Wat brengen de maanmissies ons? (Behalve mooie foto’s)

Hartelijk welkom bij Space Cowboys nummer 109. Hartelijk welkom Thijs Roes. Hey hoi. Dat je er bent. Ja leuk. En hartelijk welkom Bruno van Wayenburg. Dankjewel. Ook fijn dat jij er bent. Zitten we weer samen in Herbert? Wij tweeën. Ja. Ja, als oprichters. Ja precies, de honderdste was wel de laatste. De honderdste was de laatste. Ja precies, nou leuk. Negen keer twee weken geleden. Ja precies, met Bruno. Dus dat is leuk. Bruno, wat heb jij vandaag wij eigenlijk? Vandaag had ik... Met hele bijzondere dingen. Wat zeg je? Met hele bijzondere dingen volgens mij. Heel bijzondere, ik weet het niet. Ja, ik vond het zonde. Binnenkort gaat er een eerste commerciële ruimte missie naar de Maan. Op pad, dat is een Japanse project. Ja. Nu even kort houden, want we geven alleen eventjes de plagarijtjes. Ja, ik was klaar. Oh ja, oh ja. Ik ben streng. Dus dat Japan naar de Maan. Ja. Nou dan zeg ik water op de Maan. Commerciële Japen op de Maan. Jij zegt water op de Maan. Ik zeg water op de Maan als teaser. Oké, oké, dan kan ik over jullie allebei heen. Ik heb een mega tsunami op Mars. Haha, oké, nou heel goed. Niet heet van de naald denk ik. Nee, die is van 3,4 miljard jaar geleden. Ja, dat dacht ik. Nee, oké. Dat is precies oud nieuws. Maar dat we weten dat die er geweest is, dat is nieuw nieuws. Ja, vet. Tenminste, dat hoop ik dat het voor jullie enigszins nieuw is. Maar Bruno, dan geef ik jou nu de vrije teugel om lekker uit te pakken over je commerciële Maan missie van de Japaners. Oh zo, oké, dat kan. Ja, ik ga ook terug naar het verleden. Prima. Een jaar of tien geleden stond ik in Rijswijk bij de TNO in een testruimte. En er waren twee mannen die bezig waren een raketmotor te testen die zou moeten lopen op lachgas en kerosine. Het was één iemand van Dutch Space gepensioneerd en die waren bezig met die Google lunar Maan missie. En die bouwden, dat heette White Label Space. En die bouwden een Maan missie gaan lanceren en daar waren ze mee bezig. Alleen het liep echt voor geen meter. Die hele raketmotor is de hele dag niet aangeweest. En uiteindelijk mocht ik maar een berichtje van 300 woorden tikken. Want ja. Niet altijd alles kan een succes zijn. En nu las ik over die Japanse missie waar ik het net over had en die heet Hakuto. Hakuto R. Hakuto betekent White Rabbit of Wit Konijn. Toch een beetje White Label. Die gaan dus naar de Maan, binnenkort op een Falcon 9. Een paar keer uitgesteld, maar dat zit nou toch echt wel aan te komen. En die leveren daar twee Arabische missies af. En iets van NASA en nog iets van ESA geloof ik. Dus dat ziet eruit alsof het er rond gaat komen. Toen ik dat ging opzoeken, toen bleek dat het eigenlijk terugging. Dus op dat White Label Space dat tien jaar geleden dan nog niet zo van de grond kwam. Wat is White Label Space? Dat was toen een van die teams die meedeed aan de Google Lunar XPrize. Ja, op die manier. En dat viel er vele omzwerpjes mee. Dat was de wedloop. Wie is het eerste commerciële bedrijf dat een missie op de Maan neerzet en daar dan ook een bepaalde eisen voldoet? Je moest daar geloof ik landen en met een karretje zoveel meter rijden. Een vrachteland, een stukje rijden. Heel even dan. We hebben onze tijd. We zitten nog maar aan het begin van de uitzending. Wat is er gebeurd met die Lunar XPrize? Die is dus afgeblazen omdat niemand het uiteindelijk binnen de deadline voor elkaar kreeg. Die deadline is ook een paar keer verschoven. Ja, dat prijzengeld is nooit uitgekeerd. Er was ook niet een bedrag waarvoor je het kon doen. Het is nooit uitgekeerd. Het is nooit uitgekeerd, want er was geen team. Maar het heeft wel iets teweeggebracht. Het heeft wel dingen in gang gezet. Het project waar ik toen aan het kijken was, was toen Japans-Nederlands. Het Nederlandse poot is helemaal uitgewerkt. Het heeft allerlei stadia en financiers doorgemaakt. Het zou een keer op een Indiase raket gelanceerd worden. Het zou op een Amerikaanse Atlas gelanceerd worden. Ook het ontwerp is dan steeds opnieuw ingezet. Maar uitgebreid is het ook altijd een beetje een beetje een beetje een beetje een beetje Aan de afgelopen uren is het ook een beetje nieuw ingezet. Maar uiteindelijk heeft dat geleid tot iets wat nu op hoop van zegen gelanceerd gaat worden. Ja, dat vind ik toch heel leuk. Naar toen bekend? Nou, 1 december is het dan weer uitgesteld. Maar dan heb je wel over, volgens Michel van Baals, lanceren clasificatie. Dan zit het er toch wel een beetje aan te komen. Als het weer uitgesteld is. Dan moet het haast wel goed komen. Het is in principe een commerciële missie. Ja. Commerciële missie naar de maan van Japan of van een Japans bedrijf. Wat op zich relatief zeldzaam is. Commerciële missies naar de maan zijn er eigenlijk niet. Ik vraag me dan meteen ook af in welke zin het commerciëel is. Dat het niet van een nationaal ruimtevaartagentschap is. Maar goed als een bedrijf het doet dan ga ik me meteen afvragen. Oké, maar wat verdienen ze dan aan? Weet je daar iets van? Nee. Nee. Misschien doen ze het om hun kunnen te tonen. Ja. Om misschien wetenschappelijke experimenten daar neer te zetten. En zich de universiteit te laten betalen of iets dergelijks. Ja, goed. Naast als Lunar Flashlight, dat is dus een onderdeel daarvan. Die wordt daar geland en neergezet. Dus die betalen dan om mee te mogen. Maar het is dus dat zij hebben de missie bedacht. En daar kun je dan instappen. In plaats van dat vroeger dan een ruimtevaartagentschap bedacht. We willen deze missie, kun je dat voor ons leveren? Ja, en dat is een interessante ontwikkeling. Kijk, dit is een time preview op wat ik straks ga vertellen over water op de maan. Er is namelijk een heel programma van de NASA. Commercial Lunar Payload Services. Ik weet niet of je daarvan hebt gehoord. We hebben hier in Space Cowboys gesproken. Dus er is eigenlijk een heel setje missies die naar de maan toe gaan binnenkort. Om te kijken of het dus commercieel exploiteerbaar is. Maar wel betaald door de NASA. Dus eigenlijk is het nog steeds, ja het is commercieel, maar het is wel betaald nog. En het zijn dus eigenlijk voornamelijk experimenten die die kant op gaan. Ik vond het wel leuk, want ik zat te kijken naar, want ja we hebben het nog niet eens gepreviewd. Maar Artemis gaan we het natuurlijk ook over hebben. Misschien noemen we die wel in de titel. Dan is dat hier nu besloten. En ik zat een beetje te denken, wat komt er dan dus nu na? Na de Artemis missie die groot succes is. Nou de Artemis 1, we hebben nu over Artemis 1. Precies, daar komen dus commerciele zaken aan. Daar ga ik dan dadelijk even over hebben. Weet jij al die naam van dat bedrijf? En ESA zat er ook in. Ik heb niet precies de lijst van wie er allemaal mee deed. Maar de Arabische Emiraten hadden ook een payload. Ja, aangek. Want het was bijvoorbeeld het bedrijf Astrobotic. Dat is een van de bedrijven die dus ook naar de maan gaat met de commerciele payload. Intuitive Machines, daarvan gehoord. En even kijken, Mast & Space en Firefly Aerospace. Die gaan allemaal nog met een commerciele missie richting maan. En nou, dan kunnen we deze gewoon allemaal bij elkaar voegen. En sommigen daarvan zullen ook wel afstammen van de Lunar X Prize, stel ik me voor. Dat zou ik me voorstellen. Die heb ik niet. Zou jij een 2, 3, 4? Nee, ik kan beginnen dat Mast & Space ook al heel lang in de race is voor allerlei projecten. Moet ik dan meteen mijn water? Ja, als jij klaar bent met jouw verhaal hierover. Ja, ik ben nog eens klaar. Nou ja, voordat we dan naar het maanlandschap gaan, denk ik toch even Artemis bespreken. Gewoon even het gesprek van de week. Dat is goed gemakend geweest deze