Fotografie in de ruimte

Welkom bij Space Cowboys. En ik heb zitten tellen. Volgens mij zit aflevering 52. Zou heel goed kunnen. Ik ga dat even nakijken. Hoi Joeri. Hoi Herbert. Goed dat je er weer bent. En hallo Jan Terpstra. Goedemiddag. En jij bent geen regelmatige gast. Je bent hier voor deze keer. En vast ook niet voor de enige keer ooit. Maar je bent fotograaf. Onder andere. En we gaan met jou praten over fotografie in de ruimtevaart. Over lenzen en over afdrukken. En over hoe camera's zich gedragen in vacuum. Allemaal van dat soort dingen. Beloofd wat te worden. En in tussentijd kijk ik nog eventjes naar datgene wat ik wilde checken. Ja, het is nummer 52. Goed. Laten we beginnen met wat nieuws. Joeri, wat heb jij voor nieuws? Ik denk dat het grote nieuws van de afgelopen week... Venus. Is Venus natuurlijk. Ja, er is wat ontdekt op Venus. En Venus was toch altijd een beetje het ondergesneeuwde kindje in de ruimtevaart. Leinig missies naar Venus. Het was altijd een beetje een moeilijke planeet. Maar er is veel mislukte. Op dit moment is er eigenlijk ook maar één zonde die op dit moment in Baan om Venus zit. Dat is de Japanse Akatsuki-zonde. Dus we weten eigenlijk nog niet zo heel veel van Venus. En toen kwam eerder deze week opeens de zeer interessante mededeling dat er phosphine gevonden is. Boven in de atmosfeer van Venus. En waarom is dat nou zo speciaal? Dat is omdat phosphine op onze planeet eigenlijk alleen ontstaat door aaneroben bacteriën. Oftewel leven. Of door industrie. Industrie, dat is natuurlijk ook intelligent life. Dus dat maakt het zo interessant. En dat is natuurlijk ook waarom alle media hier als een enorme... Historie. ...hysterisch opduiken. Want er is leven gevonden op Venus. Maar dat is natuurlijk niet zo. Het grappige vond ik dat allerlei astronomen werden geraadpleegd. En die begonnen wel meteen tut-tut-ho-ho te roepen. En het is niet bewezen. Alleen maar een mogelijk teken. Het is een biomarker. Geen van alle hun enthousiasme verbergen. Nee, natuurlijk. En het is ook gewoon groot nieuws. Om één belangrijke reden. Waar ik straks ook nog wel op terugkom. Maar het interessante hiervan is natuurlijk... Dit is een beetje hetzelfde als de ontdekking van methaan op Mars. Het zegt niks over of er ook daadwerkelijk echt leven is. Maar het is een biomarker. Het is een mogelijk teken van leven. En dan moet ik echt het mogelijk, dat moet echt dik gedrukt met hoofdletters... schreeuwend naar buiten worden gebracht. Want het zegt nog niks over of er daadwerkelijk leven is. Maar ja, dit kan misschien wel weer de interesse in Venus een flinke boost geven. Want tot nu toe, wat ik net ook al zei... was er eigenlijk niemand die echt geïnteresseerd was in Venus. Nou ja, ik heb Venus altijd heel fascinerend gevonden. Juist omdat er al een paar zondes naartoe gestuurd zijn... en er een of twee zijn er geland. En onmiddellijk verpletterd door de atmosferische druk. Maar ik weet nog dat ik boekjes over sterrenkunde las als Jogi. En dat daarin stond dat we eigenlijk geen idee hadden... hoe het oppervlak van Venus eruitzag. Want Venus, helemaal bedekt met wolken... niemand had het enige idee wat daaronder te vinden was. En pas in de loop van mijn leven is dan informatie tevoorschijn gekomen... dat het daar waarschijnlijk een graadje of 500 heet is. En er is een Russische zonde geweest waarvan ik de naam vergeet. Brega. Brega. Die een foto heeft gemaakt. Een of twee foto's, weet ik veel. De Russen waren altijd al super geïnteresseerd in Venus. En die hebben ook gedurende hun bestaan meerdere zondes richting Venus gestuurd. En in de jaren 80 zijn ze zelfs twee keer geland op Venus. Die landers hebben het niet langer uitgehouden dan een uur en twee uur. Want het is een verschrikkelijke planeet eigenlijk. En dat is misschien ook een beetje de reden waarom... Het heet en een krankzinnig atmosferische druk. Ja, en dat is natuurlijk ook de reden waarom de interesse in Venus... volgens mij nooit zo hoog is geweest. Dat is ook de vraag die we in onze inbox kregen van onze luisteraar Joop. Waarom is Venus altijd dat ondergesneeuwde kindje geweest? Volgens mij heeft dat vooral te maken met het feit dat Venus... echt een verschrikkelijke planeet is. Het atmosfeer bestaat uit 96 procent CO2. Dus je hebt een enorm losgeslagen broeikasseffect daarzo. Dat betekent dat de temperatuur 450 graden is. De temperatuur op de oppervlakte van Venus is hoger dan op het oppervlakte van Mercurius. Mercurius staat nog een heel stukje dichter bij de zon. Dan vervolgens de druk is 92 keer die van de atmosfeer op aarde. Dus dat is hetzelfde als wanneer je een kilometer onder het zee oppervlak zit. Het is echt een planeet waar je... Nou, je kan er nog ineens dood gevonden worden want je overleeft het. Je overleeft het niet. Waarschijnlijk wordt je lijkelijk meteen fijn gestampt door die atmosferische druk. Deze fosfines zijn nu gevonden hoog in de atmosfeer. Op 50 kilometer hoogte ongeveer. En daar is de temperatuur oké. Omdat daar de temperatuur oké is... is er ook nog een kansje dat zich daar leven zou ontwikkelen. Hoewel je natuurlijk altijd toch wel graag een substraat hebt. Voor je morsjes en je algjes en je weet-ie-veel-wat. Dat is dus ook waarom Mars volgens mij altijd zoveel interessanter is geweest. Omdat het gewoon een veel vriendelijkeren planeet is dan Venus. En daardoor ook een veel hogere aantrekkingskracht heeft op het publiek. Ik hoop ook dat wij een keer gaan discussiëren over of we nou beter naar Venus kunnen gaan of naar Mars. Dat is ook wel interessant. Dat moeten we een keer doen. Ja, en misschien dat we zelfs nog beter naar een andere plek kunnen gaan. In een van de maanden van Jupiter of Saturnus. Als er ooit leven gevonden wordt, dan sluit ik mij aan met de uitspraak van Dr. Spock in Star Trek. It's life-champ, but not as we know it. Ja, en dat is natuurlijk hier ook de vraag. We gaan er nu vanuit dat fosfine door voor ons bekende processen zou kunnen ontstaan. Ja, wie weet dat het wel iets anders is. Nou ja, ik heb daar plagerig over zitten twitteren. Jij zegt net, het ontstaat ook wel bij industrie. Dus ik heb getwitterd, hey, een teken van industrie op Venus. En dat geloof ik niet meer. Nou ja, er werden ook grapjes gemaakt over dat fosfine op aarde vooral door penguins wordt geproduceerd. Een teken van penguins. Dus wie weet zijn er gewoon penguins na. Maar het mooie is wel, dit zou natuurlijk wel kunnen betekenen dat in de komende jaren nog wat meer interesse weer voor Venus komt. Er zijn verschillende concepten van NASA, van India en van Rusland die hier op de tekentafel liggen. Er is nog geen geld voor beschikbaar gesteld. Dus het is wel een serieus voorstel van Peter Beck van Rocket Lab. Het kleine bedrijfje dat kleine raketten de lucht instuurt. Om een kleine missie in 2023 naar Venus te sturen, omdat hij persoonlijk een enorme interesse in Venus heeft. Dus dat ziet er wel heel erg veelbelovend uit. Maar dat is echt een kleine missie van een sonde van 50 kilogram. Met dus maar een paar kilo aan instrumentarium. Waarschijnlijk niet eens van landen of wel. Nee, dit is dan puur alleen een sonde die in een baan op Venus zal gaan draaien. Hoe mooi zou het niet zijn als er op Venus ook een keer een, hoe heet het ook weer allemaal, curiosity of een persevering zou gaan draaien. Die iets langer uithoudt dan die Venera landers van Rusland. Ja, dat gaat nog wel lastig worden. Ik zie nog wel iets, een exploratie mogelijkheid door te zweven in die vreselijk dichte atmosfeer. Ja, ballonnen is het idee. En dan met grondradar op verschillende verkeersjes kijken. Wat in aakt van de structuur volgens mij. Volgens mij is dat ook een van de voorstellen die nu bij NASA ligt voor missies in de komende jaren. Om