebt. Helaas niet. Wat wel leuk is, is dat ze wel weer allerlei waarnemingen in de modellen kunnen pluggen. Je hebt modellen nodig, want we kunnen niet waarnemen op de schaal. Net als ik ook geen experimenten kan doen op schalen waar ik geïnteresseerd in ben. Je hebt altijd modellen nodig, maar met alleen een model kom je er niet. Je moet wel iets instoppen wat realistisch is. Als je een beetje een uitkomst zou hebben. Ik ben heel benieuwd hoe dat erna komt. Nog meer hierover? Eigenlijk heel veel, maar ik denk dat ik het hier maar laat. Oké, even kijken hoor. Je had er al twee gedaan, Inge Loes. Dus dan zal ik even met mijn tweede tevoorschijn komen. Dat is ook weer in de afdeling Asteroiden. De categorie merkwaardige hemmenlichamen in ons zonnecelsel. Dat gaat over de asteroiden met de prachtige naam 33 Polyhymnia. Ja. Die heb ik meteen ook even opgezocht in Wikipedia. Daar kom ik zo op. Maar het verhaal dat ik aantrof online, dat gaat erover dat dat ding zo zwaar zou zijn. Of in ieder geval zo dicht. Die zou een soortelijk gewicht hebben dat ver uit gaat boven wat eigenlijk mogelijk is. Ja, dat is goed. Namelijk, en dan moet ik het getal even opzoeken. Waar dat nou weer gebleven is, dat kan ik beter dan in Wikipedia terugvinden, zie ik. 75 gram per cubic centimeter. Dat is dus 75 kilo per liter. Kilo per liter. Dus waar 1 liter water 1 kilo weegt. Weegt 1 liter van Polyhymnia 75 kilo. Dat is zelfs met het zwaarste metaal osmium niet te verantwoorden. Osmium weegt 13 kilo per liter. Het is een veelvoud daarvan. Ze zeggen ook, het is beyond the periodic table. We wisten niet dat het natuurlijk voorkwam. Daar heb ik zo direct nog wel wat over op te merken. Maar dit verhaal, en dat is ook gepubliceerd. Dat kom ik zo direct wel weer tegen. Dat gaat erover over de mogelijkheid dat hier elementen... Space.com? Sorry, jij zegt? Of Space.com? Ja, dat is de website. Het is ook gepubliceerd in de wetenschappelijke tijdschrift. Maar het gaat erom dat ze zijn gaan uitzoeken of transuranen hier verantwoordelijk voor zouden kunnen zijn. Namelijk elementen voorbij de natuurlijk voorkomende elementen die stabiel zijn. Ondanks het feit dat de elementen die kort voorbij uranium in het periodic systeem zijn, heel instabiel. Maar ergens in de buurt van de 116 aantal protonen in een atoom, daar zou het dan weer een beetje stabiel worden. En nog veel verder, in de buurt van de 164 heb je een aantal elementen die heel instabiel zijn. En in de buurt van de 164 heb je weer zo'n eiland van stabiliteit. Daar wist ik ook niks van. Chemische elementen met atoomkernen die meer dan twee keer zo zwaar zijn als de zwaarste atoomkernen die van nature voorkomen. En die dus niet aan elkaar vallen. Deze komen ook van nature voor natuurlijk, maar we kennen ze alleen gewoon niet. De vraag is of ze van nature voorkomen. Theoretisch zouden ze er kunnen zijn, maar of ze er echt zijn, dat is nou net de vraag. Ja, oké, ik wou net zeggen, maar als ze er zouden zijn, dan lijkt me toch dat ze natuurlijk voorkomen en dat ze daar niet door iets anders gemaakt zijn. Oh ja, gezint enthousiast zijn door de aliens. Nee, nee, nee. De publicatie gaat er dus over dat... Van Johan Rafelski, van een professor aan de Universiteit van Arizona. Ja. Waar zag jij net naar volgens mij? Precies. Ik heb het antwoord. Ik heb zo ook nog een antwoord over Circum versus Diamond. Oké, goed. Maar die is dus gaan rekenen aan elementen rond het atoomnummer 164 inderdaad. En dan zouden er soortelijk gewichten kunnen voorkomen van... Even kijken... 