week. Ja, dat was... Heb je het gezien? Hebben jullie het gezien? Nou ja, ik heb het in ieder geval de foto gezien. De foto, heb je het filmpje? Ik ben niet aan de buis gekluisterd geweest zoals ik naar het WK voetbal heb gekeken. Ja, precies. Nee, daarom. De foto... De foto was de foto van het ruimtevaartuig op de voorgond en de aarde en de maan op de achtergrond. Ja, die heb ik ook gezien. Mooi toch? Dat is mooi. Gewoon even om bij stil te staan. Ik heb nog eventjes rondgevraagd op Twitter wie weet nou eigenlijk hoe deze foto is gemaakt. Er bleek gewoon een camera op de zonnepanelen te zitten. Maar ik wou het wel even zeker weten. Of daar een selfie stick werd gebruikt of wat voor kunstgreep. Al was het maar om ook te voorkomen dat daar complottheorieën over zouden ontstaan. Wie hield die camera eigenlijk vast? De zonnepanelen van uit Leiden. Uit Leiden? Ja, uit Leiden. Toen is er ook verteld van ja, we hebben camera's zodat je ook een foto kan maken. Ja, en die camera's blijken GoPros te zijn. Dat vond ik ook wel weer grappig. Daar zitten gewoon van die commerciële klusjeverdosjes op. Elon Musk toen die ooit zijn roadster naar de ruimte stuurde op de Falcon Heavy. Toen zei hij, you know it's real because it looks so fake. En dat had ik nu ook weer heel erg. Zodat het zachter inderdaad gewoon als een simpel GoPro shot uit met de aarde. Eigenlijk iets te fel en dat allemaal. Maar dat maakte het juist zo graaf. Het zijn gewoon van die HD snapshots van verder dan ik in ieder geval langer tijd gezien heb. Ze hebben een claim, er is een claim to fame van deze. Het Guinness World Record dingetje. Is dus het verst dat een menswaardig ruimteschip ooit geweest is. Ja, dat zijn van die ruimtevaartrecords. Veel gaver vond ik dus eigenlijk. De eerste Italiaanse vrouwelijke astronaut met vliegverjuist. Maar wat ik dus wel heel gaaf vond was voor mij toch wel degelijk de eerste keer dat ik een Earthrise live kon meemaken. In HD vanuit mijn luie stoel. En ik weet niet precies... Maar dan ook eens livebewegend. Ja, want je zei inderdaad de foto. Ik zag het, heb je gezien het filmpje? Want er zijn meerdere malen. Was er een Earthrise de afgelopen weken. Want het was een hele bijzondere baan. Daar hebben we het nog een paar keer over gehad. Elliptisch. Elliptisch die is. En elke keer werd het contact verloren met Orion. En elke keer kwam die weer opnieuw op. En dan schakelde ze live in. Ik heb er meerdere gezien. Volgens mij heb ik er wel drie langs gekomen. En dat was heel gaaf. Want het was gewoon heel tof om te zien. Ja, je zag gewoon het maanlandschap. Net als dat filmpje dat ook van Apollo ooit uit is gekomen. Alleen nu gewoon van een robot. En live. Wat ook gewoon weer iets toevoegt op een bepaalde manier. En mag ik vragen hoe oud waren jullie bij de maanlanding? 69? Ja, ik was min 2. Ik was 11. En jij was 11. In 1950 geboren. Het was rondom mijn verjaardag. Misschien was ik nog net 10. Wat was de datum ook weer? 20 juli. Hoeveel? 20 juli. Dan was ik net twee dagen 11. Nou, dan heb je dat wel meegemaakt toch? Ja, op die avond ben ik naar buiten gelopen. En heb ik de maan aan de hemel zien staan. Ja, precies. Toen net Neil Armstrong zijn teen in het stof had gestoken. En voor ons komt er dus nu de komende jaren zelf een soort generationeel moment aan. Want er gaan mensen terug naar de maan. Of je dat wil of niet Herbert? Ik wil dat wel. En ik geloof ook dat het gaat gebeuren. En Mars is een ander verhaal. Dat gaat gebeuren. En dit is toch de eerste aanzet. En wat ik zo grappig vind aan dat hele Artemis ding. We hebben het jarenlang over SLS gehad. Eigenlijk jongetjes die het over machines hebben. Maar eigenlijk, zodra die eindelijk gelanceerd werd, ging het eigenlijk alleen maar over die missie. En over die foto's. En over toch het feit dat we weer terug gaan naar de maan. Dat viel mij op. Nou ja, dat viel mij vooral op hoe hysterisch de Amerikanen waren. Weet je wel? Alsof het allemaal nog nooit eerder was gedaan. Ja, maar ik moet heel erg terugdenken aan de onderhekingsreizen. Nog even. En ze gaan weer juichen als er een 2 motorig propellervliegtuig op stijgt. Oké, dat zegt wel iets. Bij de onderhekingsreizen zijn er ook honderden jaren overheen gegaan. Voordat dat goed op gang kwam. En dat is altijd wel gezegd, ooit moet weer de volgende keer zijn dat we weer terug gaan. Dat is dan nu. Ja, er staat nog niks op de maanoppervlak. Nog niet. Maar dat zal misschien langzaam een klein bruggetje naar waar ik het over wil laten. Maar om dit toch weer eventjes op een poten te zetten. Er was dus een aanzet. En dat is toch een aanzet. Ik ben er nu nog even op een poten te zetten. Er was dus geen persoon aan boord. Ze zijn niet geland. Maar ze waren heel ver Herbert. En ze zagen wel dat ze ook een mooie plaatjes van de GoPro's. Ik kreeg een warm gevoel van binnen. Ja, dat is heel fijn voor je. En het is ook fijn voor de Amerikanen dat ze dat bij jou hebben te zeggen. Ja, precies. Ik heb toch ook de respectabele leeftijd van 40 al bereikt. En dan denk ik, dit zijn allemaal first voor mij. Er is natuurlijk een soort piek geweest op een gegeven moment. Ik wil benagelen wat een super gekunstelde first is. Er zijn dus onbemannde ruimtevaartuigen. Veel, veel. Ze hebben ze eind jaren 70 weggestuurd. En die zijn nu dus in de interstellaire ruimte. Maar hadden die live GoPro's erop? Hadden ze stoelen aan boord waarin mensen hadden kunnen zitten? Nee, precies. Maar dat is het hele ding van dat Guinness Record. Dat zegt ik. Dat interesseert me dus niet. Maar het feit dat we nu zo een soort van... Ik ben er nu ook nog een beetje op. Ik ben er nu ook nog een beetje op. Ik ben er nu ook nog een beetje op. Het feit dat we nu zo live kunnen meegenieten... In veel betere kwaliteit dan toen... Dat vind ik dus wel een veel grotere weerwaarde... Dan natuurlijk inderdaad wat NASA daarvan maakt. Wel ten koste van de bandbreedte op het Deep Space Network. Dat las ik ook inderdaad. Daar hoef ik nog even over hebben. Ja, wat wil je daar... Er is een... Bruno slaat een spijk op zijn kop. En ik kan het klaarstaan. De NASA faciliteert communicatie tussen ruimtevaartuigen en de aarde... Met een Deep Space Network van 14 schotels. Met een Deep Space Network van 14 schotels. Op aarde. En alles wat in de ruimte is... En data naar de aarde wil sturen... Moet daar langs. Als het maar wel te ver weg is denk ik. Als het ver genoeg weg is. Ja, dat is niet in a low earth orbit. En ik zit even kijken van welke doen we op dit moment. Je kan het nog even kijken. In ieder geval Artemis en James Webb. Ja, en Voyager wordt meegeletst op het moment. In dat Artemis 1. Die zit vanuit Australië. Voyager zal niet echt bijdragen aan de congestie. Nee, dat is niet het bedoel. Dat zijn nuttelijk kilobits per seconde. Ja, precies. Maar Maven bijvoorbeeld. Maven die op dit moment rond Mars gaat. Nee, Jupiter. Jupiter, moet ik het wel goed zeggen. Nee, slecht. Ik snap maar even op. In ieder geval was het nu voor het eerst en heel behoorlijk dringen. Mars. Sorry hoor. Mars gaat rond Mars om de atmosfeer te meten. Mars gaat rond Mars om de atmosfeer te meten. En het was doordat Artemis 1 daar nou hing. En eigenlijk zo wat alle bandbreedte opsoeperde. En eigenlijk zo wat alle bandbreedte opsoeperde. Zijn nodig video beelden naar Thijs moest doorsturen? Zijn nodig video beelden naar Thijs moest doorsturen? Dat? Omdat Thijs daar zo nodig naar moest kijken. Dat ik mijn YouTube nodig had. Was dat netwerk gewoon verstopt? En moesten de mensen die van James Webb gebruik wilden maken. En moesten de mensen die van James Webb gebruik wilden maken. Die moesten zodanig wachten. Dat was echt congestie. Die moesten zodanig