inderdaad een soort van ballon hoog in de atmosfeer rond Venus te brengen. En daarmee niet alleen te kijken waar die atmosfeer nou uit bestaat. Maar ook wat meer te weten te komen over het oppervlakte van Venus. Want dat is tot nu toe toch nog een beetje letterlijk inevelig gehuld. Ja, klopt. Dat was het wat Venus betreft. Dan zal ik even snel een paar dingen er doorjagen. Die ik toch wel leuk vind om te noemen. We kunnen eventueel de volgende keer daar wat langer over praten. Het Pentagon gaat ook een hele hoop satellieten lanceren. Ze hebben een contract toegekend aan Lockheed Martin en York Space Systems. Voor 200 miljoen, voor de een en 100 miljoen dollar voor de ander. Ze mogen allebei 10 satellieten gaan lanceren. Die gaan als eerste onderdeel van een communicatie, een militaire communicatienetwerk. Ze noemen het een transport layer. Maar ze zouden het beter een communication layer kunnen noemen. Die moet uiteindelijk gaan bestaan uit een stuk of 100 satellieten, als ik me niet vergis. Dus het leger werkt aan een nadrukkelijke aanwezigheid in de ruimte. Er komen weer een paar 100 satellieten bij op termijn. Dat is interessant. Er was een interessant interview met Charlie Bolden, ex-bestuurder van de NASA. Die toen hij nog in functie was, zei... ...we moeten het hebben van die SLS. En het vermogen van SpaceX om transportmiddelen voor de ruimte te maken is niet aangetoond. Nu die uit functie is en een paar jaar verder zijn, zegt hij van nou die SLS gaat nergens heen hoor. Dat vond ik wel schaam. Dat was het makkelijke achteraf te zeggen. NASA gaat particuliere bedrijven die zich daarvoor willen lenen, betalen om materiaal van de maan op te rapen. Ze hoeven het niet eens naar de aarde terug te brengen, als ze het ook op de maan bij NASA inleveren. Dit is een soort van marktplaats, kom maar ophalen. Wat ik begreep, want dan vraag je af wat is de zin hiervan. NASA is daar nog helemaal niet om het op te... ...en trouwens de bedrijven zijn daar niet om het te verzamelen. Het lijkt een eerste stap om de structuren voor mijnbouw aan te brengen. In ieder geval te laten zien hoe je dat zou kunnen doen. Volgens mij ging het ook niet zozeer om de hoeveelheid die teruggebracht maar waarom. Maar vooral dat dit een proefballonnetje is. Dat is 50 of 500 gram en dat levert dan 25.000 tot 50.000 dollar op. Wat ook helemaal geen bedragen zijn waarvoor je een missie kunt organiseren natuurlijk. Dus het is puur een proefballonnetje eigenlijk. Ik kreeg al een visioen dat Komatsu of Caterpillar een soort van bulldozer op een raket zit. En die daar de maan schiet om daar wat berg en maan materiaal bij elkaar te schuiven. Ik denk dat we het niet kunnen doen dat NASA daar de cherry picking kan doen. Hier ligt het hoor. Hier ligt het en kom het maar halen. Het is misschien wat te groot voorgesteld. Maar wie weet, misschien doen ze het bij wijze van grap. Dat kan ook. Had jij nog meer nieuws? Ik had nog één nieuwtje. De afgelopen periode zien we de ene naar de andere kleine bedrijfjes pogingen doen om hun kleine raketjes te lanceren. Zodat we hopelijk een stukje van de markt om kleine satellieten in een baan om de aarde te brengen kunnen pakken. Afgelopen weekend was het de beurt aan Astra. Astra is een klein bedrijfje uit de Verenigde Staten. En ze zijn dan een tijdje bezig met het lanceren van kleine raketten. Een paar jaar geleden hebben ze twee keer geprobeerd om een raket in een suborbitale baan te brengen. Dus dat is een baan die gelijk weer terug gaat. Die lanceringen werden iets suborbitaler dan in eerste instantie verwacht. Want vlak nadat ze de lanceerplatform hadden verlaten ontploften ze allebei. Toen hebben ze besloten om mee te doen met de DARPA Launch Challenge. Dat was een uitdaging door DARPA, een onderzoeksinstantie van het Amerikaanse leger. Om op korte termijn en zonder al te veel voorbereiding vanaf een random plek op de aarde een kleine satelliet namens DARPA te lanceren. Dat was de uitdaging. Februari en maart hebben ze dat geprobeerd. Dat is net niet gelukt, dus ze hebben het niet gewonnen. Maar de raket die ze daarvoor hadden gebruikt wilden ze vervolgens in maart toch lanceren om te laten zien dat de techniek die ze hadden oké was. Het ging niet door de lancering. Te veel wind, te veel gedoe. Uiteindelijk probeerden ze de raket leeg te pompen en tijdens het leegpomp is het compleet mis gegaan en is alles ontploft. Tot nu toe hebben ze nog niet heel veel succes gehad. Afgelopen weekend probeerden ze het nog een keer met een nieuwe raket. Van tevoren had de founder, Chris Kemp, aangegeven dat het waarschijnlijk niet zou lukken om überhaupt iets in een baan om de aarde te brengen. Dus de verwachtingen waren al lekker lager gelegd. Zijn verwachtingen kwamen compleet uit. Want wij zagen de raket op beelden van omstanders. Die zal ik trouwens in de show notes zetten, want alleen al voor het commentaar van die omstanders is het geweldig om te kijken. Op die beelden zagen wij de raket een stukje de lucht in gaan. Vervolgens stopte het met in de lucht gaan. En 40 seconden later zagen we een enorme explosie op de grond en kwam alles weer terug naar aarde. Helaas dus niet gelukt. Het is vlink wat vuurwerk, letterlijk, voordat je een keer iets geslaagd omhoog brengt. Ik heb laatst eens wat gekeken naar oude opnames van de V2 testen op Penemunde in de Tweede Willemoorlog. Het is echt één op één hetzelfde. Enige tijd geleden had SpaceX dezelfde problematiek met raketten die wel een stukje van de grond kwamen. Maar waar vervolgens iets stopte, afbrak of ontplofte en dat was klaar. Dus kennelijk heb je ter lering en vermaak een proces nodig waarbij je heel veel dingen opblaast. Totdat het uiteindelijk in een daarom de aarde komt. Het grappige was wel, de marketing van Astra ging hierna gewoon door. Want wat er uiteindelijk gebeurd was, is dat de raket ging compleet de verkeerde kant op. Dat betekende dus dat iemand van het leger op een knop drukte waardoor de motoren weer stop werden gezet. Dat verklaart ook waarom hij zo snel mogelijk weer terug naar de aarde kwam. En kill switch die zit er altijd in. Want je zag ook op de plek waar hij is neergekomen dat hij echt 90 graden compleet de verkeerde kant op ging. En dat is best serieus. Het mooie was dat Astra daarna heel trots was op het feit dat dit kon gebeuren. En dat ze ook in een quote zeiden. We can actually just cause the rocket to safely land within the safety area by commanding the engines to stop. That's a very effective technique. Dat klopt, heel effectief om de raket om de motor gestopt te zetten. Ik zou het alleen geen landen noemen. Wat die dan vervolgens doen. Dit is zierlijk neerstorten. Dit is zierlijk neerstorten of zoals SpaceX het ook altijd zegt. Rapid unscheduled disassembly. Het was een buitenge nuttige lancering want we hebben er veel van geleerd. Zij hebben er wat van geleerd. Zij hebben namelijk geleerd dat er een software update plaats moest vinden. Die ervoor zorgt dat hij niet de verkeerde kant op gaat. En die wordt nu uitgevoerd en dan krijgen we weer een nieuwe voorstelling. Hopelijk kunnen ze dan zo snel mogelijk weer van start. Er is nog meer spektakel onderweg in de ruimte van het wereld. Ik werd vandaag, vandaag is trouwens 16 september dat we dit opnemen. Ik werd attent gemaakt door collega Wesley Schouwenaars op een stuk in Wired. Over het bedrijf Spinlaunch. Heb je daar al van gehoord? Spinnos is echt iets geweldigs. Het heeft een heel hoog Jules Verne gehalte. Zoals je weet schreef Jules Verne aan het einde van de 19de eeuw. Was het geloof ik. Een verhaal waarin een raket naar de maan wordt gelanceerd. Gewoon door een ontzettende hoeveelheid schietkatoen tot ontploffing te brengen. En gewoon een kanonskogel omhoog te