68,4 gram per kubieke centimeter. Dat is weliswaar minder dan er nu verondersteld wordt voor polyhymnia. Maar het is binnen de meetfouten en zo, zou dat dan misschien nog net kunnen. En is het iets dat we kunnen gaan minen en dat we dan, weet ik, voor ons hele samenleving... Wie weet, behalve dat de andere eigenschappen van dit materiaal, die zijn nog even niet uitgerekend. Maar wie weet wat het voor exacte eigenschappen zou hebben. Ana Petrime, het fator. Wat vind jij van dit? Vind je dit in de verste verte geloofwaardig? Ik heb dit stuk niet gelezen, dus ik vaar nu op wat jij mij vertelt. Mijn eerste vraag zou zijn, hoe hebben ze dit gemeten en missen ze niet iets? Je bedoelt het soortelijk gewicht van polyhymnia? Ja, hebben ze dat hele ding bekeken en hebben we gewoon een heel 3D-model? Of missen we ergens nog iets? Op geen stukken na. Nee, want ik zei net al, ik heb het op Wikipedia zitten opzoeken. En dan kom ik tegen dat er in 2012 heeft één persoon een schatting gedaan van de massa van dat ding. En dat doe je dan op grond van de invloed die zo'n hemeliggaam heeft op andere hemeliggaam. Want zo'n astroïde kun je niet onafhankelijk wegen. En daar kwam dan dus die 75 uit, gram per kubieke centimeter. Maar ja, dat is op grond van hele vage metingen. Omdat die invloed op andere hemeliggaam, die andere hemeliggaam zijn ver weg. En die zitten ook weer in de invloed van weer andere hemeliggaam? Precies, dus daar zijn meetfouten. En dan is er later in 2013, op de 1e dit jaar, een andere analyse geweest. En die kwam met hele andere resultaten. En die kwam op een ondergrens voor de massa van 1 plus of min 0,4, maalt 10 tot de 18e kilo. En dat suggereert dan een dichtheid van 7 gram per vierkante centimeter. En dat is al veel meer. En dat is tien keer zo laag als de analyse waar dat stuk waar ik het net over had op is gebaseerd. Dus dan heb je die hele supersware elementen uit de verte van het periodieke systeem in dat eiland van stabiliteit. Die heb je dan helemaal niet nodig. Dus het is wel een mooi verhaal. Maar het is zeer de vraag of je dat nodig hebt als je iets beter kijkt naar hoeveel die polyhymnia eigenlijk weegt. En om een verhaal als dit meer substantie te geven, zou je toch wat meer astroïden in deze dichtheidsgrenzen willen hebben? Ja, en het verhaal in Space.com begint met dat er een hele klasse is van dit soort astroïden. Die dus veel zwaarder zijn dan het mogelijk zou zijn. Maar ze noemen alleen deze. Maar ik veronderstel dat bij heel veel daarvan dat dit soort niet al te betrouwbare metingen toch een rol zullen spelen. Ja, en ik heb het natuurlijk niet gezien, dus ik weet niet precies waar die staat. Maar we denken namelijk ook dat er, nou misschien maar de helft aan materiaal van wat er in de astroïdegordel zit, dat we dat überhaupt hebben wagenomen nog. Ah ja, natuurlijk. Dus het kan best zijn dat er materiaal is wat we gewoon niet zien. En dan niet in de vorm van dark matter, maar gewoon omdat het niet reflecteert of omdat het net niet klein is. Dus het kan best zijn dat er natuurlijk van alles daar in de buurt rondhangt. Wat ook zo'n effect heeft op diezelfde buren als deze astroïden. Waardoor we denken, deze astroïden is extra dicht. Is aan de trekken geweest terwijl ze met z'n allen aan het trekken zijn geweest. Ja, dat kan natuurlijk heel goed. Ik denk dat we even in het volgende onderwerp moeten als