wachten. Ik zie James Webb op dit moment ook echt helemaal niks. Up of downloaden? Nee, en ze mochten blij zijn dat ze hun waarnemenschema ge-up en ge-download konden krijgen. Want het naar huis sturen van foto's, Want het naar huis sturen van foto's, dat moest gewoon eventjes wachten. En de computers daar liepen vol en zo. En dat was dermate penibel dat ze wel bij NASA erop hebben aangedrongen Dat ze wel bij NASA erop hebben aangedrongen dat als er straks meer Artemis missies komen die misschien ook mensen aan boord hebben die misschien ook mensen aan boord hebben waar dan nog meer data voor heen en weer gestuurd zullen moeten worden waar dan nog meer data voor heen en weer gestuurd zullen moeten worden dat ze dan echt wat aan dat netwerk moeten doen. En dan was het nu zelfs nog zo geweest dat ze verschillende van die waarneposten van die veertien die hadden ze ge-upgrade en onderhouden en weet ik veel wat zodat het allemaal nog wat minder erg was dan het had kunnen zijn. Maar dat was dus aardig verstopt. Je ziet het, maar ik heb daar een klein beetje iets tegen in te brengen dat dat Goldstone in de Verenigde Staten een van de drie bases van het Deep Space Network is volledig offline. Dus ze werken ook op ongeveer twee derde kracht in plaats van op volle kracht. Maar daar staat dan weer tegenover dat ik in ieder geval zie dat er twee van die telescopen die staan op Artemis gericht op dit moment en zijn vol aan het downloaden. Dus ja, het is niet alleen maar mijn YouTube. Het is wel een beetje. Het is een klein beetje mijn YouTube. Even zo strakig langzamerig. Ik hoef je Tony echt persoonlijk aangesproken te voelen. Maar jij ziet het dus allemaal in live op een van de website, ga ik. Ja, ga op de website van is.nasa.gov. Ja, het is altijd heel leuk, want je kan dus precies zien met welk ruimtevaartuig wordt gecommuniceerd. Dus met Juno en met Maven en eigenlijk alles, alle lopende missies. Je ziet het ook op de zon of ze bezig zijn of niet. Sommigen staan even uit. Dus de enige die helemaal niks zegt Grasp CubeSat for Solar Particles. Prachtige grafische interface. Ja, mooi is het ja. Ja, dat is heel leuk. Maar, Artemis, dus, ik ben wel, ondanks deze kleine problemen, ik vind het leuk, ik vind het gaaf. Er lijkt toch wat te gaan beginnen. En wat ik dan heel grappig vond was dat Erik Burger van Ars Technica, die schreef meteen van nou, het is een heel mooi succes. En dat duurt nou echt op de volgende 2 jaar. Dat is een hele goede vraag. Ik denk dat het antwoord iets te maken heeft met dat de SLS zo'n monster is. En dat het zo'n ding is anders dan de raketten van SpaceX. Dat telkens weggegooid wordt. En telkens uit en na moet worden getest voordat ze lanceren. Het is allemaal een stuk minder bedrijfszeker. En een stuk minder flexibel. En dat gaat een probleem worden. En ze gaan natuurlijk met mensen vliegen, de volgende keer. Dan wordt het een rondje rond de maan, zoals nu, alleen dan met mensen erin. Dat is natuurlijk altijd ook labieler en meer voelig voor... Nu het dan echt gaat gebeuren, want SLS is natuurlijk jaar na jaar uitgesteld. Dat ze dan opeens van alles gaan opstarten. Verwezen, dat ging ook helemaal over de organisatorische omstandigheden met budget en geschuif. En dan dit onderdeel kon weer niet, vanwege dat onderdeel wel enzovoort. En er moesten nieuwe lanceertoren gebouwd worden, maar dat was te duur. Heel lang verhaal, maar uiteindelijk kwam het erop neer dat we nu moeten wachten op een paar board computers. Duurt het zo lang. Het is een goed punt. Fascinerend inzicht in alle... Dat was ergens een single point of failure budgetgewijs. Precies. Behalve dat het gewoon heel duur is, dat je er niet met 2 en 10 koopt, was dat ook een probleem waarom het niet sneller kon. Ja, en überhaupt, het budget was er natuurlijk altijd wel, maar wanneer het nou eigenlijk allemaal ging gebeuren, dat was eigenlijk nog altijd een beetje zo van, we hopen dat het dan en dan gebeurt. Dus het feit, ik denk dat deze missie ook gewoon wat dingen in gang zet. Het is een succes voor die Amerikanen. Ik vind het grappig dat je dat gemaakt hebt. Ja, een publicitair succes. Ja, een publicitair succes. Ja, zeker. Absoluut. Dus dat stellen we vast. Maar is Artemis, wat betreft het vervoer van mensen naar de maan afhankelijk van SLS, gaat dat allemaal via SLS, of gaan er ook nu dan weleens mensen met een dragon op een dat en weg? De land gaat volgens mij met een omgebouwde SpaceX-hacket, dus Starship. Ja, maar alle mensen met SLS. Die nog moeten gaan... Nee. Ja, en nee. Dus het is een beetje vaag. Er was een hele mooie graphic van verschenen van hoe het er nou precies uit komt te zien. Maar eigenlijk heeft SpaceX gewoon een contact gekregen om mensen naar de maan te brengen. Is daarvoor niet echt afhankelijk van wat NASA verder nog gepland heeft, maar waarschijnlijk politiek gezien, en ja, als het er toch is, er komt dan een soort gateway om de maan te hangen, toch? Ja, een ruimtstation. Ja, een ruimtstation. En het zou goed kunnen zijn dat die dan helemaal op dat mensen die daarheen gaan in een soort ruimtstation met SLS gaan, maar dat de hele missie naar de maan toe dan gewoon SpaceX is. Dus dat eigenlijk een heel klein gedeelte wordt overgenomen door die SLS. Misschien de gateway zelf, misschien de eerste mensen die daar dan heen gaan om erin te zitten, maar dat het landen op de maan naar die gateway toe en dat allemaal, kan SpaceX eigenlijk helemaal overnemen. En dan heeft en SLS een soort van missie of vijf nog voor zich uit, waardoor het nog geen politieke falen is. En dan kan SpaceX ook gewoon verder met waar ze het contract van hebben gekregen. Zoals jij nu vertelt klinkt het een beetje als SpaceX doet Artemis en NASA doet daar een een soort demonstratieprojectje bij. Dat is het dan dus ook. Maar hoeveel ligt daar echt al van vast? SpaceX moet landen. SpaceX moet landen. Als SpaceX, als Starship helemaal werkt met een booster en Starship en dan kan alles en hij moet landen. Maar NASA heeft het budgetair zo of gewoon zo ingeregeld dat alleen het landen door een of een man dat contract is, ja dan, ik weet niet wat Elon Musk gaat doen, maar kijk, dat gatewayproject daar is SpaceX in principe niet bij betrokken. Dus, en kunnen ze daar wel aanmeren dan? Ja, deze vraag heb ik lang zien komen, ik ben daar geen expert in. Maar volgens mij was er juist zoiets dat met Orion en zo, dat het juist compatible zou zijn en zo. Maar hoe dat precies anders zou het natuurlijk volledig langs elkaar heen gaan. Ja, en dat is dus niet zo. En natuurlijk heeft SpaceX een dragon. Je zou zeggen, kan een Starship aanmeren op een gateway bedoel je? Volgens mij vraag ik me nog af, weet je wel hoe gateway eruit komt te zien? Ja, er is heel veel over bekend. Wat dan? Nou ja, allerlei modules. Europese module, dat wordt allemaal nu gebouwd. Dat is geen papieren project. Ja. En daarom, ook de graphic die ik heb gezien was hypothetisch. Dus het was ook, dus dit hele idee is van, nou ja, dit is dan een rol die SLS op zich zou kunnen nemen. En dan houdt alles de boel de boel een beetje. Maar ik denk dat iedereen ervan doodrongen is. Laten wij dat in elk geval vaststellen. Dat als je je kaart op SLS zet, dan gaat het niet opschieten. Nee, dat is gewoon werkverschaffing in Alabama en het zuiden van de VS. Ja, daar heb ik mevrouw Garver over geïnterviewd. Ach shit, ben ik toch nog je boek vergeten. Ja, stom. Ja, daar had de prachtige poem mee. Ik had er ook aan moeten denken. Ja, het ligt er wel over. Het moet een hoge boek wel uitgeknipt worden, hoop ik. Vertel gewoon even over je boek. Dan hebben we dat gehad. Ik had, mevrouw Laurie Garver, die ooit deputy director van NASA was