schieten. Dat is het verhaal. Er zitten dan mensen in die overleven dat. Spinlaunch is van plan om objecten in de ruimte te schieten. Door ze eerst heel hard als een soort Thierry Lafrande. Ken je het of die? Jij zegt het wat. Ja, ik ben zo oud. Een televisieheld uit onze jeugd. Thierry de Slingeraar. Dus een Franse held die dan met een slinger zijn vijanden uitschakelt. Ik ken alleen David de Goliath. Dat is wel een idee. Ze gaan in een soort centrifuge een raket of zonde rondslingeren. En als hij hard genoeg rondslingert dan laten ze hem los. Hopelijk in de goede richting. Hopelijk in de goede richting. Want er zijn inderdaad twee problemen waarvan jij nu meteen al eens signaleert. Als je iets lanceert en je wilt in de baan om de aarde brengen. Dan kun je maar beter dat heel nauwkeurig doen. En als dat zo hard rondslingert dan zal een heel klein foutje in het moment dat je hem loslaat. Dat zal leiden tot een geweldige afwijking in de richting die die gaat kiezen. Ik denk dat de transmissionsnelheid in de kabel om het relé los te laten aan een probleem wordt. Waarschijnlijk wel. En je moet dat 24.000 kilometer per uur gaan? Nee, niet helemaal. Want het idee is om hem zo hoog te brengen als een eerste trap een gebracht zou hebben. Maar dat is alsnog al 10.000 kilometer per uur volgens mij. Dan heb je een aardige hoeveelheid atmosfeer onder je. Dan kun je verder met een hoeveelheid brandstof die je dan bijhebt. We brengen alleen maar een jumpstart. Toch zal voor die jumpstart een slingersnelheid nodig zijn. Die leidt tot, als ik het wild mag geloven, 10.000 g. Zalt. Wat kunnen wij mensen aan? Niet dat. Nee. Ik kan je sterker vertellen, ik kan mij geen apparaat voorstellen dat een dergelijke hoeveelheid gekraag overleefd. Ik wel. De Nokia 3310. Dan nemen we die. Is dat serieus? Want eigenlijk geloof ik dat ook niet. Nee, het was een grapje. Maar het is wel een van de apparaten die ze waarschijnlijk kunnen testen. Want dat ding is echt rock solid. Ja, en goedkoop. Dus dat is ook wel een reden om daarvoor te kiezen. Maar ik geloof dat die ook volkomen plat en onbruikbaar daar weer uit de voorschijn komt. Maar niet tenminste zijn bezig zijn testen aan het uitvoeren. En ik weet niet wat. Spinlaunch. Artikel in Wired. Dat kan ook in de show notes, denk ik. Dat geef ik je even mee. Ik zit gauw eens even een paar berekeningen te maken. Zo uit mijn hoofd. Nou ben ik geen wetenschapper. Ik kan ook absoluut niet naar hoofd rekenen. Maar ik denk dat het apparaat wat ronddraait dat het al een probleem is. Er is geen metaalverbinding in staat om dat soort krachten te weerstaan. Dat heb ik niet onthouden uit dit stuk. Ik kan het ook niet zo snel opzoeken op dit moment. Er zijn natuurlijk krankzinnig sterke vezels. De Dynema en Kevlar enzo. Misschien dat je daarmee iets bereikt. Maar ik ben met je eens dat het aan de limiet is van ongeveer alles wat je hier kunt voorstellen. Ja, behoorlijk uitdaging. Ik ga ook met interesse volgen. Ja, precies. Dat zeker. Dan gaan we het met belangstelling volgen. En zeker vanwege de kans op vuurwerk, zal ik maar zeggen. Oké. Ik denk dat we er wel aan toe zijn om Jan eens lekker uit te horen. Ik stel voor om te beginnen. Ik heb ook een oproep gedaan aan onze volgers op Twitter om met vragen aan te komen. Het begon eigenlijk al met een vraag van Mark Meyer. Alias atmarkmier10. Dus waarschijnlijk is hij een van de meer dan 10 Mark Meijers die er zijn. Kan ik me goed voorstellen. Simpele vraag. Hoe lastig is fotograferen in de ruimte? Zou een astronaut die tijdens een spacewalk in principe nog met zijn iPhone kunnen doen? Dit tijdens een spacewalk in principe nog met zijn iPhone kunnen doen? Of heb je hier speciale camera's en lensen voor nodig die tegen de druk bestand zijn? Of tegen het gebrek aan druk? Vertal ik dan maar eventjes. Dus Jan, een astronaut in de ruimte, hoe maakt hij foto's? Die maakt foto's met een aangepaste camera. Ik zie alleen, om te beginnen al het probleem, hoe bedien je dat ding met de ruimtepak aan? Met zo'n stugge handschoen bijvoorbeeld? Ja, dat is schier onmogelijk. Het werkt allemaal met aanraakscherm. Ik weet niet of die handschoenen van die ruimtepakken daar al voor uitgerust zijn. Dan denk je aan een iPhone. Maar als je denkt aan klassieke camera's die ze in het verleden volgens mij bij zich hadden. Dan heb je gewoon een sluiterknop denk ik. Bijvoorbeeld bij de maanlandingen hadden ze aangepaste hasselblad 500 camera's mee naar de maanoppervlak. Maar even terug naar dat fotograferen met iets van een iPhone in de ruimte. Als je qua bediening een aangepaste camera hebt, dan is die te hanteren in de ruimte. Maar je moet ook de lensen aanpassen. Want zo'n lens moet in staat zijn om een grote contrastomvang binnen de camera te brengen. Maar moet ook bestand zijn tegen allerlei lichtfrequenties die wij hier op aarde niet zien. Omdat ze door de atmosfeer worden uitgefilterd. Dat betekent dat je een behoorlijk geavanceerde filter erop moet zetten. Je ziet ook altijd dat die astronauten als ze maanwandelen zijn of nu een ruimtewandeling maken. Dat ze zo'n speciaal goudkleurig filter over hun vizier hebben. Om ervoor te zorgen dat hun ogen niet kapotbranden door de enorme hoeveelheid ultraviolet. Dat zul je dus moeten uitfilteren in je camera. En dan ga ik even uit van een normale filmcamera. Zo was het die vroeger hadden. Je draait een rolletje in, je druk een knopje. De film moet ook bestand zijn tegen kosmische achtergrondstraling. Want anders wordt jouw film een beetje verpest door de snel vliegende deeltjes die buiten de atmosfeer komen. Je krijgt pitten in je film. Vroeger als jij door de scanner ging met je camera op vakantie. Je had nog een filmpje in je camera zitten. Dan zei men altijd de camera hoeft niet uit de tas want het is veilig. Maar ik heb al met heel gevoelige film ooit eens gehad dat mijn filmpje toch een sluier had. Omdat hij door die scanner heen moest. Hoe zit dat met digitale camera's dan tegenwoordig? Digitale camera's moeten ten eerste bestand zijn tegen de grote temperatuurverschillen. En ook die hebben in hun sensor natuurlijk een bepaalde mate van last van de kosmische achtergrondstraling. En daar waar film een sluier krijgt door dat soort dingen. Dan krijg je in je sensor van een digitale camera. Als je dan niet speciale maatregelen neemt, krijg je pittjes in de sensor. Of je krijgt een heel vervelend effect. En dat doen ze ook wel sproeien. Dat is als een kosmisch deeltje een celletje raakt. Dat dat celletje op de sensor een bepaald gedrag vertegenwoordigt. Waardoor de werking van de celletjes eromheen wordt verstoord. Dus je krijgt een soort van vazige vlek ergens in je beeld. Als het goed gaat en het deeltje is van een bepaalde komaf, dan maakt het niet zo heel veel uit. Dan zie je alleen maar dat optische effect van een lichtflits. Als het deeltjes zijn die van een wat harder afkomst zijn, dan brand je een gat in je celletje. Want ik wilde vragen, jij zei pittjes in je sensor. Ik neem aan dat je onderscheidt het maken tussen een bedorven opname en een bedorven sensor. Kan dat allebei? Ja, je kan een bedorven opname hebben. En dat kan door al die lichtverschijnselen die op een vervelende manier in je lens komen. Ik zal straks even uitleggen hoe dat zit met lensen. Maar het kan ook zijn dat het met één foto is. Dat bij het maken van een foto zo'n sensor geraakt wordt door een deeltje. Dat je een waarschijnlijk of een extra helderen of donkerd vlek op je foto krijgt. Maar dat is maar één foto. Bij een camera waar nog film in zat is meestal ook je rolletje verpest. Dan zitten er 12, 15, 24, 36 opnames in afhankelijk van het filmformaat. Dat betekent dat zo'n deeltje door je film heen gegaan is. Dan heeft dat op alle oppervlaktes in