Nederland wil meedoen met missies naar de maan, maar blijft wel zuinig

Hallo allemaal en welkom bij een nieuwe Space Cowboys om te weten precies nummer 131. En ik zit hier vandaag met Marieke Baan. Hey Marieke. En Nick Poelstra. Goedemiddag. Hey Nick. Hey. En mijn naam is Thijs Roes. Vandaag jullie host, maar we gaan het vooral met streetjes doen. Even de belangrijkste onderwerpen. Eerst maar eens even. Marieke, wat is jouw belangrijkste onderwerp van vandaag? Mijn belangrijkste onderwerp is denk ik toch wel een nieuwtje dat nog geen nieuws is. Dat wordt As We Speak online gezet door Nature. Daar hoor je straks alles over. Oh dat is wel heel erg spannend. Breaking news. En Nick jij? We zitten midden in de Space Week. We hebben net de afgelopen zondag de grote ESTEC Open dag gehad. Daar is van alles gebeurd. Ja daar hebben we elkaar ook ook gezien bijvoorbeeld. Zeker. En dan kan ik daar ook over verklappen dat we André Kuipers ook nog even hebben gesproken. Die komt later in de uitzending ook nog eventjes terug. Ik heb een paar andere clipjes meegenomen van die dag. En dat is hartstikke leuk. En ik heb ook het idee dat tijdens deze uitzending, Marieke, ik weet niet of ik het meteen verklaap, maar er is iets met Osiris Rex. Als het goed is wordt ook het grijs dat is meegenomen vandaag getoond aan de media of zoiets. Wij zullen het zien. Ik heb er nog geen details over. Nog geen details over commentaren. Ik ben wel heel benieuwd. En ik denk dat we even moeten gaan beginnen. Dicht bij huis. Dicht bij huis. We gaan bij Nederland beginnen. Want het nieuwe ruimtevaartbudget, hoe noem je het, begroting die is uit. Er is een brief naar de Kamer gegaan van Mickey Andriaanse, de minister van Economische Zaken, demissionair. En daar stonden een paar interessante dingen in over ESTEC. Daar kunnen we het zo even over hebben. Maar ook dat Nederland voornemens is om de Artemis-akkoorden te gaan ondertekenen. Dus dat is wel aardig. Dat is een nieuwsje dat ik even heb meegenomen. Dat stond in die brief. De vraag is een beetje wat dat voor een, ja, wat dat nog echt betekent. Maar de Artemis-akkoorden betekent eigenlijk dat Nederland wil meedoen aan het verder ontdekken van de maan. En sluit graag aan bij een soort van internationale framework om ook mijn bouw in de ruimte dan duidelijk te maken. Dat stond in die brief ook op die manier geschreven. Ook dat het diplomatiek wel goed is om de banden met de Verenigde Staten op die manier aan te kunnen halen. Ja, wat vinden jullie jongens? We gaan ook een beetje mee naar de maan. Ik vind het wel weer typisch Nederland lekker laat. Ik vind het goed. Ik ben er blij mee. Het is zeker ook weer hopelijk een impuls voor de Nederlandse ruimtevaartindustrie. Hopelijk mogen we wat leuke Artemisjes meepakken. Maar we zijn wel reikelijk laat, vind ik. Het viel me op dat we er niet op stonden, überhaupt. Het is nog een Trump-overblijfsel van eigenlijk. Het is van de NASA, toen Trump nog in het zadel zat. Volgens mij, Nederland schrijft ook, er zijn al verdragen rondom de maan. Het was een beetje de vraag, wat is dit hier dan eigenlijk de extra waarde van? Maar dat is een beetje dat de koppen ergens op de kant opstaan. Er staan daar ook in dat akkoord regels of richtlijnen voor wat wel en niet. Mag als het gaat om België en Mainen? Ja, er staat er niet heel specifiek. Maar er staat bijvoorbeeld of je elkaar mag aanvallen of niet. Of je met geweld een stukje maan gaat veroveren. Dat is dan dus niet de bedoeling. Ook staan er wat richtlijnen in over ruimtepuin. Zodat je dus elkaar niet in de weg zit. Dus het is veel meer een soort intensieverklaring voor een grote caravaan. Die op pad moet dan dat het daadwerkelijk de wet gaat zijn. Dat zijn gewoon weer guidelines. Je hebt ook bij de Verenigde Naties ook de space akkoorden. Maar dat zijn eigenlijk allemaal gewoon guidelines. Je kan het niet juridisch antwoorden. Dat zal hier ook zo zijn. Het is inderdaad echt een soort intensieverklaring voor verschillende landen om dit te kunnen gaan doen. En dus een soort lange termijn plan voor te hebben. Maar niet. Uiteindelijk zullen toch die bedrijven het gaan waarmaken. En zo'n mensen volgens mij gewoon internationaal naar een framework om dit in te doen. Want je hebt uiteindelijk ESA, je hebt NASA. Je hebt allemaal zulke soort nationale verbanden en soms internationale projecten. Dit was veel meer bedoeld als een soort van ja, er zijn veel landen die nu naar de maan willen. Hoe kunnen we het en samen doen en hoe kunnen we elkaar niet in de weg zitten? Zijn alle belangrijke landen aangesloten trouwens? Een maand geleden hebben we het ook al gehad. Dus even kijken hoe de lijstje eruit ziet met landen die hier opstaan. Dus getekend door bijvoorbeeld Polen staat erop. Oekraïne staat er ook op. Dat is ook interessant. Luxemburg had al getekend. Frankrijk, Australië. Canada staat hier op. En dan zie ik ook nog de Verenigde Arabische Emiraten. China. Nou, dat zijn goede vragen. Ik heb precies ze nog niet staan. Want die hebben hun eigen programma's. Ik verwacht niet dat die gaan tekenen. Nee, dat verwacht ik ook niet. Het is ook een soort coalition of the willing. En wat dat betreft doet Nederland weer mee met die coalition of the willing. Dus het was niet het enige wat in die brief stond. Er stond ook de nieuwe begroting in voor ruimtevaart. En dat werd gepresenteerd als in ieder geval goed nieuws. Want er kwam iets van. Er komt 22,2 miljoen konden bij. Dat is op de 96 miljoen die in november was aangekondigd. Daar komt het bovenop. Vorig jaar. Ja, november vorig jaar is toen was eigenlijk de grote ruimte. Voor het allereerste ruimtevaartagenda besproken. Ook besproken in deze uitzending overigens. En toen was inderdaad 96 miljoen gedeelte. Dus ik moet goed zeggen trouwens. Ja, 95,6 miljoen. Dat is het jaarlijkse bijdrage. Het jaar bijdrage van dit jaar. Daar komt het bovenop. Ah ja. Dat is dus een verhoging. Bovenop een verhoging. Want vorig jaar was het inderdaad het grote nieuws. Een jaar geleden bijna op de kop af. Dat er een flinke iets van de 1 derde extra werd uitgegeven. Nu dus ook. Niet helemaal gek. Er gebeurt wel vrij veel in de ruimte. Trouwens even nog ter correctie. India is wel een ondertekenaar van de Artemis accorde. En er gebeurt dus eigenlijk genoeg voor Nederland ook aan mee te doen. Alleen als ik het nu begreep. Goed begrepen uit een artikel van RTL nieuws. Dat ook in de shownoten staat. Was dit het minimum dat Nederland moest uitgeven? Anders dan mochten we überhaupt anspronken ESA programma's