ik naar de klok kijk, want anders redden we het niet meer. Wat ben jij? Nou ja, heel graag. Ik heb twee onderwerpen die ik eigenlijk graag wil hebben. Maar ik heb Voyager aan het begin gedaan, want ik wil ook nog even over SpaceX hebben. Dus dat is een T-10 die nu vast. Maar dan zeg ik even Voyager pak er even bij. Dat is een kortje gewoon. De software van Voyagers wordt geupdate. Van beide. Eentje omdat hij een probleem had, bij de ander om het probleem te voorkomen. Bleek dat de tubes naar de thrusters een beetje verstopt beginnen te raken. Daar komt allemaal zooi, hoopt zich daarin op. Om zijn orientatie te bewaken. Ja, om met de aarde te kunnen blijven kletsen. Voor het sturing heeft hij niet meer nodig. Maar wel een beetje netjes hangen, zodat die antennes aan onze kant staan gericht. En ze hebben zo geupdate, wat was het nou? Er komt wat vaker uitval of zoiets. Maar ze kunnen grotse modo gezien vaker communiceren. Zoiets was het. Dus dat is een goede. Maar daar hebben we ook in Space Cowboys aandacht aan besteed. Een probleem met het interne geheugen. Er kwam wat rotzooi. Wette terug naar de aarde gestuurd aan garbled delen. Dat hebben ze ook opgelost. Dus dat is fijn. Zodat beide Voyagers zoals gepland de komende 5 jaar nog kunnen blijven doen. Dus dat is heel fijn. En die moeten dus een over the air update van 18 licht uur. Dat vind ik ook wel te gek. Ja, mooi is dat. De afstand is 18 licht uur. Ja, de afstand tot... Ja, niet tot... Nog meer eigenlijk. Ja, zoek... Er is een site, als je voor voor je googelt... Hoe ver is die nu? Hoe ver is die nu, dan zie je het altijd. Want de aarde draait ook nog om de zon. Dus dat heeft ook nog... Oh ja, ja, ja. Maar ik dacht, voordat we nou SpaceX helemaal missen is ook een beetje raar. Want daar zitten we natuurlijk te wachten op approval van de FAA. De afgelopen twee weken is daar ook wel... Voor de lansering van Starship. Voor de tweede lansering van Starship. Want de eerste die eindigde in een betonregen in de dorpjes nog ver van de Boca Chica vandaan. En die betonregen viel gewoon niet echt een hele goede aarde bij de Amerikaanse overheid. Dat stond gewoon niet in het plan. En nu is het voornamelijk... Volgens mij zijn het de beschermde diertjes die voornamelijk... Ja, die willen ook geen betonregen. Die willen ook geen betonregen, ook geen grasbranden. Want dat gebeurt ook om de handen af te klap. En nu had NASA Spaceflight Now gevraagd aan de FAA van... Hey, we zitten eigenlijk allemaal te wachten. Komt er nog wat van? En die hadden eigenlijk gezegd dat volgens de regels... Het nog wel tot het voorjaar kan duren voordat de approval komt. Dus toen werd iedereen bij SpaceX gek. Want die hadden zoiets van ja, sorry, maar als wij zulke hoogwaardige technologie in een half jaar kunnen ombouwen... Dan moet het rapport dat daarover verschijnt toch ook in een half jaar te maken zijn. En dat je dan een maandje uitloop hebt of om wat voor reden ook, oké. Maar die worden nu bang. Want ja, zij willen gewoon aan de gang. Dus je ziet nu ook dat ze druk aan het zetten zijn. Dus er zijn al een... Hoe zet je druk in dit geval? Er is een, hoe noem je dat, een groepje mensen van SpaceX... Een afvaardiging naar het congres gegaan om daar het committee van de FAA ervan overtuigd... Dat ze meer mensen nodig hebben bij approval, zodat het sneller gaat. En ze hebben gisteren een wet dress rehearsal gedaan. Dus ze hebben ze bovenop elkaar gezet. Eigenlijk alles doen, geen