zo'n opgerold film schade aangericht. Ik zie wel eens beelden vanuit het ISS opgenomen. Daar zie ik allemaal dode pixels in beeld. Zijn dat dan van dit soort beschadigden door kosmische straling beschadigd? Want ik zie die heel vaak. Ja, je ziet het heel vaak. Dat is een probleem dat eigenlijk niet op te lossen is. Je wilt die camera's zo goed mogelijk verpakt hebben. Dat betekent dat je de achterkant van de camera wel goed kunt verpakken. Maar aan de voorkant wil je toch een mogelijkheid hebben om een lens op te zetten. En om licht daar binnen te laten gaan. En die opening, zelfs als zo'n deeltje niet rechtstreeks in de linsopering vliegt, maar bijvoorbeeld door de lensvatting schuin naar binnen, kan het toch best zijn dat de binnenkant van de camera beschadigd is. Die vraag van Mark Meijer valt eigenlijk in een hele hoop vragen uit elkaar. Want hij vraagt bijvoorbeeld ook, heb je speciale camera's of lensen nodig die tegen de druk bestand zijn? Maar de druk is dus niet het probleem, maar wel het bijzondere soort licht dat je in de ruimte hebt. Licht en achtergrond straling, dat zijn twee complexe factoren. En ik denk dan ook aan de bediening. Ik weet dat als ik met mijn smartphone buiten iets probeer te fotograferen, dan heb ik bij zonnig weer al gauw het probleem dat ik op mijn scherm eigenlijk helemaal niks meer zie. Ik veronderstel dat dat in de ruimte ook wel kan gebeuren. Als je camera gebruikt met een elektronische zoeker, is dat inderdaad zo. Tot vrij recent werden gewoon camera's met een optische zoeker. Ja, maar dan zie ik nog niet een astronaut met een helm op dat ding voor zijn oog houden. Nee, maar dat hebben ze tijdens de maanlanding wel heel leuk opgelost, want dan hadden ze namelijk zo'n hasselblad op hun buik. Een hasselblad heeft een zogenaamde bovenzoeker, daar kijk je aan de bovenkant in. Daar kijk je in de spiegel en je ziet ook het beeld links, rechts, verkeerd. Of ondersteboven verkeerd afhankelijk van hoe je de camera houdt. Dat betekent dus dat ze met een klein knikje naar beneden, of in sommige gevallen met een klein hulpspiegeltje in de helm, gewoon keurig recht naar beneden konden kijken. Met een soort periscope kijk je naar de camera. Met een hoekspiegeltje, met zo'n soort spionnetje. En het aardige van die camera's is dat die behoorlijk aangepast waren, want je moet natuurlijk ook het filmtransport doen. Met die stomme handschoenen dan weer. Het filmtransporter was aangepast, de ring om scherp te stellen was aangepast, en ook tussen de film en de sluiter werd een glazen plaat geplaatst met allemaal kruisjes erop. Als je kijkt naar die foto's van de maanlanding, heb je allemaal kruisjes. Die hadden inderdaad de opname. Ja, en opdames die werden gemaakt met een vaste brandput afstand. En als je nou een klein beetje de berekening kon doen, en je wist ongeveer de afstand van een object, dan kon je de afstand tussen de twee kruisjes op de foto, gerelateerd aan de brandput afstand van je lens, kon je uitrekenen hoe groot het object ongeveer was. Dus wisten ze, die kei die op een paar meter afstand zat, had een bepaalde afmeting. Dat was de reden dat die kruisjes er onder andere opstonden. Oké, dat is inderdaad weer een mysterie opgelost voor mij. Waarom zat dat er altijd op? De reden is heel simpel. Nou, ik ben toch met camera's en lensen bezig. Als je een lens gebruikt, en je gebruikt die gewoon op aarde, dan wil je eigenlijk dat die lens zo veel mogelijk licht doorlaat, zo lichtsterk mogelijk is. En dat betekent dat je een vrij forse lens hebt. Je kunt thuis even een experiment doen. Neem een papiertje en rol dat op, en kijk daar op naar een witte muur. En neem vervolgens het rolletje van een toiletterol of van een keukenrol en kijk daardoorheen. Dan zie je dat er veel meer licht binnenkomt door die wat dikkere pijp dan door dat klein is opgerolde stukje papier waar je er heen kijkt. Dat is logisch. Op eenvoudiger kan ik lichtsterk van een lens niet... Een grotere lens, het valt zo. Maar goed, als jij een groter oppervlak, een groter gat in die lens wil hebben, dan wordt ook de hoeveelheid glas die erin moet, die wordt veel groter. Dan krijg je het volgende probleem dat je zo'n lichtsterk mogelijke lens wil hebben voor zo'n groot mogelijk sensor oppervlak. Dat betekent dat die lens heel groot moet zijn, want die uittredende lichtcirkel die aan de achterkant van de lens in jouw camera komt, moet ook zo groot mogelijk zijn. Dus daar kun je niet een heel dun pijpje voor gebruiken. Dus als je een vrij grote sensor gebruikt, of film, zoals die hasselblad, dan betekent dat je zo'n vrij fors glaspakket moet hebben om een goede lens te ontdekken. En dat is weer zwaar. Er komen ongewensten als je iets de ruimte in wilt schieten. Elke gram extra kost gewoon brandstof en elke vierkante centimeter betekent dat het aan iets anders een ander object moet inleveren om die camera erin te pakken. Met zwaar en groot maak je het niet populair. Met zwaar en groot maak je het niet populair, maar zwaar en groot is wel noodzakelijk om ervoor te zorgen dat je goed belicht en scherpe foto's hebt. Nou kan je toe met een veel kleinere film, want ook in de latere ruimtevaart werden gewoon Nikon 35mm filmcamera's gebruikt met een standaard lens. Wel vaak met een wat aangepaste knop, omdat je hem eigenlijk blindelings wil kunnen bedienen. Maar ja, je blijft met het feit zetten dat je een redelijk glasopperflakte in zo'n camera wilt hebben om ervoor te zorgen dat je ook de donkere delen kunt fotograferen. Maar aan de andere kant wil je er ook voor zorgen dat je door het diafragma, door het instellen van de camera, dat gaat je verkleint. Dus eigenlijk maak je kunstmatig de grote van je lens klein door de diafragma bladen. Want als je in een helderen omgeving fotografeert, dan wil je juist dat er heel weinig licht binnenkomt, want er komt nog zoveel licht. Dus als je aan de zonkant van een wit object fotografeert, dan is dat een enorme hoeveelheid licht. Fotografeer je aan de schaduwkant van hetzelfde witte object, dan is er bijna geen licht. Want wij hier op aarde zijn dragen met dat er altijd wel strooilicht is van de omgeving, van stof in de atmosfeer. Nou, nu moet maar op. Dus er is altijd wel strooilicht waardoor de donkere kant van een object niet altijd helemaal donker is. En daar is ook je camera op aangepast. Wil je een enorme contrastomvang kunnen fotograferen, dan heb je A, een behoorlijk potige sensor nodig in de digitale camera en een lens die in staat is om ook die contrastomvang goed te behandelen. Dat was ook de reden dat er nog vrij lang met film werd gefotografeerd, met name zwart-wit film. Want zwart-wit heeft een veel groter wat men noemt latitude. Dus het zwartse zwart en het witse wit wat zo'n film kan weergeven, die twee punten liggen veel verder uit elkaar dan de destijds gebruikelijke sensors. Nou, als je nu naar de moderne digitale camera's kijkt, en ik verwijs bijvoorbeeld even naar de HD-EV, de High Definition Earth View, de HD camera die in ISS constant opnames maakt van de aarde. Ja, dat is geloof ik 24 megapixel of zo. En de sensors zijn al veel beter bestand tegen dat soort omstandigheden dan dat ze 20 jaar geleden waren. Want ze stonden eigenlijk aan de wieg van digitale foto's. Jouw verhaal over contrast brengt mij in herinnering de complottheorieën die zeggen dat de NASA helemaal de maan niet heeft gehaald. Want kijk bijvoorbeeld maar naar de foto's van de maan waarbij je dan op de zwarte delen helemaal geen sterren ziet. Ik geloof dat de verklaring daarvoor is dat het contrast van dien aard is dat je die sterren alleen zou zien als je ze puur op het zwarte deel van de hemel zou richten. Klopt, dat is inderdaad een contrastverhaal. De camera's zijn ingesteld op de