niet meer meedoen. Waardoor het eigenlijk niet zo'n denderend goed nieuws is. Het is meer van hey Nederland doet eigenlijk het minimale. Ja, nee klopt. We hebben met de Nederlandse sector. Die probeert al jaren meer geld erbij te krijgen van de Nederlandse regering. We halen ook heel veel, in tegenstelling tot heel veel andere landen, halen we de best wel uit. Onderaan de streep halen we bijna een miljard waard voor de Nederlandse economie. En eigenlijk in totaal investeren we maar 376 miljoen. Terwijl een land als België, een stuk kleiner dan ons natuurlijk, ook met een kleinere ruimtevaartsector. Die zit vol uit mijn hoofd bijna bij de 500 miljoen. Oh ja, groter. Wat maakt de site voor return dan? Wat haal ik eruit? Dat durf ik niet met harde cijfers te zeggen. Site, er is heel nieuws dat je artikel ook niks over. Nee, maar dat weet ik wel. Wij zitten wel voor een dubbeltje op de eerste rij. En dat is, ja, dat proberen we al meer te vergroten. Je werkt natuurlijk met Geo-return bij de ESA. Van die 370 miljoen die we erin steken, daarvan is 170 miljoen aan ESA bijdragen. Dus daarvoor krijg je 170 miljoen aan contracten of personele kosten kan je daar het terughalen. En dat is inderdaad echt een minimaal bedrag. We kunnen nu niet meer investeren in nieuwe ESA-programma's, maar we kunnen gewoon op ons level mee blijven doen. Aan wat we doen. Wat betekent Geo-return? Ze willen het zo eerlijk mogelijk houden bij ESA. Dus elke euro die je inlegt in een ESA-programma krijg je er door middel van contracten. Of bijvoorbeeld zoiets simpels als de schoonmakers van S-TEC. Die zijn salaris wordt ook terugbetaald uit het Geo-return. Dus je haalt altijd dan weer 170 miljoen uit. En daarmee kan je dus een bepaalde garantie afgeven voor je eigen bedrijfsleven. Je noemde het S-TEC al even. De S-TEC is onderdeel van deze begroting. Omdat voornamelijk allemaal... Ja, de S-TEC is een technisch centrum van de ESA. Bij Noordwijk, waar ook die op opendag was. En daar moet geld bij, want al die gebouwen zijn uit de jaren 70. En ze zijn niet duurzaam, ze zijn niet modern en ze staan een beetje weg te kwijnen. Er werd wel een nieuw congrescentrum gebouwd. Een groot auditorium. Oké, dat is het. Een groot auditorium. Dat zag je daar wel op die opendag dat er iets gebouwd werd. Maar verder is het wel een opknampeurtje toe. Het is nu en dan. Wij waren daar natuurlijk op die opendag. En Mischa van Baal was er ook. Die heb ik ook gesproken. En wij liepen daar even over het terrein. En we hadden het eventjes over wat S-TEC is en wat de waarde van S-TEC is. Op de opendag van ESA, dus bij S-TEC, sta ik hier met Mischa van Baal live. Ja, we zijn op locatie Thijs. We kijken naar Hera hier achter het glas. En dat is de flight model van een satelliet. Dus het ding dat we deugden inderdaad. Die hier op S-TEC getest wordt. En dat is een opvolging van die satelliet waar we het vaak over gehad hebben. Die Dart-satelliet die botste op dat kleine astroïde om te kijken of die zijn baan komt of andere. Die Demos en die Morphos waren het. En dat weet ik niet uit mijn hoofd, maar dat staat hier op de boos. Heel goed. En deze is wel vet om te zien ook. Hij is in een cleanroom achter het glas. Die zien we hem. En die gaat dus echt daadwerkelijk naar een astroïde toe om erop te botsen. Ja, dat niet. Dat hebben ze dus met die Dart-missie gedaan. Maar deze gaat kijken naar de impact-gaten. Dus wat heeft hij nou voor een effect gehad? En volgens mij gaan ze ook nog proberen om een ding een soort duwtje te geven. Maar dan moet ik even induiken. Ik weet nog niet precies hoe ze dat willen doen. Maar hij gaat eigenlijk achter die Dart-satelliet waar we het in de podcast vaak over hadden aan. Om te kijken wat is het effect geweest? Heb je die dan hier ontwikkeld hier in Noordwijk? Of is die alleen maar hier voor testomgevingsdingen? Nee, satellieten worden altijd ontwikkeld in de cleanrooms van het bedrijf dat ze bouwt. Om het zo maar even te zeggen, vaak in Toulouse of in Italië. En dan komen ze hier naar Estec om te kijken of ze naar de ruimte kunnen. Of ze tegen de trillingen kunnen, tegen de extreme temperaturen kunnen. Of alles goed gemaakt. Dus je test eigenlijk klopt alles. En op het moment dat alles klopt, dan gaat die meestal vanaf hier naar de raket waar die bovenop moet. Hoe lang duurt dan zo'n testfase? Dat varieert volgens mij heel erg. Maar meestal heb je het al over een half jaar of zo. Maar het kan ook nog veel langer zijn dat ze daarmee bezig zijn. En uiteraard als je iets tegenkomt dat niet klopt. Dan kan het ook nog zijn dat je even terug moet naar de fabriek. Om iets... Ik waren net met Alessandro en die vertelde dat bij Deuce er een instrument was... ...wat er weer uit moest omdat er iets mis mee was. En dan heb je een aantal maanden vertraging omdat je het probleem moet fixen. Dat is eigenlijk wel waar ze hier dan dus achter komen? Ja, dat is wat je hier doet. Hier probeer je eigenlijk heel zeker te weten dat je het straks gaat doen. Dat is de kern. Ik zag een stukje verderop. Daar ook een akoestische faciliteit? Nee, dat lijkt wel zo. Maar dat is een faciliteit waar ze antennes testen. Dus dat gaat niet om geluid, het gaat echt om straling. Dus dat is aan de binnenkant helemaal voorzien van die blauwe kegels. Weet je een beetje zo'n patroon van... ...wat is het, een eierdose-achtige vorm? In een muziekstudio staat, zeg maar. Ja, maar dat is niet tegen geluid. Dat is echt om te kijken of antennes daadwerkelijk de performance hebben... ...waarvoor ze ontworpen zijn. En dus we staan in een soort lange gang. Waar dus al die testen, hoe noem je deze, een soort B's zijn het, waar ook enorme... ...ik denk vrachtwagens kunnen hier naar binnen rijden. Om ook iets, of grote karren, om dingen ook echt af te leveren. Ja, ze komen vaak binnen in een container en dan in een soort B, een toegangsbaan... ...hoe noem je dat, B, waarin die dan die satelliet binnenkomt. Dan wordt die wak uit de container gehaald en dan wel rechtop gezet. Want meestal werk je met een satelliet rechtopstaand. Daarom is deze ruimte ook zo hoog. Alles wat onder een arianenneuskweeg moet passen kan hier rechtop, als het ware... ...ik denk wat ze dat zeiden, 1,25 meter of zo iets... ...kan hier rechtop door deze faciliteit van de ene plek naar de andere worden gebracht. Dus hier in de akoestische faciliteit waar ze geluidstrillingen doen... ...en dan kan die naar de Large Space Simulator door die deur gebracht worden... ...om de ruimte en condities, dus de temperaturen van de ruimte te