geïnterviewd, die heeft heel erg dat commerciele denken aangejaagd in plaats van wij betalen nou eenmaal voor raketten en daarvoor geven we nou eenmaal raketten contracten uit en die zijn nou eenmaal al te dure dan verwacht. En dure langer dan verwacht. Dus dat heeft ze wat geprobeerd te doorbreken. Dat is deels gelukt maar deels ook niet. Daar hebben we het net over gehad. En daar zij is nu uit dienst daar en daar heeft ze een boek over geschreven. Escaping Gravity, waarin niemand gespaard wordt. En daarover een interview. Jij hebt geïnterviewd over haar boek? Ja, ja. Dat wilde ze de wereld in helpen. Dus voor de kranten een interview. En de krant is NRC, voor het goed orde. Oké, goed. Dit afgesloten? Ik denk dat wij het, nou ja, ik kan dan nog een enkel keer gaan vertellen over die artmissimissie die de water zoekt. Dan hebben we dat in ieder geval gehad. Zullen we eerst Bruno weer een beurt geven? Nou, het enige proberen is even het Deep Space Network bij onze show nou te zetten, maar dat is nog niet gelukt. Dus dat houden we te goed. De, er is dus, na deze Artemis Missie komen dus eigenlijk vrij snel, en dat is eigenlijk een beetje het nieuwtje. Het zou deze week of deze week, deze maand gaan gebeuren. De lancering van dus een missie, een commerciële missie die naar water zou zoeken. Op de Zuidpool van de Maan. Zou essentieel kunnen zijn om daar dus langere tijd te kunnen verblijven. Als er water is op de Maan, super fijn. En dat is al wel gemeten door orbiters, dus door satellieten die om de Maan heen gaan. Dat is wel gemeten op de Zuidpool dat het daar waarschijnlijk zou kunnen zijn. Maar nog nooit in onze kleine robothandjes gehad. Dus deze missie zou een soort experimentmissie zijn waarbij een dunne diepe boor op de Zuidpool naar beneden gaat. Die boort dan wat stof omhoog en dat gaat via een massaspectrometer. En dan weet je wat erin zit. En dat wordt dan naar huis gestuurd. En dat wordt dus, als informatie daarover. Voor de goede orde. En daarmee zou dan aangetoond moeten worden of er dus wel of geen water op de Maan is. En dat is dus van de Luf Machines. Wel, ik weet niet of jullie weleens van de bedrijf gehoord hadden. Nee. Die is dus eigenlijk in principe bezig met het maken van landers. Ja. Landers voor op de Maan. En dit is de eerste. Ja, het is jammer dat hij niet zou gaan. Er is weinig over bekend wanneer hij dan nu wel zou gaan. Dat is dan waarschijnlijk in volgend jaar ergens. En essentieel, denk ik, voor de toekomst welke. Ik denk niet dat we moeten gaan verwachten dat het industrialisatie van de Maan snel van de grond komt. Eerst moeten al die missies daarheen. Dan heb je nog dat er daadwerkelijk mensen terug naar het oppervlak moeten. Maar dan vervolgens ligt wel aan de lijn de verwachting dat er een soort kleine basis op de Maan komt. Waar van alles aanwezig moet zijn. Nu is de grote vraag natuurlijk als er toch nog op de Zuidpool water wordt gevonden. Want dat is waarschijnlijk de enige plek waar we denken dat er waarschijnlijk wat water opgeslagen is. Landguntige omstandigheden. Hoe krijg je dan weer terug naar de evenaar? Hoe noem je die op de Maan? De evenaar, mag. De equator van de Maan. En daar is nog niets over bekend. Het is alleen maar een soort experimenteermissie. Commercieel ingezet. Moet je niet je basis daar zetten waar het water is? Is dat niet handiger? Ik hoor ook steeds over de Zuidpool basis. Ja, het is gewoon extreem koud daar. Dus dat is niet fijn. En ik zag dat er dus wat van die missies weer naar de Sea of Tranquility willen. In ieder geval daar in de buurt. Wat ik wel heel grappig vind. Hebben ze het allemaal al gezien. Ja, precies ook al. Daar zijn ze al geweest. Was daar de eerste Maanlanding? Ja, dat was waar Apollo 11 was. En dan vroeg ik me echt af of dat nou een hele makkelijke plek of zo? Tranquility, niet voor niks. Dat is daar eigenlijk vlak. Minder kraters, minder rotterlokken en zo. Precies dus vandaar. Maar daar is geen water. Ik kan me voorstellen dat er dan toch op een of andere manier... De Maan is klein, dus je kan wel vrij makkelijk rondhoppen. Zo moeilijk is dat ook weer niet. Met een raketje even aan de andere kant van de Maan hoppen. Dat zou kunnen. Maar ja, dat kost ook weer. Dan gaat iemand uitrekenen wat dat per liter water kost. Stuur ons uw berekeningen. Ja, precies. We maken er een crowdsourcing actie van. Ja, precies. En dan is ook de vraag heb je het nou nodig voor de mensen die op de Maan gaan wonen? Of heb je het nou nodig voor rakets? En dat zijn allemaal best wel toekomstmuziek nog. Dat ligt er helemaal aan wat je daar gaat doen. Als je daar mijnbal gaat doen met alleen maar robots, dan heb je het nodig voor brandstof. Als je daar mensen gaat neerzetten, dan heb je het nodig om de wc door te trekken. Ja, het eerste lijkt wat dat betreft iets logischer. En als je ook ziet wat de insteek is van deze... Dus die mensmissies gaan erheen om te blijven, maar het zou zomaar kunnen zijn dat het dan in een ruimtesstation wordt in eerste instantie. En dat inderdaad de industrialisatie van de Maan eigenlijk, dat men daar verder mee wil op korte termijn in plaats van zo'n nodig een menselijke bemensde basis. Ik heb nog een vraag, want jij begon ook weer te zeggen dat het een commerciële commerciele missie is. Het is een bedrijfachtig. Hoe verdient dat bedrijf zijn geld? Het is dus wederom inderdaad geen commerciël omdat het dus verdiend is. Dus eigenlijk naast wat je zegt, we willen startups of kleinere bedrijven de kans bieden om een kleiner onderdeel van een bepaald onderdeel van deze missies opzicht te nemen om het te kunnen commercialiseren. Dus om uiteindelijk een business case te kunnen vinden. In plaats van dus eigenlijk de missies voorheen, want altijd maar voor een soort wetenschappelijk doel, doeleind. Is dit meer een soort seed funding vanuit NASA om dit als infrastructure op de baan te krijgen? Dus hier is een bedrijf dat als doel heeft voor de lange termijn om dat water op een of andere manier tevoorschijn te halen en terug te verkopen aan NASA. Zij maken landers. Zij maken eigenlijk landers. De boor is dan weer door een andere bedrijf gemaakt. Dus eigenlijk dat Intuitive Machines is de schoonjaar. Maanlanders als industrie is iets wat gestimuleerd zou kunnen worden. Dus op dit moment komt altijd geld nog van NASA, maar niet 100% van het geld. Al meer. Dus er wordt samengewerkt met allerlei soorten instanties. Vroeg of later gaan andere bedrijven zeggen land voor mij ook maar even op de baan. Of we blijven daar kopen van jullie en maandlander en we gaan het zelf doen. Ja, zoiets. En als je naar de pie chart kijkt van wat het aandeel belastinggeld is, wordt dan steeds relatief kleiner. Iemand met commerciële belangen wordt groter. Ik zag bijvoorbeeld een van de kleine dingen die ik bij deze missie zag, was toch wel heel grappig, was dat het hitteschild, om het zo maar te zeggen, het, even kijken, in dit geval volgens mij, de het apparaat warm moet houden, komt van Colombia. Dat jassenmerk, dat ken je, jassen en handschoenen, de outdoor merk. Colombia die heeft een voering aan de binnenkant van de jas. Hij heeft een bepaalde marketing term. En dat gaat gebruikt worden op de maan als hitteschild. Want dat schijnt goed te gaan, goed te gaan werken. En vervolgens, wat zie je dan? Zo'n bedrijf als Colombia, die maakt daar mooie sier mee, die hebben binnenkort een plaatje van de maanlander met hun merk erop en hun voering daarvan. Het is niet alsof je daar de hele maanlanding van kan gaan betalen, maar je ziet dat daar in ieder geval je procentjes kan gaan wegeten, dat er echt wel commerciële belangen zijn, kunnen zijn als je creatief nadenkt over hoe je dit kan