reflectie van de witte pakken. En die witte pakken die geven een bepaalde hoeveelheid licht terug. Waardoor je je camera, die je vraagt of je sluitertijd moet knijpen om niet een overbelicht opname te krijgen. Daarmee verdwijnen de sterren op de achtergrond. Als je vervolgens je camera omhoog draait weg van de aarde en weg van de zon, en je stelt het in op de lichtintensiteit die je dan aan de maan hemel ziet, dan zie je wel degelijk die sterren. En daarbij was nog wat over die opname gezegd. Het contrast is onvoldoende, want de ene kant van het ruimtepak was helwit. En de andere kant kon nooit die zachtgrijze kleur hebben, omdat er geen atmosfeer was die licht reflecteerde. Maar wat blijkt nou? Het albedo, de reflectiewaarde van de maan, is voldoende om een heel klein beetje licht terug te kaatsen op het pak. Maar er stond iemand net buiten beeld naast met een wit ruimtepak. Dus de reflectie zijn pak, wat wij als fotografen gebruiken als invullicht om een donkere partij iets op te lichten, de reflectie van zijn ruimtepak was voldoende om die grijze tint aan het andere ruimtepak te geven. Volgens mij was het bij Apollo 14 dat dit verhaal terugkwam. Het aardige hiervan is dat een aantal mij bekende fotografen dit hebben geprobeerd te reproduceren. En die hebben we ook echt uitgerekend. Als je kijkt naar het albedo van de maan, dan heb je een bepaalde hoeveelheid licht die moet terugkomen naar het pak van de man die er staat. En later hebben midbusters ook hetzelfde gedaan om het aan te doen. Ja, leuk. Ik heb nog een vraag die via Twitter binnenkwam van Benjamin. En die heeft het prachtige Twitter handle, at of mice and band 3. Dus er zijn er ook al een paar van. Hoe dan ook, kan je een gewone camera gebruiken op Mars? Of moeten de lensen anders worden geslepen doordat het licht anders wordt gebroken, omdat Mars een veel dunner atmosfeer heeft dan de aarde? Het licht wordt niet anders gebroken, want optische eigenschappen van lens blijven hetzelfde. Het breekt van een atmosfeer naar een lens. En een atmosfeer is dat toch ook? Is dat de eigen brekingsindex? Een atmosfeer heeft zijn eigen brekingsindex, maar dat heeft te maken met de kleurschakering die je ziet. Als je een andere samenstelling hebt van een atmosfeer, dan komt er ook een andere breking van het licht. Het makkelijkste uit te leggen is een regenachtig hemel produceert een regenboog. Dat komt door de brekingsindex van het vocht in de atmosfeer. Heb je veel stof in de atmosfeer? Je kunt het heel mooi zien aan de branden in California, zo vind ik het ook een voorbeeld. Het is een prachtige ring. Maar zelfs op vele kilometers afstand van het vuur is de rook dusdanig verlicht door het vuur dat eronder zit, dat je een rode hemel krijgt. Dat heeft misschien niet helemaal met een brekingsindex te maken, maar je kunt wel zien dat externe omstandigheden maken dat de brekingsindex van stof in de atmosfeer de totaal hoeveelheid licht beïnvloedt. Even terug naar de vraag van Benjamin. De lens hoeft niet noodzakelijk anders geslepen te worden, je moet wel andere filters gebruiken voor je lens. Je moet ervoor zorgen dat die kleurschakering van de rode planeet, dat je die een klein beetje compenseert door er wat rood af te halen en er wat blauw bij te mengen. Dat kun je met de filter doen, maar tegenwoordig met de digitale camera kun je dat door middel van je kleurbalans anders inzetten, ook heel prima inzetten. Bijna alle foto's, in ieder geval van de sterrenhemel, planeten weet ik even niet helemaal zeker, maar die worden voorzien van false color, die gaan door zoveel filters en bewerkingen heen om ons het idee te geven dat we iets zien zoals... Zoals je dichterbij bent met het blote oog, zou je dat nooit in die kleurschakering kunnen zien. Geldt het dan wel voor de foto's die nu van Mars worden gemaakt? Is dat wel hoe wij het zouden zien als wij daar rond zouden lopen? Ja, zoals de huidige Mars-rovers dat doen, de foto's die daarvan gemaakt zijn, die heeft zijn hoogst of zowat kleur gecorrigeerd, vanwege een iets andere breakingsindex, maar dat is ook hoe wij het zouden zien. Daar zit geen kleurfiltering in. Voor de engineering camera's die aan boord zijn, zit daar wel in, want die kijken naar hele andere dingen, die kijken naar kleuren van bepaalde gasgromotografie. Wat ze dan doen is een stofdeeltje op Mars aanschieten met een laser en vervolgens dan de kleur van de verdamping analyseren en daarmee kunnen we zien wat er in die steen zit. Maar even terug naar de vraag van Benjamin, heb je een andere lens nodig? Nee, niet onzakelijk. Heb je een ander filter nodig? Ja, want je wilt toch die kleurcorrectie doen. Heb je een andere camera nodig? Nee. Het hoogst is dat je ook daar wat andere bediening moet hebben, omdat het wat onhandig is dat je in een ruimtepak rond moet wandelen op Mars, want we hebben daar niet een goede adembare atmosfeer, maar je zou een gewone spiegelreflex daar kunnen gebruiken. Met die verstanden dat ook door de dunnere atmosfeer op Mars je een grotere kans hebt dat jouw camera wordt belaagd door atomaire deeltjes of door achtergrondstraling. Net zoals mensen daar bedacht voor moeten zijn. Ja, ik weet nog dat bij Apollo 14, dat ze de capsules iets gedraaid hebben om de straling van een zonne-explosie op te vangen. Ik ben het ook dat dat Apollo 14 was. En dan heb je een dikke hitteschil tussen jou en de zon en dan gaat die straling aan je voorbij. Maar dat is wel degelijk een probleem. En ik weet me ook nog een situatie te herinneren dat iemand op de maan op zijn kop kreeg van mission control, dat de Capcom helemaal uit zijn dak ging, want iemand had niet het goede filter voor zijn vizier gedaan. Die was dat kennelijk gewoon vergeten. Die was het gouden filter vergeten. Ja, dat was het gouden filter gedaan. Later bleek dat dat een experiment was. Wat het doel van het experiment was, dat ben ik vergeten. En ook de reden van dat. Maar de ophef die er destijds gemaakt werd vanwege het feit dat één van de mensen op de maan dat filter niet voor zijn vizier had, dat herinner ik me nog heel goed. Goed, het laatste stukje over Benjamin. Voor wat het betreft het gebruik van die camera moet je dus inderdaad wel je bediening wat anders hebben. Ik zou op een planeet als Mars toch een voorkeur geven aan fotograferen met een camera met een sensor en niet meer met film. Ondanks dat je met een zwart film je hele grote contrastopvang goed kan vastleggen, biedt de huidige mogelijkheden met het instellen van allerlei filterjes in een camera, die je dan vervolgens in de camera direct kunt verwerken, wel de optie om ter plaatse goede opnames te maken die je niet later moet corrigeren. Maar dat is toch al lang standaard? Ja, dat is gewoon standaard. Maar ik heb al de discussie gehoord van je kunt de ruimte beter fotograferen met een zwart-wit film camera vanwege die contrastomvang. Ja, dat is zo, maar als je de laatste jaren kijkt naar met name de middenformaat camera's, de enorme ontwikkeling van sensors die je daar ziet, die zijn eigenlijk zo goed als een sensor. Bovendien zal op Mars dat contrastprobleem minder groot zijn. Dat is wel in outer space. Oké, je wilde de nodige dingen kwijt over basisfotografische kennis. Nou ja, dat hebben we al zo'n beetje verteld. Dan ben je nu zo'n beetje kwijt. Dan vind ik het leuk om even de geschiedenis in te gaan. Je hebt al het nodige verteld over Apollo en maanlanders en zo, maar daar is nog veel meer over te vertellen. Ik herinner me uit het voorgesprek dat we hebben gevoerd, dat er het nodige digitale archeologie al wordt gedaan, aan het fotomateriaal dat de Apollo Missies hebben opgeleverd, inclusief de maanlandingen. Bij de maanlandingen en ook bij de onbemanne maanlandingen, vooral bij de onbemanne