kunnen testen. Supergaaf, heel vet dat Nederland dit heeft. Het is heel bijzonder. Ik hoor heel veel Spaanse, Italiaanse hoorde ik, Frans hoorde ik... ...dus ook een ontzettend internationaal publiek. Niet alleen dat hij op bezoek is vandaag, maar gewoon dat hij werkt ook toch? De mensen die hier werken komen uit in principe alle landen van de Europese Ruimtevaartorganisatie. Hebben we ook Nederlanders? Ja, die werken er wel. Jij hebt hier gewerkt? Ik heb hier 10 jaar gewerkt inderdaad, dus die werken er wel... ...maar het is relatief gezien een kleine groep. Je bent een deel van een internationale gemeenschap. Daarnaast heb je ook nog wel mensen die op contractbasis hier werken... ...dus voor alle ondersteuningen en dergelijke. Dat zijn vaak wel, of voor het overgrote deel, Nederlanders. Dus even de beveiliging en de ketering om het zo maar even te zeggen... ...dat zijn over het algemeen allemaal mensen die wel Nederlander zijn. Maar de mensen die hier voor het inhoudelijke werk komen, om het zo maar te zeggen... ...die wonen dan in Den Haag, Noordwijk, Leiden? Dat inderdaad was ernaar, weet je die specifieke plekken. Ja, die werken dan hier. Gaaf hoor. Zo, dat was even een korte repo vanaf de open dag bij Estec. Heel leuk. Spijt dat ik niet geweest ben. Hij was echt heel leuk inderdaad. En wat Michel hier op het laatste zegt, dat is precies een voorbeeld van het geodeturn. Je hoort inderdaad heel veel Spaanse, Italiaanse... ...maar dat zijn de landen die het meest investeren in ESA. En omdat wij gewoon niet zo veel investeren, kom je daar eigenlijk als Nederlander zelf nauwelijks terecht. Ook omdat dus inderdaad, wat Michel zei, de ketering, de schoonmaak, de beveiliging... ...die wordt ook uit dat petrocinadisch betaald. Dus er is gewoon geen financiële rente voor Nederlandse wetenschappers om direct bij ESA te werken. Ja, het voelt ook altijd een klein beetje gesloten natuurlijk. Ze hebben die SpaceXpo aan de rand staan. Die is leuk, die is openbaar. Maar dan kom je bij een groot hek. En als je niemand kent die daar binnen zit, dan heb je daar achter dat hek niks te zoeken. Nee. Dat is toch jammer. Je moet ook echt met je paspoort te komen. Het is echt bijna alsof je de grens overgaat van een ander land. Ja, en nu wordt trouwens ook, dat las ik ook nog in dat RTL-stuk, dat er een nieuwe nationaal park omheen komt. Dus de Nationaal Park, de Hollandse Duinen komt er omheen. Dus wat dat betreft, ook met die opknapbeurt, er gaat er nog heel een hoop gebeuren. De komende tijd. Maar het was dus een open dag. En we hadden daar ook, moeten we niet onbenoemd laten, we hadden daar vijf Space Cowboys luisteraars mee rondlopen. Dat was leuk, we hadden een meet and greet mee. Dat was leuk om de mensen te zien ook. Ja, opgepast wat je geluisterd. Ja zeker, die waren echt uit alle vroegte. En dan kwamen vader en dochter helemaal uit het oosten van het land, Sienisberg. En die waren stipt om tien uur bij Noordwijk. Die zijn enorm vroeg op een zondagochtend de auto ingestapt om ons te ontmoeten. En die hebben we net van Michel en van Alessandro Atzei, een van onze gasten natuurlijk een paar weken tegeleden. En ik ben er zelf ook de eerste half uur bij geweest. Dat was echt ontzettend leuk. Ja, dat was eigenlijk ook een heel geschiedenislest van Michel over S-TEC. Wat ik bijvoorbeeld niet wist is waarom bijvoorbeeld S-TEC in Noordwijk niet in Delft of Amsterdam zit of iets dergelijks. Ja, dat heeft hij verteld. Ik had een probleem met mijn microfoon, dus dat staat niet op de band. Dat is jammer. Dat had iets te maken met het feit dat bij Delft en de buurt was de grond heel drassig. En dan gaat de boel trillen en dat dikke zand bij de duinen was heel stevig om. Een soort trilplaten waar we voor. Ja, dat is voor de grote triltesten om te kijken of de satelliet de raketlansering overleeft. Die heeft een bepaalde sterke grond nodig en zandgrond is heel sterk. En als je niet op een stevig grond staat, dan zakt die triltafel gewoon in de loop de tijd de bodem in. En dat gebeurt in de duinen, gebeurt dat niet. Dus in de jaren 60 was het daadwerkelijk S-TEC in Delft. Maar toen hebben ze toch vanwege die triltesten zijn ze vijfst naar Noordwijk. Ja, heel goed. Dan hebben we op het einde een korte Q&A gedaan met André. Daar komen we dadelijk nog even op terug. Ik denk tot dusver S-TEC. Ja, gaan we even naar jou Marieke. Is er al iets uit jouw hoge hoed van spannende waar we niet eens weten waar het over gaat? Of moeten we daar ook nog even op wachten? Nee hoor, daar hoeven we niet op te wachten. Nee, er komt zo meteen een Nature-artikel. En de eerste auteur is een sterrenkundige uit Leiden, Matthew Kenworthy. En het is een leuk verhaal. Ze hebben iets heel geks gevonden. Ze hebben naar een survey gekeken en dan zagen ze een ster die in het optisch zeg maar opeens veel minder helder werd. Dus dat is altijd gek. Wat gebeurt daar dan? Dat is met Betelgeuse natuurlijk ook gebeurd. Ja, die werd opeens minder helm. En dan is het leuk om uit te gaan zoeken wat er dan aan de hand is. Een planeten voor, of hij wordt opeens minder krachtig of iets anders. Hij is met een hele groep, met amateur's en met professionele sterrenkundigen en allerlei sterrenwacht en telescopen, zijn ze die sterren gaan volgen. Toen schreef hij daar iets over op X vorig jaar of zoiets. En toen kreeg hij een berichtje terug van een amateurastronoom uit Estland. En die zei, wat gaaf, maar weet je niet dat drie jaar eerder die ster in het infrarood veel helderde werd? Nou, ik wist het sowieso niet. Ik wist het ook niet. En toen bleek dat het gezien was door de New White Missie. Dat is een Amerikaanse satelliet die ergens boven in het uren al zweeft. En toen zijn ze gaan rekenen en gaan kijken en gaan meten. Toen zijn ze die ster gaan volgen. En hun beste guess is nu dat er twee hele grote ijzige reuzenplaneten zijn gebotst. Oh, planeten? Ja. Vandaar dat helderde in het infrarood, want dat is de warmte natuurlijk wat er dan om ons gaat. En dat het restant van die botsing drie jaar later om die ster heen is gaan trekken. Dat krijg je dan. En dat restant van die botsing is waarschijnlijk natuurlijk een nieuwe planeet. Ik weet het nog niet zeker. En ze vermoeden ook dat er nu in die stroom, gas en stof die om die ster trekt, waardoor de helderheid van de ster gedimd wordt, dat er misschien ook wel nieuwe manen worden gevormd. En twee enorme ijzige planeten. Ja, ijzige planeten. IJzige reuzen. Wat moeten we daarmee voorstellen? Het zijn geen Jupiters en geen harde planeten. Gewoon