insteken. De publicitaire waarde, volgens mij, van dit alles is gigantisch, denk ik. Kijk naar Tom Cruise, die nog steeds met zijn film bezig is. En dus elk bedrijf dat zich nu met de ruimte kan meten op een bepaalde manier vindt het cool, weet je al. Die kan daarmee mooie sier mee maken. Ook dit bedrijf. Als ze ons zouden sponsoren, zouden we ook de naam noemen van dat... Moeten we eerst naar de maan, denk ik. We moeten erin dat je naar de maan kan. We laten ons graag naar de maan vervoeren. Nee, dat is goed. We zijn er schokbaar. Dankjewel, Bruno. De volgende onderwerp. Ja. Welke zal ik doen? Dat kan je niet uit. Ik zag een interview helemaal naar de andere kant van de wereld met Joeri Barisov, de nieuwe baas van Roscosmos, het Russische ruimtevaartbedrijf. Dus de Russische NASA, eigenlijk. En dat is natuurlijk nogal tumultueus verlopen het hele jaar. Maar ook de relatie met de Russische ruimtevaart. In februari. Hebel in het ruimtestation en zo. Ja, nou, dat heb... echt hebel niet... Ten eerste hebben ze toen zomaar die OneWeb-satellieten. Die gingen zomaar van de raket af toen die oorlog uitbrak. En er kwam allemaal op stokende taal van toen nog Dimitri Ragozin, die was toen nog de directeur van Roscosmos. Maar ook in het ruimtestation, er was een bepaalde lekkage en er was echt ruzie tussen de astronauten over wie schuld dat was. Ja, ja. En hij dreigt toen, we gaan het Russische deel afkoppelen. En dan kunnen jullie niet meer boost geven. En dan valt het ruimtestation terug. En dan moeten we nog maar kijken boven welk land dat is. Heel, heel, ja, niet erg... Verheffend. Constructief. Aan de andere kant werd van de westerse kant de samenwerking opgezegd voor zover mogelijk. Geen lanceringen meer via Soyuz en zo. Een ExoMars is afgeblazen. Dus de Europese-Russische Mars Missie. Maar goed, uit de ISS kun je natuurlijk niet zomaar uitstappen. Want dat hangt gewoon technisch. Technisch is dat echt een... Nee, Thijs, maar dat leg ik je nog wel eens uit. Heel langzaam. Heel langzaam. Ik zei dan val je naar beneden. Maar dat is in eerste stand niet zo. Maar als je lang genoeg wacht... Hoe dan ook, hoe dan ook. Allerlei dreigende taal. Er is zelfs een filmpje opgenomen waarbij op een soort Russische slager stappen dan de laatste cosmonauten uit het... Die koppelen dan het Russische gedeelte af. Doen het licht uit. Doen het licht uit. En het was een soort farwell. Gezollen nummer. Ja, het was allemaal... Maar inmiddels is Viragorzin benoemd tot, ik geloof, leider van de bezette gebieden. Dus die is inmiddels in een 100% politieke of zelfs militaire functie aangenomen. Die loopt risico op een Ukrainische aanslag, denk ik. Maar... Zeker, ja. Hij is opgevolgd door Joeri Barisov. Iemand die een veel, veel rustiger toon aanslaat. En die had dus naast een interview met Tas. Dus ja, we spreken nog wel steeds over de Russische staatsmedia. Propagandamachine. Ja, ja. Maar daarin zegt hij... Er staat hier veel, veel verzoendender toon aan. In de zin van, ja, luister ook... We moeten natuurlijk altijd contact blijven houden met Naza en we stellen het op prijs dat zij deze samenwerking in stand houden. In tegenstelling tot de Europese ESA die de samenwerking heeft opgezegd, eigenlijk. En mag ik daar meteen al op zeggen dat eigenlijk ik als over het algemeen de stijlregel aanhoud. Dat alles wat er uit Rusland komt, moet je direct... Precies een tegenovergestelde is dan over het algemeen wat er aan de hand is. Dus ik weet niet precies... Ik wil even deze kritische noot plaatsen. Dus als er iets uit Rusland komt, is het over het algemeen kan je het beter begrijpen als het tegenovergestelde. Dus verzoenende toon betekent dan in mijn boekje meestal, oké, binnenkort stappen ze er echt uit. Oké, Bruno. Dat is er in ieder geval al gezegd. Anders doen we een weddenschapje. Nou, dan kom ik daar ook nog even op terug. Dit is niet de eerste weddenschap die ik ga verliezen. Dus ja. Maar toen was het ook van we gaan naar eind 2024 dan stappen we eruit. En dat was ook... Toen heeft hij nog een aantal studies en toen konden we er niet meteen uitstappen. Besteld. Nu hebben we het weer over Ragozin. Dus in het begin van de inval. En toen bleek dat dat propagandentechnisch heel leuk was, maar totaal onmogelijk. En toen was het weer eind 2024. Maar Barisov die schuift daarvan ook terug. Er is namelijk een Russisch eigenruimtesation in de maak of in ontwerp. En nu zou het dan afhangen dat de Russen over kunnen stappen op hun eigenruimtesation. Nou, dat gaat natuurlijk nog lang niet gebeuren. A. omdat een ruimtesation ontwikkeld is. Dat doe je niet in een jaartje of twee of drie of vier of vijf. En B. omdat de Russische ruimtevaartsector natuurlijk al heel lang niet best deed. En nu met alle economische teruggang en sancties het waarschijnlijk niet beter gaat doen. Er is eigenlijk geen toegang tot chips. Nee, daar wordt dan in het... Ja, het ligt op zijn gat omdat het op dit moment cruciale chips niet beschikbaar zouden zijn. Dus we hadden al een... Er was een bepaald project dat al enorme vertraging had opgelopen, want ze konden eigenlijk niks meer. Ja, er zitten natuurlijk sancties op. Ja, precies, er zitten sancties op, vandaar. En, ja, daar zegt hij dan het is allemaal erg in abstracte termen. Dus ze hebben heus wel een eigen bedrijf dat ook eigen verwerkingen elkaar kan maken. Maar hij schetst daarin ja... een beeld van we kunnen pas over als we een eigen ruimtestation hebben. Nou ja, dan denk ik ja, dan zit je dus nog voorlopig. Dan zit je dan nog wel even wel aan voort. Ja, en met een waardering voor NASA die ons wel aan boord houdt en dergelijke. Dus het is allemaal erg sussend. Ja, dat vond ik toch wel even het melden waard. Ja, ik kan me ook voorstellen, maar zeg jij daar eens wat van, als ze daadwerkelijk uit het ruimtestation stappen, dan kan er geld vrijkomen waarmee ze hun eigen ruimtestation kunnen bespoedigen. Of zie ik dat verkeerd? Ja, dat lijkt me ook gezegd... Kijk, we hebben Michel van Baal, onze Rusland liefhebber, die moeten we bij ons bijhalen. Maar het lijkt mij, je moet iets gaan ontwikkelen. Dat kost gewoon heel veel geld. En wat ze nu gelanceerd hebben in dienst houden, dat is natuurlijk veel makkelijker en midden duur. Dus dat lijkt me het lijkt mij sterk dat het überhaupt van gaat komen, dat de Rusische ruimtestation. Ja, dat lijkt mij ook sterk gezien inderdaad hun positie in de wereld op dit moment. Ja, ja. Rongo zijn trouwens even gedoublecheckt, die zwaait nu de zogenaamde scepter in de Krim. Dus die is van het federale district van de Krim is niet hoofd geworden. Niet het minste positie binnen. Nou ja, op dit moment allemaal aan de hand is. Hij heeft ze van zijn oorlog zuchtige kant laten zien. Ja, dat is precies wat hij in de voorweg schoofde. En hij was altijd al een beschermeling. Dus hij is beloond. Maar misschien is het ook wel dat hij hem een oorlog zuchtige kant om zijn loonje vergroevelaat. Zitten er nog wat cadeautjes onderin de zak? Ja, ik heb nog wel wat. Ben jij klaar met je Rogozin? Ja, daar ben ik wel klaar mee. Dan heb ik nog het volgende. Mijn laptop is in slaap gevallen. Ik wil het nog over de Nationale Defensie Agenda hebben, dus stay tuned. Ik heb er nog twee, dus ik ga er eentje in gooien. Er is een nieuwe telecommunicatie-satelliet gelanceerd, waarover we het hebben gemoord en brandschreeuwen. Het gaat om de Blue Walker 3. Die is even kijken. Het is de grootste commerciële communicatie-satelliet ooit. 65 vierkante meter oppervlak. 