static fire, maar totdat je als het ware vlak voor de grote rode knop... Dat doe je dan niet, maar alles andere wel. Ging goed. En vervolgens, mooi plaatje, tweeten, sorry, posten. SpaceX vervolgens op ex. Met, wij zijn er klaar voor. We wachten alleen nog op de FAA. Dus die is van 12 uur geleden. Oké, dus alles wat er nu nog fout gaat is hun schuld? Weet je wel ja. Dus dat is wat ze eigenlijk nu zeggen. Dus er ook een publieke campagne, om het zo te zeggen. Die ene quote van de FAA, of van de Fish and Wildlife Administration was het volgens mij. Die was een beetje van, volgens de regels kan het nog een half jaar duren. Daarmee wordt niet gezegd dat het nog een half jaar duurt. Maar dat is dus... We kopen onszelf wel een beetje tijd nog. Ja, ja, precies. En over twee weken is er een soort publieke hearing, waar volgens mij nu een link van rond gaat. Dat iedereen daar dan moet inspreken om druk te zetten. Maar goed, de diertjes van bij Pocachica hebben ook rechten. En ik hou van diertjes. Wat voor diertjes zijn dat eigenlijk? Oef, volgens mij, uit mijn hoofd ging het over schildpad. Schildpad die daar zat. En het is een vogelbroedplek die belangrijk is. Welke nou precies schermd is, weet ik niet helemaal. Het is niet heel ver. Nee, het is de zee en de Rio Grande komt daar uit. Dus je hebt ook een rivier, wat dat betreft een ecologisch best interessant gebied. Wetlands ook, mooi. Stoarium. Ja, dus het is belangrijk dat daar over na wordt gedacht. Alleen ik kan me voorstellen dat men wel, inderdaad een half jaar moet genoeg zijn. En het was gewoon zo... Maar ze hebben het ook wel een beetje onhandig aangepast. Dat was gewoon lomp. Als je nou iets minder lomp was geweest in het begin, was het misschien nu ook. Ik bedoel, als je zo lomp je eerste stap zet, dan kan ik me ook wel voorstellen dat de rest denkt... Ze hebben drie jaar geleden besloten, of Elon Musk, we doen niet zo'n water-dilute-system. Want in principe, hij vond het en niet nodig. Om de effecten van die lancering op het beton van het lanceerplatform tegen te houden. Ja, dat je het net later gewoon afvoert eigenlijk. En dat niet het hele beton, de onderste beton wegblaast. Want het principe van Starship is dat als het ware, hij moet overal kunnen starten en landen. Dat is een beetje het idee. Zo weet je wel, dat is het idee. En precies, het is het sneltremvervoer. Rodeplein, alles. Van het rodeplein naar de rode planeet in een witte scheed. Maar dat deed hij dus niet, ook omdat het gewoon extra investering was op dat moment. En toen dacht hij, ah dat is niet nodig. Nou, het bleek wel nodig. En dat is wel onderdeel natuurlijk van het gedoe nu. Dus dat even over SpaceX, want dat wil ik niet zomaar missen. Ja, dat was ook belangrijk. Je hebt er ook nog een volgens mij, Ingrid? Ja, dat kan ook heel kort. Want we hadden het net al in het kader van Flamingo, die grote simulatie. We hadden het al even over gamma-flitsen en hoe die gevormd worden. En ze hebben nu met James Webb een gamma-flits waargenomen. En dit was er een van twee neutronensterren. En wat Thijs net ook al zei, het is vrij moeilijk om die dingen überhaupt waar te nemen. En dit is, wacht even, dit is breaking news. Dit is breaking news, want dit is jingle. Vanavond in vijf uur vandaag is het embargo van het nieuws. Vandaag is 25 oktober even voor de groep. Ja, 25 oktober. Morgen 26 oktober staat het in Nature. 