grote reuzenplaneten. Koude reuzenplaneten. Een steenachtig om het samen te zeggen. IJs vooral. En waar is deze planet? Ik wist het niet. Ik wist het niet. Waar is deze planet? Hoe heet deze ster? Ik wist dat jij die vraag ging stellen. Dus ik heb om 4 uur nog gemeld naar Matt. Onze host gaat vragen waar die ster staat. Of op zijn minst in de richting van welke sterrebeeld. Een beetje. Daar heb ik geen antwoord op gebleven. Ik ga nog even een mail checken zo meteen. Dus dat weet ik niet precies, maar het is in ieder geval een zonnachtige ster. En de ster heet ASASSN21QJ. Wie kent hem inderdaad niet? Ik zie hem nog niet. Maar dat is leuk werk van mensen in Leiden. En Richelle van Capelleveen, een PhD student in Leiden. Die heeft hier aan dit artikel meegewerkt toen ze nog masterstudent was. Dat is supergoed. Ze hadden een andere. Korte nieuwtjes uit het verre heelal. Ik heb ook nog een kortje. New Horizons. Misschien is dat nog wel bekend. De ster die naar Pluto vloog en daar die mooie opnames van heeft gemaakt. Want dat was de eerste keer dat we Pluto van dichtbij zagen. Die heeft een nieuwe missie. Gaat nu de heliosfeer onderzoeken. De heliosfeer is de bubbel van de zon aan straling rondom het zonnestelsel. Eigenlijk wat het in het zonnestelsel bevat. Je hebt straling vanuit overal in het heelal. Elke ster heeft eigenlijk zijn eigen straling die naar buiten werkt. Dat is de heliosfeer. Dat is de heliosfeer. En omdat New Horizons, in tegenstelling tot de Voyagers, die buiten die heliosfeer zijn, kan New Horizons op deze plek nog onderzoek doen naar die heliosfeer. Eigenlijk was het de bedoeling dat New Horizons naar een volgend object zou vliegen. Ik ben even de naam kwijt van dat. Dat is de heliosfeer. Na Pluto is hij nog ergens anders. Ook zo'n ijsberg. Heeft hij nog wel iets van foto's. Niet zo dichtbij volgens mij. Ik was in de Pluto Bay. Nu is het dus nog steeds de bedoeling dat hij opnieuw naar een volgende ijzemaan, of hoe noem je zo iets, een planetoide, vliegt. Een ijzlirrg. Een ijzlirrg. Een ijzlirrg. Een ijzlirrg. Een ijzlirrg. Een ijzlirrg. Een ijzlirrg. Een ijsdwerg. Van ijsreuze naar ijsdwerg. Maar zolang hij dat nog niet doet, is hij dus de heliosfeer aan het opmeten met zijn instrumenten. Dat is wel interessant, want de Voyagers deden dat ook. Op een gegeven moment gingen die Voyagers raar uitslaan. Toen werd duidelijk dat ze buiten de heliosfeer waren geraakt. Zonder stelstel hadden we ze verlaten. Zonder stelstel hadden we ze verlaten en in interstellaire ruimte waren we gegaan. Dat is wel lastig. Dat wordt dan vaak gezegd. Ze hebben het zonder stelstel verlaten. Maar dan wordt dus eigenlijk bedoeld dat ze de heliosfeer verlaten. En de heliosfeer is eigenlijk alleen maar de bol rondom de zon. Waar de zon nog zijn invloed heeft. Maar niet qua zwaardekracht natuurlijk. Want zwaardekracht is daar wel maar heel klein op heel groot afstand. Je schijnt volgens mij met de Voyagers toen wel laten zien dat je een soort dip ziet in de straling. Een piek en een dip. Hoe ik het altijd uitgelegd heb gekregen is als een kraan die aanstaat en op een oppervlak terecht komt. Dan zie je ook altijd dat het water eerst naar de buitenkant gaat. En dan klotst het op een gegeven moment in die wasbak weer terug. Waardoor er altijd onder je kraan een soort cirkel is van alles wat naar buiten gaat. Maar op een gegeven moment komt het dus een rand tegen waar alles weer naar binnen komt. Dat is eigenlijk de rand van de heliosfeer waar de Voyagers er doorheen zijn. Weet je of ze met juriet in slaat? Ja. Ik weet wel heel veel dat ze die eisdwerken die heten adokot. En daar is hij in 2015 langs gegaan. Of nee trouwens 1 januari 2019. In 2015 is er een beslissing gemaakt om dat te gaan doen. Ik weet niet tot wanneer deze het nog doet. Ik weet wel dat hij het nog langer doet dan de Voyagers. Want die staan wat dat betreft wel echt langzaam te dimmen. Maar ik heb daar op dit moment geen... Heb je daar iets over te zeggen nog Nick? Nee ik zie dat ze wel hebben berekenend dat hij in 2120 op het verste punt van zijn baan zit. En dan pas in 2200 zit hij weer op zijn dichtst bij de aarde. Dus voordat we hem weer terug zien duurt dat nog wel even. Nee dat ik wilde zeggen. Hoe zou hij terug naar de aarde komen dan? Hij zit in een hele grote ellipse. Ik heb een tussenantwoord van Matt Kenworthy. Ja heel goed. De ster staat in het sterrenbeeld achter Steven. En die is niet vanaf het noordelijke halverond te zien. Ze staat aan de zuidelijke hemel. Oké. Nou dan weten we dat ook weer. Ik denk ik zal even kijken naar welk volgend nieuwtje wij kunnen. Heeft het er nog iets in jullie googe hoog? Een kort nieuwtje als het goed is. Ik denk dat we het wel kunnen zien. Ik denk dat we het wel kunnen zien. We zijn met de kortjes. Gaat hij over het hele al? We weten in ieder geval wel buiten onze atmosfeer. Na lange tijd hebben we weer een Europese lancering gehad. We weten eer gisteren. Of 8 oktober. Dus daar bijvoorbeeld. En is er weer een Vega raket gelanceerd. Vanaf Kourou. Met ongeveer 12 kleine satellieten. Waarvan er 12 kleine satellieten zijn. En daar hebben we ook nog een andere raket gevoelig. Dat is een hele grote raket. En dat is een hele grote raket. Ze zijn Compactcartoon foto's te maken op een halve meter resolutie. Dus dat is de vervanging voor de TLS 1 die 15 jaar geleden gelanceerd is. Want er zijn weinig lanceringen vanaf. Waarom is die zo bijzonder? In juni vorig jaar was de VHC gelanceerd, alleen dat ging natuurlijk mis. Sindsdien de Ariane 6 is er ook nog altijd niet. Dus we hebben eigenlijk heel lang geen Europese lanceringen meer gehad. De VHC ligt nog steeds plat want onlangs hebben ze een statische test gedaan van de motoren van de VHC en die is ook niet goed gegaan. Dus voorlopig is er eigenlijk heel weinig Europese vuurkracht. Er komt nog één final launch aan, de second quarter, het is het tweede kwartaal van 2024. Dat is de laatste van de Vega en daarna moet de VHC toch echt weer gaan vliegen. Maar het is wel klappen op het moment. Dat zijn dan de kortjes. Dan gaan we nog even naar groter nieuws. Heb jij nog groter nieuws? Nou misschien is het wel leuk om even nog iets over Gaia te vertellen. Dat is een van die satellieten die in L2 zitten, dat Lagrange Point, wat we nooit goed uitgelegd krijgen. En dat is maar één satelliet, dat is nooit goed uitgelegd naar L2. L2 is het Lagrange Point op afstand 1,5 miljoen kilometer. Nu gaan we het niet weer verkeerden. Zeg maar rechterlijn zon aarde en dan 1,5 miljoen kilometer