maanlandingen, was er een heel chemische proces aan boord. De foto's werden gemaakt met een camera op film. Die film werd in de lander ontwikkeld, werd door een scanner gehaald. Een heel laboratorium aan boord. Een heel laboratorium, die streepje voor streepje die foto's scannen. Dat werd analoog, zoals wij vroeger een analoog modem hadden. Dat werd via een heel dun signaaltje naar de aarde, dat ging geloof ik met 450 boud. Dus dat gaat heel lang langzaam. Dus het duurde heel lang voor die foto's op aarde waren. Die werden vervolgens via zo'n radiotele scoop opgevangen, die werden opgeslagen en die werden omgezet in iets waarmee je volgens een chemisch proces... Het is een soort printer, maar ook een soort scanner, maar ook tegelijkertijd een fotografische proces waarmee ze die foto's konden maken. Die opname op aarde zijn bewaard gebleven. En die zijn gedeclassificeerd. Waar is het geheim dan? De opnames op zich waren geklassificeerd materiaal van de NASA. De resultaten van de foto's niet. Ze wisten namelijk niet wat er in die opnames nog naar boven kwam. Als de groene mannetjes op de maan kwamen, wilden ze niet dat gelijk die foto op de voorpagina van een ochterkrant stond. Dus er was wel degelijk enige filtering in de fotografie. Maar het aardige is nu, die banden zijn bewaard gebleven en met de huidige digitale techniek van het beter decoderen van die analoge signalen... ... het wegfilteren van de achtergrond eruit, de veel betere digitale printmethodes kunnen ze nu foto's printen van die oude opnames... ... die veel en veel gedetailleerder zijn dan de oude opnames die er in de zestiger jaren zijn gemaakt van die onbemanden. Maar je praat dus over digitale tapes of zijn het analoge tapes? Analoge tapes van analoge foto's die in een metatorium op de maan zijn ontwikkeld. Analoge tapes en die worden nu opgegraven om maar zo te zeggen, daar komen weer afbeeldingen uit. Het is echt waanzinnig. Die banden zijn er wel, maar de apparatuur is vaak niet meer beschikbaar. Dus van de originele tekeningen moet men soms apparatuur reconstrueren of emuleren. Gewoon soms in software dingen emuleren om zaken te decoderen omdat die originele decoderingsapparatuur al lang gescript is, die is al lang verdwenen. Maar die banden zijn nu er een goudmijn aan hoge resolutiefoto's die in 1962-63 door een onbemanden maanlander zijn gemaakt. En waar verschijnen dit soort foto's? Want dan moeten toch sites zijn waar ze ze publiceren? Er zijn heel wat sites die refereren aan NASA en ruimtevaart. Ik zal ze aan je geven dat je ze nog even in de show notes kunt opnemen. Ik volg dat proces al heel lang, want er zijn bijvoorbeeld ook mensen die dit doen met oude mainframes. Er zijn ook mensen die dit met oude stoomlocumatieven en oude auto's doen. Maar nu gaat het om ruimtevaart informatie. Er is ook iemand die heeft de hele boordcomputer nagebouwd van een Russische Sojus. Van Apollo ook volgens mij. Van Apollo, van een maanlander, ja hoor, dat ze dat kunnen simuleren. Maar even terug naar de fotografie. Dus die digitale archeologie levert nog foto's op met hele hoge resolutie. De apparatuur die aan boord was, de optische apparatuur en de scan-apparatuur, dat was destijds top of the bill. Dat was echt de meest haalbare kwaliteit. En de apparatuur hier op aarde was ook wel de best haalbare kwaliteit. Maar de fouten die onderweg in de transmissie ontstonden in dat analoge signaal, die konden ze toen niet wegfilteren. Tegenwoordig met digitale signal-processing en een beetje artificial intelligence, kun je wel heel veel van de rommel eruit halen. En dan blijft er een schooner analoog signaal over, waarmee je uiteindelijk die foto kunt afdrukken. Fantastisch. Nou, dat resultaat moeten we zien. Ik had nooit verwacht dat iets na langere tijd beter zou worden in de digitale wereld in ieder geval. Ja, dat betreft net wijn. Ja, zeker. Dus dat wat betreft maanfoto's, Apollo-foto's. In terrasing van die Apollo's heb ik nog een aardig betere geëke te vertellen. Dat gaat om de volgcamera's op aarde. Men moest natuurlijk vanuit de aarde kunnen volgen, vanaf de tijd van Werner von Braun met filmcamera's, wat er gebeurde. Want als iets goed ging, was het heel fijn. Maar als er iets ontplofte, dan wil je wel zien waar de reden was dat het ontplofte. Dus er werd al in een heel vroeg stadium filmopnames gemaakt van de lanceerproever. En uiteindelijk in de latere bemannenvluchten werden er, het klinkt heel raar, maar het grondstel, het onderstel van luchtdoel geschud. En dan werd dat kanon afgesloopt en vervolgens werd daar een op maat gemaakt en knoerd van een lens opgezet. Met een camera en een iets kleinere lens met een oculair om te volgen. En dan kon men in vrij gedetailleerd zien hoe de motoren zich gedroegen, of het ontkoppelen van de trappen goed ging. Er is zelfs bij de bekende ontploffing van de Challenger, daar was een vaste brandstofraket die een lek had en die vervolgens een gat blies in de externe tank. Die beelden hebben wij in eerste instantie nooit kunnen zien, omdat de beelden die aan het publiek werden getoond door de NASA, van een veel lagere vergrotingsfactor en een lagere resolutie waren dan het materiaal dat ze zelf opsloegen. Dus uiteindelijk zijn die opnames wel gekomen in publiek. En dan zie je ook heel duidelijk dat er uit die ene vaste brandstofraket een soorten lastflammetje bezig is om zich weg te eten door die externe tank, waardoor die special ontploft is. En die apparatuur wordt tot op de dag van vandaag nog gebruikt. Het is een hele vreemde constructie, want het is een onderstel inmiddels wel verbeterd, maar in principe een onderstel van luchtdoelgeschut. Dan hebben ze een soort wieg opgezet waar iemand in zit met... Ik zou zeggen, er is dus een cameraman die echt gewoon dat ding zit in de spuur. Een cameraman en hydraulisch kan hij dat spul heen en weer bewegen. Hij kan dus roteren en eleveren, dus in de lucht kijken. En er staan twee grote lensen op. De ene lens is echt om gedetailleerde beelden te maken, de andere is de richtlens en daarvan wordt het beeld dan ook publiek gemaakt. En die zijn nog gebruikt recent nog bij de SpaceX lancering. Ik vind het altijd fascinerend om te zien dat op een gegeven moment zo'n raket 20, 30 kilometer verder is gekomen. Hij zit dan al 80 kilometer hoog in de atmosfeer. En alsnog lukt het dan zo'n cameraman om het beeld scherp te stellen op de tweede trap van de raket die op dat moment afvuurt met best wel goede kwaliteit. Maar dat ding gaat inmiddels ook bijna 10.000 kilometer per uur. Hoe lukt het om daar dan op nog op scherp te stellen? Vroeger was het handwerk nog in de tijd van de Apollo. Dat was echt richten en draaien en een draaiboek met gradenotaties waar ze naartoe. Na zo'n zoveel seconden is hij daar, na zo'n zoveel seconden is hij daar. Dat was ook een vak apart. Dat waren heel vakkundige mensen die die apparaten... Dat kan ik me voorstellen ja. Tegenwoordig is dat natuurlijk met radiobakers en GPS locatie is het bijna automatisch te maken. Maar er zit toch steeds gewoon een cameraman bij om in te ingrijpen als de apparatuur iets van het niet zou moeten. Het is grappig dat jij dat noemt, Juri. Want die kant op, van beneden naar boven, kun je het ding dat vertrekt gewoon volgen. Dat zou in principe genoeg moeten zijn. Behalve als je hem even kwijt bent, is het moeilijker om hem terug te vinden. Maar ik herinner me die stunt van die Felix Baumgartner die omhoog ging met een luchtballon. En wacht even, die hebben ze natuurlijk ook onderweg naar boven kunnen volgen. Maar ik wil zeggen die kwam naar beneden zuizen en toen hebben ze hem opgepikt. Ze zijn hem ook heel even kwijt geraakt en dat zie je ook in de opnames. Oké, dat weet ik niet meer. Maar ik heb dat toen gevolgd. Op