20 en 23. Maar wat ze nu gedetecteerd hebben is niet alleen die gamma-flits, maar ook de vorming van het element tellurium. En we hebben natuurlijk allerlei modellen waaruit we weten onder wat voor condities je dit soort hele zware elementen vormt. Maar dat zien we nooit. En dit is natuurlijk ongelooflijk gaaf dat je nu gewoon ziet, kijk, je hebt zo'n gamma-flits. Er komen twee neutronensterren, die komen bij elkaar. En in die flits, na die botsing, vorm je dus dit soort elementen als tellurium. En ja, het is altijd weer fijn om daar ook gewoon bevestiging van te hebben, omdat we het gewoon hebben waargenomen. Ja. En is tellurium dan nog iets speciaals in dit verband of had het bewijsprek ook gewoon een ander element? Nou ja, voor tellurium heb je wel grote nova's nodig. Die kun je niet in het binnenste van een sterf hebben. Omdat het een redelijk zwaar element is. Ja, dus je hebt de circulaire, oh, daar kan ik nog wel even een shownote zetten, de circulaire hele mooie periodieke tabellen. Waar je kunt vinden wat voor processen je nodig hebt om bepaalde elementen te vormen. Dus voor bepaalde elementen heb je bijvoorbeeld supernova's nodig. En dit is dan een kilonova. Dus je hebt bepaalde hoeveelheid kracht nodig om bepaalde elementen te kunnen vormen. En dus ook niet te veel en niet te weinig. Dus een nova kan andere elementen maken dan een supernova. Wat gaaf zeg. Dat wist ik eigenlijk niet. Oké, dan moeten we kijken wat voor nova's dan dat element 164 kan hebben. Ja, inderdaad, dat wordt dan een hele leuke. De soep van ontploffende planeten die dus alles maken. Ja, ontploffende planeten, daar kom je niet zover mee. Dat is niks. Toekomt weer. Het is gewoon de tweede keer vandaag dat ik het planet zeg. Ik was er nog een keer. Ik weet niet waarom. Ontploffende sterren. In plaats van die verschillende soorten elementen maken. En tellurium, waar kennen we dat verder van? Ja, dat is een van de zware elementen in het periodieksysteem. Doen we daar verder iets mee of kennen we het ergens? Niet als een metaal, maar of niet dat je er een gereedschap van maakt of iets ergelijks. Nee, ik geloof ook niet dat het in je mobiele telefoon zit. Nou, iedereen kan dat zelf googelen. Maar dus met James Webb gedetecteerd. En ik zal inderdaad in de show notes nog even een link zetten naar zo'n periodiektebel. Een van de hele prachtige achievements van de James Webb Telescope. Mag ik ook nog iets in de show notes gooien? Zeg maar. Ander ding was ook nog aan SpaceX gerelateerd. Het is wel een leuk, mooie, mooie mini-documentaire over hoe er een ontzettende start-up-industrie is ontstaan in Los Angeles rondom SpaceX. Dus eigenlijk omdat SpaceX daar aan de slag is gegaan, Los Angeles op een gegeven moment een soort space city aan het volgen is. SpaceX dan in de buurt van Los Angeles? Hawthorne zit daar. Hawthorne ligt een soort van in L.A. Dus iets ten zuiden van het vliegveld uit mijn hoofd. En ik vond het wat ik altijd zo mooi vind, want de details van een space-industrie die allemaal gemaakt moeten worden. Bijvoorbeeld het gaat altijd over raketten en hoe je dingen hier van aarde wegbrengt. Maar als ze helemaal daar zijn heb je natuurlijk thrusters nodig, waar we het eerder over hadden bij Voyager, die ook goed werken, goedkoop zijn en van alles kunnen doen. Dus dan is er een bedrijf daar dat bijvoorbeeld alleen maar gespecialiseerd is en alleen maar thrusters om die goed en goedkoper te doen. Of een bedrijf dat alleen maar bezig is met hoe haal je het beste materiaal van een astroïde af. En