verder vier keer de afstand aardemaan. Daar is een punt als je daar een satelliet omheen draaien om dat evenwichtse punt, dan draait zo'n satelliet met de aarde mee om de zon. Dus dan zit hij lekker ver weg in de koelte en kan hij van de zon afgericht goede waarnemingen doen. Nou Herschel zat daar, Plank zat daar, Web zit daar en Gaia is daar in 2013 naartoe geschoten. Wordt druk hè daar? Nou, vat eigenlijk nog, nee stuk of vijf zitten er denk ik. Gaia heet de Billion Star Mapper. Wat Gaia doet is in 3D een deel van het heelal in kaart brengen. Dus ga je van de melk weg. En dat betekent dat hij van zeg maar de snelhedenposities, afstanden, allerlei eigenschappen van sterren exact meet. En dat is voor sterrenkundigen heel fijn, want dan hebben ze gewoon exacte gegevens in plaats van dat ze moeten schatten. Dat was vroeger niet zo natuurlijk. Intussen heeft die Gaia al 2 miljard sterren in kaart gebracht. Er zijn tot nu toe drie grote datareleases geweest. Drie alweer? Ja, het zijn zoveel data dat er overal in Europa staan van die gegevensbureaus die die data gereed maken voor onderzoek. En elke keer als er weer zo'n nieuw release komt, dan maakt dat team zelf al wat onderzoek met die data zodat ze zeker weten dat het allemaal goed is. Dat wordt dan gepubliceerd rond zo'n datarelease en dan kunnen de sterrenkundigen ermee aan de slag. We hebben de eerste of de tweede ooit bij Space Cowboys ook behandeld. De vierde komt pas eind 2025 geloof ik, maar ze hebben nu een tussentijdse release gedaan, omdat ze gewoon vijf hele gave dingen hebben gedaan. Eentje is dat Gaia kijkt in het vlak van de melkweg, maar in de halo van de melkweg zitten ook interessante dingen. Bijvoorbeeld een hele grote bol voor sterrenhoop, Alpha Centauri. En als Gaia daar gewoon naar kijkt, dan wordt dat compleet overstraald. Het is gewoon te veel sterren, te licht. Maar wel interessant, want die bolvormige sterrenhoop weten astronomen helemaal niet zo veel. Waar kwamen ze vandaan? Waren dat dwergsterrenstelsels? Sommigen zijn heel groot. Misschien zit er ook wel een zwarte gat in, zo'n kleintje. Dat weet ik niet precies. Een soort kleine sterrenstelseltjes in een kleine sterrenstelsel. Ja, in de halo van de melkweg. Maar goed, in een aparte modus hebben ze naar die Omega Centauri gekeken. Je zei net Alpha ook. Omega. En even kijken hoor. Ze hebben daarna gekeken. Ja, ze hebben daarna gekeken en ze hebben dus al die individuele sterren nu in kaart gebracht. En dat zijn er echt heel veel. Ik ben even kwijt voor wie er te gaan waren. Daarom was ik even aan het twijfelen. Ga ik heel even opzoeken. Ja hoor. Want in de hele melkweg. Meer dan een half miljoen nieuwe sterren hebben ze daar in beeld gebracht. Een half miljoen. Dus dat is echt een gigantische sterrenhoop. Nou en nog een leuk dingetje is misschien, Gaia is gemaakt om individuele sterren te meten. Ehm, Euclid, waar we strakjes misschien nog even tijd voor hebben om daar nog een update over te geven. Die kijkt naar sterrenstelsels. Maar Gaia heeft nu ook iets van bijna 400 kandidaat kweezerlensen gevonden. Een kweezerlens? Ja. Wat is dat dan weer? Een kweezer, een kwazer, dat is een heel ver sterrenstelsel. Echt heel ver weg. Heel veel licht geeft over het hele spectrum. Maar vooral in het infrarood. En als een heel ver sterrenstelsel, als daar een groot zwaar iets voor zit, dan fungeert dat voorliggende sterrenstelsel als een soort lens. Als een soort groot glas. Dus dan komt het licht van achterliggende sterrenstelsels buigt af. Ja, tuurlijk. En je ziet weleens van die Einstein-lensen. Dat zijn dan hele perfecte zwaartekrachtlensen. Het zijn zwakkere lenzen. Maar ze hebben ook plaatjes gemaakt dat je echt vier afbeeldingen ziet van dezelfde kweezer die heel veel verder ligt. Maar die door het afbuigen van het licht zichtbaar zijn. En die kunnen ze dan dus beter meten? Ja. Als het een soort vergroot glas wordt, het licht enkele gezonden. En dit zijn nog kandidaatlensen. Dat moet allemaal nog bevestigd worden een aantal. Ze zijn nog niet allemaal bevestigd. Maar dat is weer interessant. Want Euclid, die donkere materie, donkere energie telescoop, die kan dit resultaat gebruiken om echt gericht naar die bezers te gaan kijken. Dus dat was wel mooi. En ook nog iets over planetoide. Dat is ook interessant. Gaia heeft 156.000 planetoide echt heel nauwkeurig de baan in beeld gebracht. En dat kan weer interessant worden met het ogen op het minen natuurlijk, waar het steeds over gaat. Dus dat is nu veel 20 keer nauwkeurig of zo bekend dan hiervoor. Super gaaf. Ja, Gaia is altijd een van de tofste dingen geweest die hier een ESA aan het doen is. En nu moeten we nog iets van ruim een jaar, twee jaar wachten zelfs. Voor de volgende release. En er komt nog eentje in 2028 of zo denk ik. En dan is die klaar. Serieus, dan is Gaia klaar. En is dan nog steeds de ambitie om als het ware alle sterren van de melkweg te indexeren? Nou nee, dan is dit survey klaar. Dan is die 3D kaart klaar. Maar is de ambitie om een volledige 3D kaart te hebben? Ja, je kan natuurlijk niet door het stof heen kijken. Moeilijk als je in dat melkwegvlag kijkt. Maar echt zoveel mogelijk als je kan zien moet er dan in zitten. Het is niet alsof het begrensd is dankzij die data. Dat het te veel data is of zo. Nee, zeker niet. Oké, wat gaaf. Nou tof. Dan zijn we nog tot 2028 hier. Kort Sons update over te geven. Dan wil ik eigenlijk even naar André Carpers. Dus een moonshot. Want dat is ook iets wat aangekondigd is. En eigenlijk niet alleen de moonshot, maar ook de AAC. Dat ook wel beter kent als het astronautencongres. En dat is inderdaad, want eigenlijk is dat wel een leuk bruggetje van Gaia hiernaartoe. Want we weten Alessandro, die heeft aan Gaia gewerkt. En die heeft op de Estec open dag, daar staat in de gangen van Estec staat een model van Gaia. En daar zijn we ook uitgebreid bij stilgestaan tijdens de tour. Dus dat was hartstikke leuk. Maar tijdens de Estec open dag heeft André Carpers, die nam het woord aan het begin van de dag. En die kondigt daar inderdaad zijn moonshots 24 programma aan. Dat gekoppeld wordt aan het astronautencongres. Het AAC Planetary Congress. En dan komen volgend jaar van 29 september tot 6 oktober, komen ruim 100 astronauten deze kant op. En die willen de innovatie en studenten gaan betrekken bij de ruimtevaart. Om eigenlijk aardse problemen op te gaan lossen. En daar kan André Carpers het beste zelf over vertellen. Ja, want wij hebben hem even daarover gesproken. Die gaat vertellen aan ook hoeveel dat astronautencongres naar Nederland heeft gekregen. Dus André, zeg het maar. Kom er allemaal maar gesteld. Ik zit er nog even bij. Dat was onderdeel van de Q&A met Space Cowboys luisteraars die daar bij waren. Kom er allemaal maar gesteld. Ik zit er nog even bij. Ik wil wel de openingsvragen stellen wat je dus nu voor HBO's, MBO's en W.O.'s aan het doen bent. Dus kan je daar eerst wat over vertellen? Ja, het moonshine programma. Volgend jaar hebben we Planetary Congress van the Association of Space Explorers in Nederland. Een club van astronauten. Daar kan je lid van worden als je minstens één baan op de aarde hebt gemaakt. 