65 vierkante meter? Wat zeg je? 65? Dat is groter dan mijn huis. Iets als 10 bij 6. Het is geen vlakke plaat. Ze hebben een kleinere achtertuin. Herbert Blankstein. Er zijn absoluut mensen die een kleinere achtertuin hebben dan 65 vierkante meter. Welcome to the real world. Ik denk het is een flinke jukel. Als die nou... Thijs? Sorry. Ik ben heel blij met mijn 12 vierkante meter tuin. Heel blij. Dan verzwijg je dat je compleet bos erop nahaat. Dat is dan weer ergens anders. Het probleem is dat als het ding boven hangt en over onze hoofd komt dan is hij net zo helder als de helderste sterren. Magnitude 1. Dat is niet niks. Dat is onder de 20 helderste sterren. Maar even als de zon erop valt. Als de zon erop valt. Een satelliet die laag overkomt die zal vaak net zo in de schaduw van de aarde verkeren als de mensen nachts ook hebben. Ik zie het wel vaker dan heel veel. Dit is niet het eerste keer dat dit ter sprake komt. Dit is dus wel een van de helderste satellieten ooit net in een tijdperk dat er maatregelen worden genomen om aan dat probleem een hantoek te roepen. Is dat de grootte van de zonnepanelen die het probleem is? Nee, het hele ding zelf. Dat is het. Dat is het. En hij is niet voorzien wat bij Starlink tegenwoordig wel gebeurt van een lekkere doffe donkere verf. Wat het probleem verergert. Astronomen klagen daarover. Even kijken. Het is ook een satelliet bedoeld om met je mobieltje rechtstreeks contact te maken. En die moet dan ook terugzenden. Dat is een heel veel radio straling. Hij is optisch helder. En hij is ook qua radio emissie helder. En daar doe je weinig aan, net wat jij zegt. Omdat de bedoeling is dat hij een rol speelt bij het communicatieverkeer met mobieltjes zomaar. Geen satelliettelefoons met hun eigen schotel. Nee, zomaar mobieltjes die je in je hand kunt houden. Dat betekent dat je daar weinig aan verandert. Zowel in optisch als in het radio met een schotel. Dat is een probleem voor astronomen. En het is een demonstratiesatelliet. Dat betekent dat als men vindt dat dit werkt, dan komen er nog veel meer van dit soort dingen te hangen. Dat moet een constellatie worden. In de orde van tientallen, moet ik even kijken of ik dat aantal ergens tegenkom. 168 moeten er worden. Alleen al van het bedrijf. Moet ik even weer terug. ESD Space Mobile. Dat is dan maar een van de vier bedrijven die ons bezighouden. Er is ook een bedrijf Linc. En ook Apple en SpaceX en T-Mobile zijn met dit soort zaken bezig. Dus er komen een hele hoop van die magnitude 1 sterren erbij. Binnen afzienbare tijd. Als dit allemaal gaat zoals het lijkt te gaan. En dat vinden sterrenkundigen niet leuk. Nee, dit wordt alleen maar erger. Voor de rest van de geschiedenis, denk ik. Alleen maar meer, meer, meer. Het is wel vervelend voor ons als club die vast astronomie een warm hart toedraagt. Het is de ruimtevaart die de astronomie in de weg zit. En de maan, ik denk dat serieus over een eeuw, vanaf de maand dingen worden gedaan. Als het daar dan niet zo druk is, dat dat... De atmosfeer heb je daar in ieder geval niet. Dus dat is gewoon heel handig. Je zit ver van de aarde weg, maar als er daar intussen zoveel menselijk activiteit is, dat er ook overal radio straling rondzuist en lakjes vronden, dan moet je naar Mars. Precies. Ja, precies. Dat wordt dan de Extremely Large. Het is Blue Diamond, hoe zei ik dat ook weer? Blue Walker 3. Het is wel interessant, want het zijn dus inderdaad veel bedrijven die ongeveer met hetzelfde bezig zijn. Terwijl Space X en T-Mobile een paar maanden geleden hadden aangekondigd met bestaande technieken via Starlink dit ook al te kunnen. Dus dan zie je eigenlijk, er komt ook nog concurrentie, dus het is niet één maal, maar twee, misschien wel drie maal, net als met de telefoonbedrijven. Starlink is allemaal goed en wel, dat is per satelliet een stuk minder overlast, maar wel vreselijk veel meer satellieten. Want er gaan ook alweer 7000 extra Starlink satellieten omhoog. Dat is een ander nieuwtje dat ik eigenlijk had weggemoffeld, maar Starlink heeft op dit moment het probleem dat het gebruik toeneemt, dat is een luxeprobleem, maar dat betekent wel dat de bandbreedte die Starlink op dit moment heeft, dat die gedeeld moet worden door veel meer gebruikers. Dus er is minder bandbreedte beschikbaar per gebruiker, dat scheelt intussen al 50% met wat het geweest is, of met wat het zou moeten zijn. En er zijn een paar grootverbruikers, toch? Als ik me niet vergis, lasten er een paar enorme grootverbruikers. Denk aan het Oekraïnse leger, bijvoorbeeld. En daar kwamen dan nu voor de eerste keer caps op, zag ik ook nog. Ik weet niet of dat in de afgelopen twee weken is gebeurd, maar zeer recent was het wel van de Fair Use Policy wat aangepast, want er waren een paar mensen die het hele netwerk beheerden. Maar tegelijkertijd is aan de aanbodkant het plan nu intussen goedgekeurd dat er 7000 satellieten bij komen. En het waren er al 20.000 ofzo, dus ik kijk dit na. Maar in ieder geval dat soort dingen spelen. Want oma Maask zelf, die had afgelopen zaterdag een live vanuit zijn vliegtuig. Het was toch wel grappig om even afgezien van de inhoud van het interview, maar dat is niet het bedoelde. Geestig om even, hij deed het dus helemaal op Starlink, vanuit zitten in een vliegtuigstoel, terwijl hij opsteeg en dan door de lucht. En dan kon je zeggen, wauw, wat werkt het goed. En wauw, het is nog wel, het is nog niet 100% goed, want hij viel nog steeds wel weg. Dus volgens mij is dat voorlopig nog even in beta. Hebben jullie het in Nederland al gezien, Starlink? Het kan wel, maar ik heb het niet in werking gezien. Ik heb nog niemand gezien. Dat niet. Jij mag gaan vertellen over, ja, je bent nog even een klein dingetje aan het opzoeken. Ja, het aantal Starlink-satellieten dat er al hangt, kan ik even niet vinden. Ze hebben toestemming willen krijgen om er nog 30.000 bij te lanceren. En vooralsnog hebben ze toestemming gekregen om er 7.500 bij te lanceren. Op hoogtes van 525, 530 en 535 kilometer. En 12.000 zijn er gepland. Met misschien er na 42.000 later. Het is wel echt een hoop. Het is boggel the mind. Heel apart. Nou, we houden het. Dus dat was mijn nieuwtje. Ik begon over Blue Walker 3. Daar heb ik het nog even bij gesmokkeld. Dan ga ik naar de Defensie Agenda, denk ik. Defensie Agenda? Ja, de Defensie Agenda. Nou ja, dan denk je, wat is de Defensie Agenda? De Defensieruimte Agenda, zo heet die officieel. Die is van het ministerie van Defensie. Het is de eerste keer dat er een... Nederlandse agenda. Het is de allereerste keer dat dat is uitgekomen. Er is ook het Nationale Ruimte Programma is uitgebreid. Daar hebben we het vorige keer in Space Cowboys over gehad. Dat er meer geld naar ruimtevaart gaat. Vanuit het kabinet. Klein een beetje schuiven met potjes links en rechts. Maar toch het enige wat toch wel interessant was. Ik zag volgens mij alleen maar iemand van de VVD en heel kort stond ik van de CDA en D66 bij het overleg hierover. Dat was bijna geen aandacht voor, maar je kan het ergens nog terug vinden op het internet. Er is een Nationale Ruimte Agenda. Maar er kwam ook nu net de Defensieruimte Agenda uit. Eerst keer dus. Defensie had nog niet eerder eigenlijk een soort plannen gemaakt voor de toekomst en dan denk ik wel toch apart dat dat heeft moeten wachten op de Space Force van de Verenigde Staten. Het is niet waar. Het is al een jaar geleden al een Defensie satellietje gelanceerd. Er wordt gewoon langzaam wel nagekeken. Ik denk dat zo'n Ruimte Defensie Agenda daar juist een voortvloeisel uit is. Ja, dat is een voortvloeisel uit. Op die manier, dus een agenda voor de toekomst is dus de eerste keer. Dus dat er eigenlijk stelselmatig door Defensie nu vooruit wordt gekeken, gepland wordt en een Nationaal Programma komt. Dat is de eerste keer. En ik kan eventjes doorheen wat er zo al in staat. Dus bijvoorbeeld dat