wat toch interessant is nu in vergelijking met toch een paar jaar geleden toen we in Space Cowboys erover hadden, is dat die mensen zeggen dat het geld veel makkelijker loskomt ook voor zulk soort dingen waarvan we eigenlijk vier jaar geleden ook in deze podcast zei van nou nou gaat dat nou wel gebeuren of zo. Met als achtergrond dat lanseringen zoveel goedkoper zijn geworden bedoel je? Exact dat, ja. Ja, met exact dat. Dus niet alleen dat goedkoper zijn geworden, maar ook dat dat nog enorm gaat kelderen. Dus iemand die een beetje wil gokken op een miljoenaire of een enorme miljoenaire die wil gokken op een paar miljoen voor astroid mining over in 2029. Nou, waarom niet? Weet je wel. Dus het lukt hun eigenlijk best wel goed om geld op te halen voor die nieuwe space industry die toch door SpaceX gekickstart is. Dus dat gaat eigenlijk hartstikke snel. Link in de show notes. Oké, dan kan ik daar nog op aansluiten met mijn laatste onderwerp. Want dat gaat namelijk ook over SpaceX. Oh, dat hebben we toch nog aan SpaceX. Dat is namelijk het nieuws, het is niet direct breaking. Het is nu op het moment dat we dit opnemen twee dagen oud. Maar SpaceX heeft een contract gesloten met de ESA. Oh ja. Om een handjevol vierstuks Galileo navigatiesatellieten te lanceren. Want Ariane 6. Dat is pikant omdat Ariane 6 dat eigenlijk zou doen. Maar die doet dat nog niet zo goed. Ja, nu zie je daar dus dezelfde dynamiek ontstaan als wat in de Verenigde Staten eerder is gebeurd. Precies. En de ESA heeft ook wel samengewerkt met de Russen. Want een of meer van het test-satellieten volgens mij van het Galileo-systeem zijn we met de Soyuz al omhoog gebracht. Maar ja, met de Russen willen we niet meer samenwerken. Dat is verbroken vanwege Oekarine. Daar werken we niet meer mee. En toen moesten we de ESA gewoon te raden bij SpaceX. En het is de bedoeling dat het bij één keer blijft. En dat de volgende keer dat er Galileo's weer omhoog moeten. Ik moet toch weer terug naar Ariane 5. Waarom ga je die niet gewoon weer fabrieken? Dat zou toch moeten kunnen. Want geloven wij erin dat Ariane 6 het over een halfjaartje gewoon doet? Ik zie jou wel heel zenig kijken. Ik ben een beetje uit de raket. Ik heb ooit een staatje gelopen bij Ariane Spas. Dat was in de tijd dat de eerste Ariane raketten werden gelanceerd. De Ariane 5 raketten. Dat was natuurlijk superspectaculair. En toen deden ze het heel lang. En nu probeer je dan iets nieuws. Het zou dan wel fijn zijn als je dan je eigen track record kunt waarmaken. Het is natuurlijk lastig als er eigenlijk oude technologie vertraagd is die misschien ook te duur is. Dan is het typisch zo'n overheidsprogramma dat misschien nog wel uitgebouwd wordt. Het is natuurlijk net als met de SLS. Spasectreeft heeft laten zien dat de toekomst zit in herbruikbare raketten. En die heeft verder niemand. Behalve een enkele andere avondeklansbedrijf. Maar voor zover ik weet zijn nog de ESA, nog de NASA daar serieus mee bezig. Dus dat ook niet. Je moet aan de ene kant, op een gegeven moment, je wil niet te afhankelijk worden. Maar aan de andere kant het is een raket. En uiteindelijk rijden wij ook auto's van gewone fabrikanten. En op welk moment moet je dan zeggen van nou ja, we gaan het allemaal nog proberen zelf te doen. Of bedrijven die veel flexibeler zijn, laten we dit soort dingen doen. En wij blijven ons richten op de vernieuwing, de nieuwe technologie, de nieuwe soorten missies. Ja, dat is op zich een