400 astronauten zijn er nu lid van. En van de hele wereld. Er zijn mensen uit China, Saudi-Arabië, noem maar wat. Iedereen kan er lid van worden in principe. Het is los van ESA of NASA of een overheid. Dus het is echt gewoon de individuen die allemaal iets bijzonders delen. Namelijk dat we met z'n allen in hetzelfde schuitje zitten. Een bekende verhaal van een ruimteschip aarde. En we willen zoveel mogelijk dat verspreiden. Maar ook elkaar natuurlijk op de hoogte houden van wat er allemaal gebeurt. Dus elk jaar hebben we een jaarcongres. We hebben ook aparte Europese congress. Maar het jaarcongres is vaak gebaseerd op een bepaald moment. We hadden het in Houston 50 jaar na Apollo 11. En nu volgend jaar is het 20 jaar na mijn eerste ruimtevlucht. Dus een mooie gelegenheid om het in Nederland te doen. Je bent ook net 65 geworden toch? Ja, dat staat er los van. Toch gefeliciteerd. Dank je. Het ging helemaal vanzelf. Dus ik heb er niks voor hoeven doen. Maar we hebben, het is wel iets als een verjaardag van 20 jaar een leuke aanleiding om het in Nederland te doen. Het is wel een klus. Een enorme organisatie. We hebben het astronautenbetaalde eigen ticket om te komen. Maar daarnaast zijn ze te gast. En dat betekent onderdak, vervoer, eten enzovoort. Dat moeten we zelf bij elkaar halen. Nou de overheid helpt er bijvoorbeeld bij. Nederland Space Office, maar ook de ministeries. Die zien daar belang van in. Omdat we op deze manier heel goed de jeugd kunnen enthousiasmeren. Dus daar is het moonshots programma voor verzonnen. Van oké hoe gaan we zo veel mogelijk studenten meekrijgen. En dat ruimtevaart te gebruiken als platform. Om te laten zien hoe leuk wetenschappen en techniek is. Hoe mooi en kwetsbare aarde is enzovoort. Dus toen is het moonshots programma uit voortgekomen. Dat begint dus nu. Het is een jaar van tevoren. We willen zo veel mogelijk studenten uit de MBO, HBO en W.O. dus allerlei verschillende invalshoeken met gek ideeën laten komen. En dat gaat niet alleen over techniek. Het kan ook gaan over medische kant. Het kan gaan over juridische kant, financieel, business. Maar ook kapperschool. Hoe ga je dat oplossen in de ruimte? Alles zweeft rond. Dat zou ook een idee kunnen zijn. Hoe knippen je haar in de ruimte? Alles zweeft. Dus we doen het nu met een stofzuiger. En die slang maak je vast aan een tondeuse. Zo kan je knippen en scheren. Maar hoe ga je haar wassen? Je hebt geen water, je hebt geen douche daar. Dat wordt nu gebruikt met van die droogshampoo. Dus dat soort ideeën. Dat hoeft niet alleen iets technisch te zijn. Het kan uit alle hoeken komen. En we willen dus, nou het streven is 100 teams. Die allemaal nu een ideeën. Ze gaan ze nu opgeven en dan in januari sluiten we de inschrijving. Dan hebben we allemaal die ideeën. Dan worden ze uitgewerkt. We gaan de teams ook koppelen aan een expert, ook een astronauten die dan in overleg kunnen gaan sparen. Nou wat hebben jullie nog voor ideeën? Hoe kunnen we dat gaan uitwerken enzovoort. En uiteindelijk wordt het gepitcht door bepaalde teams op de industrial space days. En uiteindelijk, het einddoel is dan dat de vijf beste, elke categorie één, vijf categorieën, dat die dat doen met een van de astronauten op de laatste dag van het congres. Het congres zelf is een week lang. Cultuurprogramma volgend jaar. Dat is van 19 september tot 6 oktober. Vlak daarna is de volgende open dag van Estec. Dus ik hoop heel veel astronauten hier te houden om hier het publiek in te gaan. En we hebben altijd een outreach dag. We hebben allerlei technische sessies. We hebben elkaar bijpraten. Dat is ook voor het publiek. Het wordt ook gestreamd. Maar we hebben ook een outreach dag waarbij de astronauten het hele land in gaan. Naar scholen, universiteiten enzovoort. Misschien wel naar programma's, een podcast doen ofzo. Dat zou ook nog kunnen. En dat is iets wat we... Nou, let eens op de woensdag. En dan hebben we het culturele programma. Een groot deel Amsterdam, maar ook andere bezoeken. Dus het is een hele intensieve week met 125 astronauten. Enorme voorbereiding. En wat betreft moonshots, dat is iets waar een Nederlandse Space Office mee kwam. En dat staat onder leiding van Lucien Geelhoed. En die heeft het vaker gedaan. En ja, die is dat allemaal in de praktijk aan het brengen. Hoe je al die studenten teams bij elkaar krijgt. En je kan natuurlijk niet met al die teams zelf aan de slag. Dus dat is de hele organisatie die erachter zit. Dat was André. Die vertelde over zijn moonshots programma. Dus deze ziet komende jaar hartstikke druk mee. En al deze dingen die stonden natuurlijk helemaal niet op zichzelf. Dat was allemaal onderdeel van de Nederlandse Space Week. Dat hadden we nog niet eens gezegd. Maar het is nog steeds Space Week. Dus ook deze uitzending is in Space Week. Nick, wat hoort er verder nog bij de Space Week? Bij de Space Week zijn er heel veel extra activiteiten door het hele land. We hebben ook de S-RON open dag gehad. Er komt nog de Leiden Space Observatory. Die heeft nog een open dag. Die is volgens mij helaas al vol. Maar er is nog één dingetje waar mensen nog wel bij kunnen komen. Maar dan moeten ze wel vanavond luisteren naar deze uitzending. Of morgenochtend nog. Morgenavond, dus donderdag 12 oktober, is er in de Space Expo nog een grote Networks & Drinks Excel. Daar is nog plek voor. Dus als jij nog echt een ruimtevaart fanaat of ben je een professional in de ruimtevaart. En wil je de hele ruimtevaart professionals, waaronder ik zelf. Ik ben er ook bij gezellig. Nog een meet & greet jongens. Wil je die zien? Kom daar vooral heen. Je moet je wel even aanmelden via thespaceweek.eu en dan even op donderdag klikken. En dan kan je daar wel verder kijken. En voor de rest, de observatory die open dag is zaterdag. En daarmee wordt het event afgesloten. En op vrijdag is er bijvoorbeeld nog een grote Space Gala. Er zijn helaas de kaartjes ook al van