een begeven moment ging hij naar macht 2 en toen was gewoon de cameraman die dat filmde... die was even wat snel genoeg om met hem mee naar beneden te pennen. En heb je dan een, want jij schetsen een paar mogelijkheden, heb je dan een hulpmiddel om hem terug te vinden? Ja, want bij zo'n grote telenlens die dus heel grote vergrotingsfactor heeft om iets in de verte dichterbij te halen... het komt natuurlijk niet echt dichterbij, maar het is alleen maar optisch vergroten... daar zit altijd een lens met een grotere beeldhoek in waarmee je kunt zien van... oh, hij zit nu aan de rand van mijn blikveld van mijn telenlens. Dus daarop kun je, er zit een richtlens en een opnamenlens in. Dat zie je ook als je even zoekt op die grondcamera's van de NASA... daar zie je ook dat al die apparaten een hele grote en een iets kleinere lens hebben. Ja, we hebben nog een kwartiertje, maandlandersapollo hebben daar genoeg van gezegd... zullen we naar Voyager gaan of waar nog wat meer maandlanden en... Nou ja, ik wil heel even kort bij stilstaan bij de ontwikkeling... want in eerste instantie was het relatief simpele camera's... want de fotografie was in de zestiger jaren redelijk volwassen, maar nog niet op het niveau zoals nu. Je ziet heel langzaam een beweging dat het van meer en meer gespecialiseerde... apparatuur in de zestig jaren omgebouwde camera's... meer gaat naar standaardapparatuur met een aanpassing zoals in Spacelab en Skylab... en dat er tegenwoordig gewoon een Nikon digitale camera, een D850 mee naar boven gaat. Een consumentenapparatuur. Ik zie ook wel eens astronauten met een ruimtevalling die volgens mij gewoon een GoPro op een helm hebben gezet. Oh, dat zou ik wel maar kunnen. Daar zit een speciaal filtertje op, want als je gewoon op die GoPro recht in de zon eruit... dan brandt je sensor eruit. Natuurlijk. Maar kijk, dat was natuurlijk het hoofdzakelijke probleem, heb jij net ook gezegd. Het was groot en zwaar en dus moest je wat doen. Maar nu is alles klein en licht, dus maakt het niet uit. En de moderne sensors en de beeldprocessing die je doet om ruis te onderdrukken en beelden te verschermen... je hebt niet meer die enorme sensoroppervlakte nodig om een acceptabele fotokwaliteit te krijgen. Ik weet niet of het in de praktijk zo is, maar in theorie kun je bijna wat Mark Meijer ook vroeg... een iPhone meenemen en daar je ruimtefoto's meemaken, want dat is bijna allemaal even goed. Ja, maar ik zeg, het is wat lastiger met een aanraakscherm. Je zult de filtertjes erop moeten plakken, maar in principe zou dat kunnen. Ja, ja, ja. Goed, we hebben het in Space Cowboys meer dan eens over de Voyager gehad. De Voyager Missies 1 en 2. Zijn allebei het zonnesfessel al uit. Echt een wonder vind ik nog altijd. Ik kan het niet vaak genoeg zeggen dat die dingen na een jaar of veertig nog gewoon werken. Dat er nog iets van data uitkomt. Geen foto's meer trouwens, maar wel andere informatie. Ja, de camera's zijn uitgezet een aantal jaren geleden. Dat nemen te veel stroom waarschijnlijk. Om twee redenen. A, ze verbruikten te veel stroom. En B, de hoeveelheid licht die je daar ter plekke heeft maakt het eigenlijk alleen maar mogelijk om foto's te maken... waarbij je een beetje richting de zon terugkijkt. Want zijdelings of vooruitkijken geeft geen gedetailleerde beelden meer. Wat er in de voorjaars zit, 1972, zijn omgebouwd door zogenaamde fidikoncamera's. En de fidikon, degene die zich bezig houden met televisietechniek, die weten... een fidikon is gewoon de lichtbuis, is omgekeerde van een beltbuis uit een oude televisie. En die fidikon, die zijn niet zo heel erg lichtsterk. Vandaar dat je vroeger ook hele bakken licht nodig had in een tv-studio. Tegenwoordig zijn die dingen heel wat handsamer. Jij noemde al de GoPro. De GoPro is handsamer en waarschijnlijk ook qua beeldkwaliteit hanteerbaarder dan zo'n oude fidikon. Dus die hebben ze uitgezet puur vanwege het feit dat het niet heeft zoveel zin... om daar energie in te blijven steken, want je ziet toch eigenlijk niets. Maar met die dingen hebben ze wel... Ik weet niet, de Voyagers zijn tot aan Saturnis gekomen met hun fotografie. Niet verder, geen Uranus en Venus, Pluto. Bovendien van die afstand, die camera's zijn het equivalent van 800x800 beeldpunten. Oké. Dat is 0,6 megapixel. Ja, dat is onder onze eigen maatstaven. Nog zelfs goedkoopste telefoon heeft een betere sensor. Dus die fidikons, die maakten plaatjes die je nu zou kunnen vertalen van ongeveer 800x800. En wat waren we onder de indruk van die? We waren frisend onder die. De eerste close-ups van Saturnis en zo. Overigens heeft de Mars Rover ook maar twee megapixel aan boord. Oh, is dat zo? Maar wel tot en met Perseverance van nu? Perseverance heeft 23 camera's aan boord. Haha, gaan we een andere keer over het detail over. Maar die Mars Rovers, ik weet niet wat de laatste was voor Perseverance, was dat Curious? Dat is Curious. Nee, ertussen zat nog Inside. Want die hadden toch echt wel een 1200x800 aan boord kunnen hebben? Ja, twee megapixel. Oké, dat is twee megapixel. Dat had ook een aantal redenen. Eén, het is ontwikkeld in 2004. Toen was een digitale sensor van goede kwaliteit, twee megapixel, was wel ongeveer wat men kon maken. Veel verder ging het niet. Dan gaan we nog wat anders bij kijken. De transmissiebandbreedte is maar genoeg voor ongeveer 32 MB per 24 uur. Dus als jij foto's van megapixels naar aarde stuurt, dan moet je eigenlijk de hele bandbreedte gaan gebruiken voor een langere periode. Dat betekent dat allerlei andere data, zoals telemetrie, wetenschappelijk onderzoek in de knil komen. Dus er is eigenlijk uit een soorten met zuinigheid ten aanzien van de bandbreedte en het gewicht. En de stand dat ik niet besloot dat twee megapixel is voor het doel wat wij nastreven is het voldoende. Maar er zit nog wel een trucje in. Alles op Mars staat stil. Dus als jij een foto maakt van twee megapixel en je verschuift een halve megapixel en je maakt weer een foto van twee megapixel, dan heb je al een foto van vier megapixels. En als je dat een aantal keren doet, heb je op een gegeven moment een foto gemaakt, panorama gemaakt van 1,6 biljoen pixels. Die zijn ook inderdaad gepubliceerd. Ja, gepubliceerd. Als valsspeler bijna. Dus met een soort Photoshop-achtige oplossing van het aan elkaar plakken en over elkaar leggen van foto's, kun je al een heel stuk meer informatie uit Mars peuren en naar de aarde sturen. Maar daar moet je van denken dat zijn misschien wel zeventig, tachtig, negentig, misschien wel 200 foto's geweest die ze met door middel van een uitproberen bij elkaar geplakt hebben. Maar die zijn allemaal uren onderweg geweest naar de aarde, want 32 MB per dag is niet echt heel veel. En dat herinner ik me van New Horizons ook, die langs Pluto is gevlogen. Dat die in, ik denk een paar uren van de flyby, opnames heeft gemaakt die vervolgens jaren nodig had om naar de aarde te sturen vanwege de waanzinnig kleine bandbreedte die die had. Ik ben de precieze cijfers vergeten. Ja, was ook eens van 300 boud ofzo. Ja, belachelijk, maar dat komt door de grote afstand. En dat vond ik ook wel grappig. We verlaten voor je het nu even, maar misschien moeten we zo nog terugkomen. Als het om Pluto gaat en je vraagt je af wat zouden we zien als we daar als mens zouden staan, is het antwoord denk ik bijna niet. Nee, dat is hartstikke donker. Ja, dat is belachelijk donker. De zon is daar een lichtelijk heldere ster. Ik denk minder helder dan de volle maan. Wel minder helder, ja. Dus dat betekent dat die foto's van een, ja, zoals je het denkt te zien, een zonbeschenen kant van Pluto, zoals die foto's eruit hebben gezien, die we hier hebben gekregen, dat is niet wat je als mens met een boogde oog zou hebben