er een Defensie Space Security Center tussen aanhangsdenkers moet komen, maar dat is er al. Dat loopt al, wordt uitgebreid naar ongeveer 50 mensen. Oh, dat is best wel. Ja, een oud-kollega, kortzondag-kollega van Space Cowboys, die is daar nu ook. En daarom niet meer weer onze podcast. Sjoerd Timman. Ja. En vanuit daar moet eigenlijk alles gecoördineerd en geregeld worden. Ik pak dat er even bij, want ik vind het interessant wat Defensie er zelf over zegt. Die zeggen, het gebruik van de ruimte is onmisbaar geworden voor het goed functioneren van onze krijgsmacht. Want die weten ook wel van inmiddels alles brengt bij elkaar via de ruimte. Kijk maar naar Oekraïne. Ja. Duidelijk. En dan komt er vervolgens wel de discussievragen omhoog. Zij zeggen, in tijden van conflict en crisis is de behoefte aan ruimtekapaciteit groter dan wat er beschikbaar is. Nederland krijgt geen toegang tot noodzakelijke middelen als we ook niet zelf een relevante bijdrage leveren. Dus wat zegt Defensie, we moeten toewerken naar het opbouwen van eigen satellietcapaciteit. En ja, daar kan je het volgens mij over hebben. Ik denk eigenlijk dat het ergens wel een goed idee is, omdat je dus als je een eigen netwerk hebt, dan kan je snel schakelen. Je kan eigenlijk bepaalde experimenten veel makkelijker uitvoeren dan wanneer je eerst via allerlei partners moet. En dat kost tegenwoordig natuurlijk relatief weinig. Wat bedoel je met experimenten? Ja, ze kunnen van alles doen. Kijk, als je een eigen communicatienetwerk hebt, in plaats van dat je al afhankelijk bent van anderen, Nederland lijkt in te willen gaan zetten op toch communicatie, censoring, ook ruimte weer wordt genoemd. Ik kan me voorstellen dat je een Nederlands intranet, ook al zijn we met mij piepklein natuurlijk, dat daar toch wel iets voor te zeggen valt. Maar de trend in defensieland is natuurlijk ook heel veel dingen toch met Europese partners samen te doen. Ja, absoluut. En nu wordt er dus voor de eerste keer gezegd vanuit defensieoogpunt, het heeft dus zin om het ook zelf te doen. Ook om het in te kunnen brengen. Ja, ook om in te kunnen brengen. Maar ze zeggen ook omdat we in Nederland heel veel bedrijven hebben die technologie maken voor de rest van de wereld en voor de rest van Europa. Waarom hebben we dan niet eigenlijk ook onze eigen capaciteit? Ik denk bijvoorbeeld een voorbeeld is gewoon als de stel de pleur is berekend uit en Nederland wil iets, dan is misschien de bandbreedte vol of de telefoon wordt niet opgenomen of wat dan ook. Want het is maar een kleine speler, dus je doet niet mee. En als je dan toch iets hebt, al is het maar om te praten met je eigen troepen, met je eigen netwerken, om het zo maar te zeggen, heeft het zin. Dus dat is een van hun hoofdwitten. Het kan ook een afweging zijn van, ik zou maar zeggen, een nationaal-economisch belang. Dat je zegt, wij kunnen natuurlijk budget starten op een of andere Europese rekening en dan komt het er goed over van een of andere Europese initiatief moet je hopen dat daar orders van terugkomen. Je kunt ook zeggen, we bouwen in Nederland iets op en als dat klaar is en onze bedrijven hebben ervan geprofiteerd, dan bieden we het aan Europa als onze bijdrage in een of andere Europese defensie-initiatief. Daar lijkt het op. Dan heb je de Nederlandse economie in dienst bewezen. Stel ik me voor, ik weet niet of het zo is. Nee, klopt. En dan zie je ook een beetje terug in de andere punten, want dan op een gegeven moment voel je de lobby erdoorheen komen. Space weather en ruimte weer in het algemeen vergaat groot worden, is eigenlijk wel duidelijk. Het kan een groot probleem zijn, zonnewind. Ook leuk als je daar expertise in kan opbouwen. En als je daar expertise in kan opbouwen of als wij het ruimteweerstation, de economie van de ruimte voor de wereld kunnen maken, ik noemmadar�, dan is dat natuurlijk mooi. Satellietcommunicatie, dan komt opeens de lasercommunicatie opeens�� slowed foundation si op de groe kom kijken. En positionning, navigation a timing noem wizard not dat ze het THEY doen dat hebben allemaal een traditie dus techvoir concerned Parrisje in positionnats oke�� الح 보� sac pense ik nog intelligence surveillance and reconnaissance ik pak hem er even bij wat z carrier inderdaad specifiek me bedoelen? Nou, het riekt naar luchtafweer in je oplook. Ja, dat zou je denken. Ja, balistische raketten, en hypersonen wapens, ja, dat is inderdaad. Dat en dan natuurlijk ook gewoon het intensiveren van onderzoek en ontwikkeling. Dus dat is de eerste ruimte, defensieruimte agenda. Ja, en dus inderdaad agenda, maar hangen daar ook budgetkaartjes aan? Hier hangen wel budgetkaartjes aan, maar we hebben het veel meer over eigenlijk hun... Je kunt wel zeggen, wij vinden dit belangrijk en wij streven naar dit en dat, maar als er niet gewoon geld in wordt gestoken, ja, volgens mij, wat zij zeggen, zij stellen dat voor, maar ik zie niet, ik heb nog niet van de minister direct een brief gezien om dit dan te doen, wel, dus voor die andere ruimte agenda, daar is het geld al voor vrijgemaakt. Hoe bedoel je welke andere ruimte? Ja, daar heb ik vorig jaar een heel erg spijt over gehad. Moet je even bijpakken. De minister heeft dus wel daadwerkelijk naar de Kamer een brief gestuurd over hoe ze dit allemaal gingen doen. Daarin werd ook deze defensie agenda aangekondigd en daar is ook extra budget vrijgemaakt, maar welke agendapunten uit die agenda van nu exact overeen komen met het budget dat is vrijgemaakt door de minister, dat moet ik even... Dat is nog... Ben ik even verschuldigd. Even over het algemeen kan je zeggen dat er voor de allereerste keer in ieder geval vanzelfsomatig aandacht is voor de ruimte in plaats van dat het eigenlijk ondergebracht werd bij allerlei... Het wordt erkend en ontvoren gezien? Het wordt erkend als een eigen ding. Er wordt apart beleid opgemaakt en het wordt niet als vanzelfsprekend bij het andere wetenschappelijke onderzoek ondergeschoven. Dus, dat an zich alleen al aanstippend. Zou ik zeggen leeft die agenda als je het dit binnen je vakgebied ligt. Kijken, want ik denk dat voor heel veel ontwikkeling ook van de Nederlandse industrie heel belangrijk kan zijn. Oké prima. Bruno, had jij nog eentje? Nog eentje dan. Ja graag, ik dacht het namelijk. Er is een bedrijfje in Delft wat samen gaat met een Delft New Zeeland is en dat heet Dawn Aerospace. Dat was van gehoord? Nee. Die maken een vliegtuig waarmee je kleine satellietjes kan lanceren. Dus je vliegt omhoog. Apartheid. En dan voor de tweede... Weet je à la Richard Branson? Ja, een onbeman vliegtuigje, veel kleiner. Iets van acht meter moet het uiteindelijk een model zijn. En met een raketmotor voor zeg maar het laatste stuk. Ja en die zijn nu aan het testvliegen in Nieuw-Zeeland. Deze had een laptop met kleintjes omhoog. Sorry. Ga je dan, ja. En die zijn er al op positie mee bezig. Dat draait op lachgas en propéin. Een nieuwe combinatie. Komt vooruit de D.A.R.E. Het project in Delft. Het is een soort studenten project. En die willen dat gaan ontwikkelen als kleine lanceerder. En dan hebben ze vandaag, kregen ze 20 miljoen Nieuw-Zeelandse dollar van een investeerder om hun volgende model te gaan bouwen. Ja, dat wil ik even melden toch. Ja. Maar vanuit Delft dus, maar het is geen Nederlands bedrijf. Het is Nederlands Nieuw-Zeeland. En er zat geloof ik nu ook een Amerikaanse pot in. Maar oorspronkelijk was het Nederlands en Nieuw-Zeeland. Ja. De Nieuw-Zeelandse dollar. Wat doet die? Geen idee. En het idee naast Richard Branson-achtig, dat hij lanceert om eigenlijk kleine hardware, dus in een soort cubesets-achtig, denk ik dan. Ja, ook wel iets groter. Ik denk dat een paar honderd