uitverkocht. Het is allemaal... De ruimtevaart is populair tegenwoordig. Maar misschien nog wat wel leuk om te zeggen is dat tijdens die Networks & Drinks wordt ook voor de allereerste keer de Women in Space Awards uitgebreid. Want de ruimtevaart staat nog steeds wel bekend als een mannenwereld. Dus we willen dat ook hiermee nog meer extra benadrukken. Dat het ook echt wel een vrouwenwereld mag zijn. En dus daarmee de Women in Space Awards tijdens het event. Is dat een Nederlandse prijs of een internationale? Volgens mij is dat wel een Nederlandse prijs. Het is een Nederlandse prijs. Wordt uitgeleid door de Space Campus. Ook een van de... Misschien wel goed om te zeggen is dat dat wel de grootste aanjager van deze hele Space Week is. Samen met AESA, ASTEC en de NSO. Er zijn natuurlijk heel veel partners die de invulling aangeven. Maar de hele Space Campus die organiseert deze mooie week. En wat je zegt over Women in Space. Er liggen kansen. Want een van de zaken van de AESA van de komende jaren is dat er ons een pensioengolf aankomt. Dus daar gaat 44 procent van het personeelsbestand van AESA tot 2030 met pensioen. Dat zegt en niet over de ontzettende hoge leeftijd die er dus bij de AESA is. Het zit met de handen in haar over hoe ze al die functies gaan vullen. Dus kansen zat hoop ik. Ja, er zijn kansen zat. Maar gelukkig is het ook wel populair. Je ziet ook wel bij studies als de TU Delft. Die hebben nu echt op hun ruimtevaartprogramma hebben ze een nummer als fixers moeten moeten plaatsen omdat het gewoon te populair werd. Echt waar? Dat weet ik niet. Wat supergoed. Dus er zijn natuurlijk ook mede Space Cabal Eerlick Laan die is op de hoogschool in Holland, in Den Haag en Delft een heel ruimtevaartprogramma aan het doen. Dus ook de studies zijn daar naar voor. Maar ook inderdaad de NL Space tent op de open dag. We hebben elkaar natuurlijk gezien hebben dat niet zien. Er is enorme bedrijvigheid in de hele ruimtevaartwereld. In de Nederlandse ruimtevaartwereld. Dus inderdaad kansen zat. Dan is er hier een vers nieuwtje van de pers. In ieder geval is het niet echt nieuwtje. Maar kijk dit is het het het het grijs dat Osiris Rex heeft op weten te pikken op de astrowide waar hij het is gaan slaan. Wat is de schaal? Je kijkt naar de zijkant van een soort schaal waar het in is gepakt. En dan zie je een klein ja het is inderdaad een klein beetje grijs. Maar het is toch genoeg om een hoop. Kijk hier zit die cilinder en in die cilinder zie je aan de zijkant wat grijs. Het ziet er een beetje uit alsof als de restanten van je barbecue van gisteravond. Maar dan toch donkere lava stenen en dat de kooltjes. Ja zoiets. Dus dat ik zie nu hier de live stream. Dat is leuk. Het is alleen maar ja het is naast natuurlijk dus hopshow. De resultaten daarvan moeten nog moeten nog komen. Maar dat is in ieder geval. Het is nu in Texas geloof ik. In Austin. Je bedoelt waar dit nu is? Nee waar het grijs is. Ja het wordt bij Johnson Space Center wordt het is het is het bekend gemaakt. En de investigators zitten in Tucson in Arizona. Maar of het nu daadwerkelijk in Texas is. Daarvoor nevermind. Je hebt niet mee kunnen luisteren helaas. Kijk vooral de live stream terug. Daar kan je het allemaal vinden. Heel goed dan hebben we nog een paar kleine dingetjes. André Kuipers die gaat nog vertellen hoe je in de ruimte naar de wc gaat. Hebben jullie dan verder nog andere grote nieuwtjes? Ik heb het enige kleine nieuwtje dat ik nog heb is dat uklit, een ruimtetelescoop. Waar wat kleine problemen mee waren. Iets met het richten op de sterren. Dat ging af en toe niet helemaal goed. De software is helemaal geupdate. Er was ook iets met een klein beetje strooilicht dat de telescoop binnenkwam. En beide zaken zijn opgelost. Die fine guidance sensoren die werken weer. Voor het strooilicht is het waarnemschema omgegooid zodat de waarnemingen er geen last van hebben. En eigenlijk is is de commissioning. Het testen is nu klaar. En vorige week is eigenlijk de laatste tests begonnen in full science mode. En de verwachting is dat ergens in november de early release observations. Het waren al plaatjes natuurlijk een tijdje terug, maar dat waren echt ingenieurs foto's. En in november komen echt de eerste officiële, helemaal goed werkende beelden van deze donkere missie. Spannend. Dan heb ik nog het nieuwtje dat voor de eerste keer een bedrijf een boete heeft gekregen voor het niet opruimen van zijn ruimtepuin. Dat is Dish. Die heeft een verkeersboete gekregen. Zo kan je dat zien. Dat zonelt NFC. Eigenlijk zou een bepaalde satelliet die zou in een kerkhofbaan terecht moeten zijn gekomen. Die zou met wat gas zich in die baan hebben kunnen wyrmen. Maar een drijfgas was op, waardoor die helemaal niet in die baan terecht kon komen en dus eigenlijk op de verkeerde plek terechtkwam en daar eigenlijk voor mogelijke risico's zorgde. Dat is het enige kant van het verhaal. Het nieuwste is dat het de eerste keer is dat er een boete is gegeven hiervoor. Eigenlijk om ook andere bedrijven duidelijk te maken. Als je dus niet je zaken goed op orde hebt met bijvoorbeeld verkeerd berekenen overal benzine zul je maar zeggen je nog hebt op deze snelweg. Dan kan je dus een boete krijgen en ze moeten nog een functionaris aanstellen om dit in de toekomst te voorkomen. Een nalevingsfunctionares. En wel interessant want het wordt natuurlijk steeds drukker in Low Earth Orbit. Deze boete is uitgedeeld dus ook met viooli satelliet in de ruimte hebben. Let goed op. Ik heb een planetweeder in de ruimte. Ja Marieke Baan, jij hebt een planetweeder. Hoe heet hij ook helemaal volledig? 