gezien. Nee, dat is allemaal toch wel een beetje kusmatig opgelukt. Wat valt er nog meer over de Voyager en zijn fotografie te vertellen? Over de Voyager valt te vertellen dat er twee camera's aan boord waren, twee omgebouwd. Een stuk, twee Voyagers, elk twee camera's. Ja, je had één redelijke groot hoekcamera met een brandpunt afstand van, volgens mij, ik moet het even opzoeken wat het precies was. 200 millimeter, lichtsterke voetliefhebbers van F3. Er was ook een telenlens, 1600 millimeter en dat is een behoorlijk hoeveelheid glas die je daar hebt. En die had een lichtsterke van F8,5. Die camera's waren voldoende tot aan het randje van ons zonnestelsel om redelijk gedetaillere opnames te maken. Het blijft naar mate dat omrekenen naar de megapixel van vandaag, maar 800 bij 800 wat iets meer is dan 0,6 megapixel. Toch viel echt, mijn mond viel open dat ik die foto's zag, ook van de flybys. Ik denk het is echt ongelofelijk waar wij toen in staat zijn. Als je kijkt wat we volgende keer misschien nog hebben over die perserverenis, wat daar allemaal optische middelen in zit, het is echt ongelofelijk. Ja, ik zit even te denken wat was er na Saturnus nog over om te voeren, want je zegt tot aan de rand van het zonnestelsel. Maar na Saturnus hebben ze weinig meer gezien, althans hebben ze teruggekeken geloof ik nog met die Voyagers. Kort daarna hebben ze de camera's ook uitgezet, juist vanwege het feit dat het bijna onmogelijk is om met die licht zwakke linsen en die wat archaïze beeld opnemens om daar nog een interessant beeld mee te maken. Je sleept niet zoals je dat in een fotostudio of een televisie wil doen, je sleept niet een hele batterij en lampen mee om de omgeving uit te lichten. Dat heeft niet zo heel veel zin ook. Wat nog wel heel erg leuk is, ik ben de naam van de ster even vergeten, maar er zit een optische richtinstallatie in die Voyager in staat stelt om zich te oriënteren op een zeer verstaande ster. Ik sla me voor mijn hoofd dat ik niet meer weet, misschien dat we het in de show notes nog op kunnen nemen. Het is niet eens een hele sterke ster, maar het optische richtmechanisme van Voyager stelt de satelliet, of het ruimste vaartuig is het inmiddels geworden, in staat om zich te oriënteren op een zodanige manier dat die antenne richting aarde blijft stralen. En dat moet dus een daken zijn, waarschijnlijk toch nog een relatief heldere ster? Ja, volgens mij is het Voyager, dat zou best kunnen. Niet echt de allerhelderste ster aan de hemel, een redelijk heldere ster die ook op een redelijk vaste plaats staat, gezien de koers die Voyager doet. Maar op een gegeven moment is dat allemaal ook over, dan is ook dat ding wat erin zit, wat is dit, je mag het geen kernreactor of zo. Dat is een plutoniumreactor. Dat is een fuziereactor. Ja, een fuziereactor. Die is op een gegeven moment ook op. Ik las recent nog dat de energieopbrengst daarmee nu ongeveer een paar procent, 4 tot 5 procent per jaar minder wordt. Dus het is straks sowieso afgelopen met de energievoerziening. Dus ze zetten het een apparaat na het andere uit? Ja, zetten ze uit. En dan is het op een gegeven moment gewoon een doodvliegend voorwerp wat waarschijnlijk nog 100.000 of miljoenen jaren zich voorspoedt. Vandaar ook die mooie plaat die erop zit, van hier zijn wij. En dat betekent dus ook dat er geen signalen meer komen, dat die optische richtapparatuur niet meer kan gebruiken. En dan is het gewoon het project Voyager is daar afgelopen. Maar het is nog steeds niet het geval, dan blijft het een godsvonder dat die het nog doet. En er blijft nog steeds zinvolle bruikbare data uit de apparaat. En dat is even een prestatie vind ik, want die apparaten zijn inmiddels 45 jaar oud. En als ik een keer kijk naar mijn smartphone, dan kunnen de smartphonefabrikanten nog wat van leren. Een apparaat wat 45 jaar oud. Oké, waarvan acte? Jury nog wat? Ik heb eigenlijk nog een vraag. Regelmatig worden er aardobservatiesatellieten gelanceerd. En dan lees ik dat die soms een resolutie hebben, of in ieder geval een afstand kunnen meten op aarde van soms 20 centimeter. 15 centimeter. Dus dit zijn apparaten ter grote van een personenauto die in een polaire baan 900 kilometer boven de aardoppenvlak met een enorm snelheid los gaan. Ik vraag me altijd af, hoe kunnen die dit soort foto's met zo'n resolutie maken? Er zit een enorm goed lensenstelsel in, want als je het alleen maar in een baan om de aarde moet brengen en het blijft daar, heb je verder geen... Dat is relatief energiezuinig iets en daar hoeft niet een mens mee en allerlei voedsel en apparatuur. Dus als jij een onbeman apparaat de ruimte inschiet dan kun je een redelijke dosis aan glaswerk en sensoren en digitaliteit in kan boordnemen. Waarmee je grote oplossende vermogens kunt produceren qua foto. Die lenses zijn state of the art, dat zijn echt heel goede lenses. De sensors die erin zitten zijn state of the art sensors. Waarschijnlijk beter dan wat wij als consument kunnen kopen. Maar wat er ook heel belangrijk is wat erin zit, is het richtmechanisme. Want als dat ding met zo'n snelheid over komt, dan ja je weet allemaal als je een lange sluitertijd neemt met een camera dan heb je bewegingsofschermte. Met die snelheid heb je wel bewegingsofschermte. Maar het richtmechanisme, ik weet niet precies hoe het werkt, ik wil het eigenlijk ook niet weten van al die spionage satellieten. Het richtmechanisme is ofwel dat ze de camera binnen de satelliet laten roteren of dat ze door middel van aardmagnetisme, de magnetorkers die aan de satelliet trekken met het aardmagnetisch veld. Dat ze daarmee precies kunnen zeggen, ik wil dat punt op de aarde even blijven volgen. En dat de satelliet daarmee gewoon meedraait met de opening van de lens in die richting. Er zijn diverse mogelijkheden. Ik denk dat een statisch geheel waarmee je of door stuurraketjes of door die magnetische krachtvelden die satelliet een bepaalde richting geeft, dat dat de meest voordatighandig is. Want een te draaien apparaat in een vliegende satelliet, actie is reactie om daarmee te richten, dat lijkt me heel lastig. Hoe je tot 15 centimeter kan komen, dat zijn gewoon hele grote, hele lichtsterke lensen. Er worden altijd gezegd, ja maar je kunt van een rijdende auto het kentekenplaat lezen. Nou dat is niet waar, want die cijfertjes zijn veel kleiner dan 15 centimeter. Bovendien is het oplossingsvermogen een beeldpunt van 15 centimeter. Dus je kunt niet van een broodtrommeltje van 15 centimeter, kun je niet de opdruk lezen. Je kunt alleen maar zien dat er een object staat met een bepaalde afmeting. Nog niet eens dat het een broodtrommeltje is. Nee, alleen maar een object. Hier is iets. Hier zien we iets, ja. En soms is ook door kleur, door licht, door ultraviolet of infrared lichtuitstraling, kun je ook nog een bepaalde analyse doen over wat voor soort materiaal het zou zijn, wat is de warmteuitstraling. Maar die science fiction verhalen dat ze een vluchtende misdadiger hebben, weet het achterhalen omdat ze uit de satelliet zijn kenteken hebben kunnen volgen, dat verwijs ik echt wel naar het land der fabelen. Oké. Hey Jan, leuk. Jan Terpstra, je hebt ons bijgepraat over fotografie in de ruimte. Je bent zelf fotograaf en trouwens ook IT'er, daar is ook iets van doorgeschemerd. Dank je wel. In de toekomst gaan we je nog eens een keer terugvragen over een paar maandjes of zo. We hebben nog een lijstje, daar staan dingen op als Skylab, Hubble, de Space Shuttle, de Mars Rovers zijn natuurlijk vandaag al even genoemd, ISS, het ruimtestation. Dus we kunnen nog veel plezier van je hebben en tot de volgende keer. Tot de volgende keer, dank je wel. Ja, leuk. Dit was Space Cowboys nummer 52 en iedereen die geluisterd heeft, heel graag tot de volgende keer.