kilo, of misschien honderd kilo, dat soort dingen niet echt heel groot, maar wel wat tegenwoordig een serieus te nemen satelliet kan zijn. Ja, en 20 miljoen Nieuw-Zeelandse dollar is ongeveer 12 miljoen euro. Ja. En het ziet een beetje uit als een soort space shuttle meets drone, dus drone als in militaire drone. Ja. Een ding zonder raampjes. Ja, inderdaad. Ja, zonder raampjes inderdaad. Ja, dat is het inderdaad. Het ziet eruit als een diepzeevis, he. Dan denk je, geen oogjes. Ja. Is dat orca? Ja. Of diepzee. Oh diepzee, zonder oogjes. Ja, ik snap het. Geblindeerd. Oké, leuk, dat is het. Dat was een kortje. Een kortje. Dan heb ik er nog één als het goed is. Even naar mijn bestandje, want daar was ik halverwege in. Wat had ik ook weer. Oh ja. Nou ja, als we het hebben over Starlink en zo, dan moet ik nog eventjes OneWeb memoreren, want dat staat ook nog steeds. Oké. Is begonnen als... Was failliet toch? Ja, precies. Ze gingen failliet. Ze waren van plan om telefonie te leveren en internet niet te vergeten aan consumenten. En als zodanig gingen ze failliet. Toen zijn ze opgekocht en van eigenaar verwisseld en weet ik wat niet allemaal. En wat ik wel leuk en ironisch vind, dat is dat ze eigenlijk, zou het gisteren zijn gebeurd, maar zoals het gaat met lanceringen, die worden uitgesteld. Dat hebben we vandaag al eerder vastgesteld. Nu wordt het op zijn vroegst morgen. Vandaag is 7 december, dus 8 december is het nu aan. OneWeb laat 40 satellieten lanceren. Dus daar gaan er weer 40. We hadden net zoveel duizend. Ze hebben ook nog, dit is maar een klein aandeel. Maar door wie laten ze die lanceren? Die laten ze lanceren door SpaceX. Dat vind ik wel weer grappig en ironisch. Dat Elon Musk nu helpt zijn concurrent voor Starlink zijn satellieten te lanceren. Oké, waarom zou hij dat willen doen? Omdat hij geld verdient ermee denk ik. Omdat hij daar geld mee verdient in de eerste plaats, maar in de tweede plaats omdat het niet echt een concurrent is. Want Starlink heeft in ieder geval ook consumenten als doelgroep. En OneWeb is inmiddels gepivot, zoals dat heet onder startups, naar een andere doelgroep. Namelijk zoals dat heet wholesale connectivity. Dus die richten zich op allerlei bedrijven. Dus op bedrijven, overheden, telefoonoperators enzovoorts. En dat is de bedoeling dat ze daar hun bandbreedte aan leveren met die 40 en al die andere satellieten die ze willen gaan lanceren. Ik hoop straks nog even het aantal tegen te komen waar ze naar streven. Maar in ieder geval ze leveren dus bandbreedte vanuit satellieten uit bedrijven en overheden. Een groot handel. Ja, dat klopt. Zakelijke. Dat is de bedoeling. Maar ik vond het grappig om te merken dat zij zich laten lanceren door SpaceX. En ja, zoveel alternatieven zijn er niet op dit moment. SpaceX is verdomd bedrijfszeker en vooral hebben vooral ook capaciteit. En ze zijn met veel spektakel natuurlijk van die Sojus gehaald in Rusland. OneWeb is van de Sojus gehaald? Oh, dat weet jij dan weer. Ja, die staat daar nou nog in een kast. Hopelijk veilig in Baikonur. Dat is gewoon afgeschreven denk ik. Ja, ja, ja. Om reden van Oekraïne? Ja, ja. Eerst gingen ze alle vlaggen van die raket halen en daarna is de hele raket van het lanceerplaatsvorm gehaald. Ja, ik zie het staan. Dat was een constructie heb ik begrepen. Ze hadden eigenlijk Ariane Spass ingehuurd, maar Ariane Spass zit op zijn buurt de Sojus weer ingehuurd. Ja, dat klopt. Ja, ja. Er zijn verschillende bedrijven die dat dan via de Russen deden, maar dat kan ja. 32 tot 36 satellieten per keer en x aantal lanceringen. Intussen hebben ze dus drie keer SpaceX ingehuurd en twee keer een India's bedrijf of de India's overheid, weet ik niet wat dat daar is, om de resterende satellieten te lanceren voor de komende tijd. Dus dat is OneWeb. Het is actief en ze worden gelanceerd, onder andere door SpaceX. Ja, ik heb nog heel even het budget erbij gepakt voor het ruimtevaartprogramma. En het is inderdaad nog een klein beetje een mengelmoesje, maar eventjes grofweg komt in de komende twee jaar 500 miljoen beschikbaar voor ruimtevaart binnen. Ja, dat is een half miljard. Over staat 2023, 2024, 2025 over drie jaar. Nederlands geld. Waarvan 375 miljoen al naar ESA programma's gaat. Dus dan hou je eigenlijk 125 miljoen over voor eigenlijk gewoon het stimuleren van je eigen nationale industrie. Dus tot de drie. Nou ja, dat hou je dan nog ongeveer over. Veertig miljoen per jaar hou je dan over. En dan denk ik dat is die hele defensieagenda. Dat zit daar als het ware in verweven. Het is niet alsof dat heel duidelijk. Ze hebben gewoon eigenlijk geformuleerd wat zij nodig hebben. En dit is het geld dat beschikbaar komt. Dus dat is niet heel groot, niet heel veel, maar het is meer dan wat het vroeger was. Dus ja. Mooi. Nou, dat heet vooruitvang. Ja, dat heet vooruitvang. Dus dat heeft in ieder geval ook veel. Bruno nog iets? Nee. Je bent er doorheen. Thijs? Misschien even wijzen op ons. Wij zitten ook nog steeds op Twitter. Dat doen wij gewoon. Ja, space cowboys pod. Precies. Dat hele mastodont-gedoe. Ik heb daar niet meegedaan aan die hele hype. Zitten wij ook mastodont? Dat moet ik even denken. Misschien heb ik voor spelen. Ja, nee. Michel van Baal heeft een mastodont-account gemaakt. We zitten ook op mastodont. Ja, Michel van Baal heeft. Space cowboys pod zijn we daar ook. Nou, dan mag hij hem gaan bijgaan. Dat doet hij volgens mij ook. Ik weet niet of hij daar heel druk mee is. We moeten ze nog even aan elkaar koppelen, want dat is eigenlijk vrij eenvoudig. Je kunt ervoor zorgen dat alles wat je op Twitter doet ook op mastodont verschijnt. Je kunt omgekeerd. En dat is dezelfde handeling, dus dat hoef je niet twee keer te doen. Dan kan ook alles wat je op mastodont doet verschijnen op Twitter. Moeten wij sowieso vaker aanwerken. Dus dan heb je beide media met dezelfde moeite. De enige moeite is dat je dat account even maakt en dat je dat koppelt. Wij zijn bijvoorbeeld ook niet te vinden op Facebook. Dat is een Facebook Instagram-domain. Nee, en niet op Instagram. Maar weet je, je kunt niet alle die accounts gaan onderhouden. TikTok ook niet. TikTok ook niet. Nee, nee. YouTube ook. Die hebben we nog wel, maar die houden we niet bij. Dus het is Twitter en mastodon en ik vind dat eigenlijk meer dan genoeg. Ik nog niet. Dus wie weet wat voor nieuws het komt. Dan draag ik jou uit om een verleus om te maken en dat dan ook te onderhouden. Maar in ieder geval voor de luisteraars telt op dit moment dat wij op Twitter zitten en waar we trouwens allebei ook te weinig doen. Maar in elk geval worden onze podcasts daar gepromod. Gelaasseerd. Gelaasseerd. Dus als je die accounts in de gaten houdt dan weet je eigenlijk alles. Ja, haal ons bij. Doe dat. En verder, ja, daarmee besluiten we deze Space Cowboys. Dit was Space Cowboys 109. Iedereen die geluisterd heeft, dank en graag tot over 14 dagen. En jullie, Bruno van Wayenburg en Thijs Roes. En ja, voordat we gaan, nog één laatste ding. Er staat nog steeds een Very Special Guest over twee weken op de agenda. Over twee weken? Op de agenda die we nog steeds niet hebben aangekondigd omdat die nog elke keer in potlood op een agenda staat. Maar hij is... Durven we het te zeggen? The most special guest die je in Nederland kan krijgen, vind ik. Oké, nu weten we het wel. Bruno weet het al. Als lands enige levende astronaut. Dus fingers crossed. We laten op Twitter weten of het doorgaat. Uitstekend. André Kuipers. Spannend. Voor het eerst in de Space Cowboys. Dus iedereen, dank voor het luisteren. Bruno en Thijs, bedankt. En mijn naam is Herbert Blankerstein. Graag iedereen tot de volgende keer. Over twee weken met André Kuipers. Dag dag.