goed punt. Als u je afhankelijk maakt van het enige bedrijf ter wereld dat dit verder kan. Nee, dat wil je niet. Maar het is jammer dat er niet meer van dat soort bedrijven dan opstaan. En Ariana Spass is natuurlijk toch niet helemaal een bedrijf. Het is wel een bedrijf. Maar het valt natuurlijk ook gewoon onder Europa ergens. Het valt ook onder Europa ja. We hadden een discussie op ex met hoe in hoeverre ESA en de Europese Unie samen hangen. Het is interessant dat de EU voor 20 procent sponsor is van de ESA. Maar in ESA zitten dan ook weer niet EU landen, want het is verder echt geen onderdeel van de EU. Nee, maar dat is volgens mij ook een ongoing discussie al heel lang. Want volgens mij wil de EU best ESA eronder. Ja, dat gevoel heb ik dus ook een beetje. En ESA denkt, doei, daar gaan we niet doen. Dus we zullen ook graag onafhankelijk blijven. En er zitten dus ook gewoon te veel EU landen in die je dan ook moet gaan uitknikken. En die hebben nu de mogelijkheid om wel mee te doen in een space programma. En als het EU wordt, niet meer. De reden dat ik een beetje op aansla ook is omdat je zegt van ja het zou de laatste keer moeten zijn. Dan voelt het meteen alsof ze toch de realiteit niet echt in de ogen durven te kijken. Dat zelfs als de Ariana 6 er wel komt, de SpaceX ook nog zo'n voordeel kan opleveren. Zelfs als hij er wel komt dan is hij nog veel duurder. Ja, daarom. Dus het is een beetje zo van ja, nee, het is maar één keer hoor. Oké, wacht maar dan is het raar. Dan is het een rare discussie aan het worden. En dan hebben ze van nee, want de hele wereld denkt opeens hey, ESA moet bij SpaceX aankloppen. Dat is nieuw en waarschijnlijk begin van een trend. En zij zeggen nee, nee. Dus dan zie je daar ook wel onderdeel van het probleem volgens mij. Iedereen zit vast geroest in iets ouds en die nieuwelingen. We besreken dit nu zo op de valreep van Space Cowboys. Maar ik kan melden, dat weten jullie ook niet, dat we bij de technoloog het plan hebben om dat rakettalandschap nog eens goed in kaart te brengen. Leuk! In de toekomst, we weten nog niet wanneer, maar stay tuned. Dat gaan we binnen afzienbare tijd een keer doen. Misschien wel met een Space Cowboy, maar dat moet ik allemaal nog even... Michelle uitnodigen we zelfs. En Luca uitnodigen we die. Eén van die kandidaten zou het kunnen worden. Iemand nog iets? Nee, volgens mij hebben we... Melden. Tegenwoordig zijn we op... De vorige keer hebben we geen goede afkondiging gedaan van alle social media waar we te vinden zijn. Nu ook op Blue Sky. En dat gaat goed. Er zit een Blue Sky, mastodon, op X natuurlijk, LinkedIn. Dat is het. Is ik er nog iets? Dat is het. Voorlopig is dat het. Maar we gaan eens kijken wat er nog aankomt. We proberen ook zoveel mogelijk dat te standardiseren en overal hetzelfde te posten. Dat niemand van de ene naar de andere hoeft te rennen. Ja, precies. Goed zo. En dat was het, denk ik. Dat was het, denk ik. Ik heb ook geen noertjes meer. Dank, Inge-Louis ten Kater. Ja, ik vond het weer heel erg leuk. Goed je bijdrage vandaag. Altijd leuk om je erbij te hebben. Zeker weten. Dankjewel, Thijs Roes. Dankjewel, Herbert Blankesteijn. Het was mijn waar genoegen. Wat zijn we er rare van mekaar? Ja, ja, ja. Altijd leuk. Dank luisteraars. Ik hoop dat het naar jullie zin was. Verteer het allemaal lekker en heel graag tot over twee weken bij de volgende Space Cowboys met het ruimte nieuws van dan. Tot kijk. Tot de volgende. Tot kijk. ***