12-63-1 Marieke Baan. Ik moet nog even aan de Gaia mensen vragen of ze of of of die in de database zitten want ik wil ook wel weet wel ongeveer de grootte is 7,5 kilometer maar waar die precies is weet ik niet. Zo gaaf. En had jij nog iets voor dat ik de poepen in de ruimte instak? Ja, er wordt er heel veel spaceweek maar ook tijdens onze open dag is er een nieuwe tentoonstelling geopend tijdens de Space Expo. Genaamd Earth from Space. Een gedeelte een interactieve experience zoals ze dat zelf noemen. Je kan de aarde zien door de ogen van satellieten. Dus je kan je kan echt satellietgegevens gebruiken om veranderingen in land, water, ijs en lucht te onderzoeken. Echt geprojecteerd op een grote wereldbol en vervolgens kan je met een bepaalde aanraaktafel kan je eigenlijk allerlei dingen kan je aan en uit zetten. Dus je kan zelf bijvoorbeeld zien van nou hoe ziet Nederland eruit als er geen dijken waren of als de zeespiegel in een keer gaat stijgen. En die wordt groot geopend door ESA en Space Expo afgelopen zondag. In de Space Expo. Vanaf nu is hij volop te bezoek. Nou heel goed. We waren ook in de Space Expo dus met André Kuipers. De meet and greet met André en onze luisteraars. En toen stelde iemand toch de vraag die vaak wordt gesteld maar waar het antwoord toch maar niet zo heel vaak op hoor. Dus nu gaan we ook eens een keer even hier uit de doeken doen. Hoe ging André Kuipers nou precies naar het toilet in de ruimte? Ik wil graag weten hoe jullie naar het toilet gingen in de ruimte. Iedereen moet naar het toilet ook astronauten. Maar dat is wel een issue en het kost ook tijd. Want je moet je voorstellen dat je zweeft. Dus je moet eerst van die van die footloops moet je je voeten onder zetten. Anders zweef je van de wc pot af. Dat is heel simpel. Je moet je vast zetten. Dan vangen we dingen apart op. De plas wordt apart opgevangen want dan maken we weer drinkwater uit. Dus het grootste deel van je plas is gewoon water. Dus je moet de gifstoffen, de afvalstoffen er uit halen. Dan heb je weer water. Dat doen we omdat het heel veel geld kost. Het lanceren van een kilo kost iets van 10.000 euro of zo. Als je gaat terugrekenen wat er allemaal bij komt kijken. Dus een litertje water terug winnen is de moeite waard. Dus al het vocht in de lucht van je aarde, transpiratie, vocht, natte handdoeken, het condenseren op koelplaten. Daar wordt drinkwater van gemaakt en ook de urine wordt schoongemaakt. Overigens is het ook meteen onze zuurstofbron. Want het water splitst in waterstof en zuurstof. Zuurstof om te ademen. De waterstof ging vroeger overboord. Dat is ook zonde want we halen nog iets uit de lucht. Wat normaal algen en bomen voor ons doen. Kaldioxid. Maar je moet dat met apparaten uit de lucht halen. Maar als je kaldioxid hebt en je waterstof die kan je bij elkaar brengen. Dan komt weer water uit. Ook methaan, daar kunnen we nu niks mee. Maar het water hebben we weer terug. Zo kan je dus recyclen. In een toekomstige ruimtstation, het bedrijf Axiom is bezig met een commercieel ruimtstation. Daar willen ze ook die methaan, dat methaan als brandstof gaan gebruiken. Dus ben je nog meer aan het recyclen. Nou, daar zijn we bezig. Maar de urine wordt apart opgevangen. De ontlasting, de poep die gaat in plastic zakjes in een metalen pot. En als het vol is, dan heb je een corvée. Dan moet je die pot verwisselen en een nieuwe pot er neerzetten. Zorg dat je altijd een plastic zakje voor de volgende erin doet. Anders wordt het een kliederboel. Maar we hebben nog steeds het probleem dat alles zweeft. Alles zweeft. Dus ook poep en plas. Dus voordat je naar de wc gaat moet je een soort, je moet een luchtstroom creëren. Een soort zuiginstallatie. Dus een grote slang zit er dan op die pot vast. En dan moet je eerst een knop aan draaien om die stofzuiger aan te zetten. Dus het kost veel meer tijd dan naar de wc te gaan. Dan moet je vastzetten. Je moet zorgen dat je die knop aan zet. De aparte slang voor het plassen enzovoort. En ik ben het één keer vergeten. Ik was heel druk bezig met een experiment. Ik had eigenlijk geen tijd en ik denk, ik moet nog echt plassen. Nou, dan ga je naar de wc beginnen. Oh, ik vergeet de stofzuiger aan te zetten. Dan moet je heel snel stoppen. En zorgen dat er niet zwaai gaat rondzweven. En zorgen dat het toch nogal weer in de slang terechtkomt. Dus dat gebeurt. Zo ga je dus naar de wc. En als er dus een toiletstuk is, heb je echt een probleem. En dan, kijk de astronauten daarboven, dat zijn generaals, professoren ook nog. Maar die moeten er wel gewoon de wc repareren. Want ja, het ziet er ook heel apart uit de wc. Allemaal slangen en buizen en filters. Kost heel veel tijd. Heel belangrijk. Wacht het wel eens in het rond? Ja, af en toe ontsnapt hij wel eens iets. Ja. Gijft dat een beetje antwoord op je vraag? Ja. En jij ook nog een vraag. Wat is de vraag? Hoeveel dagen ben je totaal in de ruimte geweest? Ik geloof 203 dagen en 23 uur of zoiets. Zeg maar 204 dagen. Ja, de eerste vlucht was 11 dagen. Waarvan 2 in de Sojus erheen. En dan 9 dagen aan boord en dan weer terug. En de tweede vlucht, want ik dacht ja, ik wilde hier nog wel een keer heen. En die kans kreeg ik en dan kon ik een lange vlucht maken. Die zou 5 maanden zijn, maar toen werd er een fout gemaakt op de grond door een technicus. Die moest de lijnen testen met 1,3 atmosfeer. Dus net iets meer dan de luchtdruk. Maar dan maakte een factor 10 fout en dan stopte er 3 atmosfeer in en dan ging die lijning stuk. Dus toen was er geen capsule voor de volgende mannening. Dus wij werden vriendelijk verzocht of we nog even 6 weken langer wilden blijven. We hadden geen keuze hoor, we moesten gewoon blijven. En eventjes vond ik dat vervelend, want ik had mijn zoontje beloofd dat ik voor zijn verjaardag terug zou zijn. Mijn oudste dochter ging slagen voor middelbare school en dat miste ik dan. Maar aan de andere kant, dat is wel een buitenkans, want ja, dan heb ik gewoon 6 weken langer. De meeste leuke foto's en filmpjes heb ik toen gemaakt. Dus ik had gewoon extra tijd. En als ze hadden gezegd van je moet nog een half jaar blijven, dan had ik het ook helemaal goed gevonden. Het was je huis, je woont er gewoon. Ik wist dat als ik terug ging dat de kans niet zo groot was dat ik nog een keer zou gaan. Dus ik denk, ik wil zo lang mogelijk hier blijven. Nou, dat was André met onze luisteraars op de open dag van ESA en Estec in Noordwijk. Heb ik nog een klein dingetje, nog iets dat uitgekomen is? We hebben een hoop kleine dingetjes. Een paar weken geleden werd ik geïnterviewd door iemand die was een soort space tour aan het maken die je zelf kon volgen in Amsterdam. En die is live nu, dus ook die kun je nog even in de show notes vinden. Het is niet makkelijk om een ruimtevaart tour van onze hoofdstad te doen. Maar het is haar toch geluk om een paar dingen bij elkaar te sprokkelen. En de Space Cowboys podcast is daar een van de zaken op de tour. Niet dat je buiten het BNR gebouw veel kan zien, behalve als je hier op de juiste woensdagmiddag door het raam duurt. Zoals nu, maar goed nu is er niemand voor het raam. Anders is er hier niks te zien. Maar er is altijd wel een hoop te luisteren, dus dank daarvoor ook weer vandaag. Marieke Baan, jij nog iets om onze luisteraar maar heen te zenden? Nee, jij, Nick ook niet. Nou, dan was mijn naam Thijs Roes en op naar de volgende uitzending van Space Cowboys. En fijne paar weken allemaal. Tot de volgende keer. Tot de volgende keer.